Skip to main content

Full text of "Schediasma"

See other formats


0355. 

Βοοίί. 



ΜΑΤΘΑΙΟΥ Κ. ΠΑΡΑΜΑ 

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ Τί) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΕΙ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ 

ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΑΑΩΣΕΩΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ 

(1453 Μ. Χ.) ΜΕΧΡΙ ΤΩΝ ΑΡΧΩΝ ΤΗΣ ΕΝΕΣΤΩ- 

ΣΗΣ (ΙΘ'.) ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΟΣ, 



(Άναγνωσθέν έν τώ έν Κ/Πόλει Έλληνικώ Φιλολογικώ 
Συλλέγω κατά Ίου νιο ν του 1866). 



μ* 



ΕΝ ΜΣΤΑΜΟΪΠΟΛΕΙ, 

ΕΚ ΤΟΪ ΤΪΠΟΓΡΑΦΕΙΟΤ Α. ΚΟΡΟΜΗΛΑ, 
(Όδος Πεμπτοπαζάρου άρθ. 3). 

18 6 7 



^3, 






ΚΟΝΣΤΑΝΤΙΝΩχ ΗΡΟΚΑΕΙ* ΒΑΣΙΛΙΑ 

1ΗΤΗΡΣΙΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓ01Σ 

ΕΜΠΡΕΠΟΝΤΙ, 

ΦΙΑί? ΣΕΒΑΣΤΟ ΚΑΙ ΠΑΤΡΙΩΤΗ 

Άνατίθημι. 



^^^^^^^^^^Τ^^^^^^ί^^^^^^^Ι^^^^^^^^^^^^^'Ι 



Σοϊ, της ευάνδρου Ηπείρου γέννημα, άνατίθημι το παρόν 
περί της έν τω ήμετίρω "Εθνει καταστάσεως των γραμμάτων 
κατά τάς τελευταίας τεσσάρας Εκατονταετηρίδας Σχεδίασμα. 

Σοϊ, δστις μετά την από φωνής καϊ καλάμου εις την διάδο- 
σιν των γραμμάτων έργασίαν, μετά μακράν έν Ευρώπη προς 
έπαύζησιν των γνώσεων διατριβήν, μιτά την εις την βασιλίδα 
των πόλεων τω 4 860 έπανάκαμψιν, προς ενα και μόνον σκοπόν 
άφορων, τήν ύναγέννησιν των γραμμάτων και τον πολιτισμόν εν 
τη πάλαι ποτέ κοιτίδι αυτών, τη γηραιά Ανατολή, στεντορεία 
τη φωνή έκηρυζας, ότι ουδεμία ύλικη καϊ πολιτική βελτίωσις 
ζων λαών της Ανατολής εσται εφικτή, αν μη τούτων προηγηθη 
ή διανοητική και ηθική άνάπλασις. Προς τούτο είργάσω επιμόνως^ 
συνέλαβες την ύψηλήν ίδεαν της εν τ$ Πόλει ταύτη συστάσεως 
Εκπαιδευτικού Φροντιστηρίου, ου σκοπός ην κύριος ή διάδοσις 
ζων Ελληνικών γραμμάτων εις τους Λάους της * Ανατολής άνεν 
διακρίσεως θρησκείας ?} γλώσσης, καϊ 6 ημελλεν ϊστασθαι σελα- 
γίζοΥ και καταυγάζον τά εγγύς και τά μακράν. Πρώτος καϊ 
κορυφαίος ϊστασαι εν τη χορεία των σνστησαμένων τό αγλάισμα 
της Μητροπόλεως ταύτης, τόν Έλληνικόν, Λέγω, Φιλολογικόν 
Σύλλογον, τό σέμνωμα του Ελληνισμού έν τόΐς περιοικονσιν 
Εθνεσι, τόν διά των φιλολογικών και επιστημονικών αναγνω- 
σμάτων, διά των συστάντων περί των καθ* ημάς Επαρχιών^ 
Θράκης, Μακεδονίας, Ηπείρου καϊ Θεσσαλίας διαγωνισμάτων, 
δια. των δημοσίων μαθημάτων καϊ τοΰ άζιολόγου Περιοδικού 
αύτοΰ, ού μόνον τό έθνικόν φρόνημα άνακινήσαντα, καϊ νίαν 
ωθησιν προς την πρ'όοδον έγείραντα, άλλα καϊ τοις της εσπερίας 
λήζεως σοφοΐς παράσχοντα άφορμήν, ίνα χρηστάς συλλάβωσιν 
ελπίδας περϊ της διά των ' Ελληνικών γραμμάτων, τεραστίαν 
εχόντων εκπολιτιστικών δύναμιν, αναγεννήσεως των λαών της 



)( 6 )( 



* Ανατολής καί της συμμετοχής αυτών εις τον παγκόσμιον πολι- 
ζισμόν. Τούτων ένεκα, σοφέ Υ,αΙ ενάρετε άνερ, καί εδραν άπε- 
ποιήσω εν τω Αθήνησι Πανεπισζημίω, μάλλον ελόμενος ταράττειν 
ζό νδωρ έν τή κολυμβήθρα ταύτη, έν $ ό πλούτος φέρει τα πρώτα 
της τιμής, τό δε χρηματίζεσαι καί θησαυρίζειν τό μέγα τών 
πλείστων μέλημα. 

Τίνι ονν διχαιότερον ανατεθήναι έδει τό λιτόν τούτο Σχεδία" 
&μα, τό δεικνϋον την άναζωπύρησιν τών Ελληνικών γραμμάτων 
χαί άναγέννησιν εν Εθνει εύρεθέντι έν μέσω παντοίων περιστά" 
σεων; τίνι λέγω δικαιότερον, η Σοϊ τω άνενδότως καί ακαμάτως 
ίίς τοϋτο άγωνιζομένω, χρημάτων δε καί τών παραπλήσιων γενο- 
μένω, 6 δυσχερές, κρείττονι; Προς Σε ήτένιζον άπό ετών συλ- 
λέγων κατά τό μοι ενόν τάς προς τοϋτο τή δε κάκεΐσε έσπαρμένας 
ειδήσεις καί συναρμολογών εις ενός όλου άρμονιχήν κατάρτισιν' 
προς Σέ άπέβλεπον, τόν συνωδά τοις μάκαρσιν έκείνοις καί 
μάρτυσι πατράσιν ημών διά παντοίων μόχθων διερχόμενον κχΐ 
έργαζόμενον εις ζών γραμμάτων την άναγέννησιν καί την διά 
ζούτων εύημερίαν ζών λαών ζής Ανατολής. 

Αέζαι ζοίνυν ευμενώς, σεβαστέ μοι φίλε, ζό προσφερόμενον, 
σμικρόν μέν καί λιτόν, άλλ ύπομιανήσκόν Σε αγώνας ανένδοτους 
χαί καρποφόρους, ους καυτός εκών άναδέδεζαι χαί εις οϋς καρτέρι- 
χώς έναποδέδυσαι. 

Έν Χάλχτι τή 10 Μαρτίου 4867. 

ό Σός 
ΜΑΤΘΑΙΟΣ Κ. ΠΑΡΑΝΙΚΑΣ. 



Τοις έντυγχάνουσιν. 

Αντί πολλών, ά* περί του Σχεδιάσματος τούτου είχον ειπείν, ά- 
ναγκαΐον έκρινα, ΐνα απλώς παραθώ την Ιπιστολην, $ν έπί τούτω 
έλίγον μετά την έν τω Συλλόγω αύτοΰ άνάγνωσιν, έπεμψε μοι δ 
φίλος Κ. Ηρ. Βασιάδης. 

« ΠοοσφιΜοτατί μοι Παρανίχα \ 

Οτι δ Φιλολογικός Σύλλογος άμα τη συστάσει αύτου προέθετο 
ως κύριον μέλημα και την συλλογην και διασάφησιν τών αναφερο- 
μένων εις τε την κατάστασιν τών γραμμάτων παρά τω ήμετέρω 
Εθνει άπο της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι τών καθ 
ήμας χρόνων και εις τά τοΰ βίου τών έκασταχοΰ διακριθέντων και 
δπωςδηποτε διαπρεψάντων ανδρών, ο$ τά μέν άλλα έν δευτέρω λόγω 
θέμενοι £ν και μόνον εσχον κύριον έργον, την πιστην διατηρησιν τών 
πατρίων και την ήθικην και διανοητικην του Εθνους άναγέννησιν, 
τούτο σαφώς άπεφηνατο εν τη Α' Συνεδριάσει δ σοφός και σεβάσμιος 
Πρόεδρος Στέφανος δ Καραθεοδωρής, δ δε Σύλλογος έπευφημών ενέ- 
κρινε. Και όντως τούτο, εί'περτι και άλλο, εμελλεν είναι το κυριώ- 
τερον του Συλλόγου μέλημα* δι αύτο δε τούτο μάλλον % δι' άλλα 
νίθελον και οι έν Ευρώπη σοφοί επαινέσει ημας' διότι τά μέν της 
κλασικής αρχαιότητος κάλλιον ημών γινώσκουσιν, ούχ όμως καί 
ταυθ όσα ουκ εις μακρόν και άφεστώς αναφέρονται παρελθόν, άλλα 
λίαν προσεχές και άμεσον, ούτως ειπείν, μεθ' ημών έχον σχέσιν. 

Αλλ όμως καίτοι ή έξακρίβίοσις τούτων ευχερεστέρα ημ"ίν, ουδείς 
μέχρι τούδε ιδία περί αυτών επεχείρησε γράψαι* συ δε, καίτοι έν 
τη μεγαλοπόλει ταύτη μεγίστη η σπάνις τών αναγκαίων βιβλίων, 
προθύμως ύπακούσας εις την φωνην του Συλλόγου άπεδύθης ζϊς 
τον αγώνα και πολλούς καταβαλών μόχθους εις συλλογήν τών βιο- 
γραφικών και βιβλιογραφικών ειδήσεων καί εις την προσηκουσαν 
αυτών συναρμολόγησιν καί άπάρτισιν εις §ν όλον, άνέγνως το σον 
φιλοπόνημα έν τφ Συλλόγω' όπερ δ μέν Σύλλογος ευμενώς άπεδέ- 
ξατο καί έπήνεσεν, εγώ δε καί προ της αναγνώσεως πολλού λόγου 



)( * )( 

άξιον, και μετά την άνάγνωσιν σπουδαιότατον έθεώρησα, ου μόνον 
οιοτι πρώτον και καινοφανές, πολλά δε διευκρινοΰνται ασαφή των 
κατά τους πατέρας ημών, αλλά και διότι εν αύτω, καίτοι τά 
τοιαύτα φιλοπονηματα εισι βεβαίως τω χρόνω τελειοποιησιμα και 
συμπληρώσιμα, και μάλιστα, αν τ6 σον βιβλίον άναγινωσκόντων 
έξεγερθνί τδ φιλότιμον των εν ταΐς έπαρχίαις λογίων και ή* περιέρ- 
γεια, εΰρηνται Ομως τά κεφαλαιωδέστερα και επισημότερα* η κα- 
τάστασις τών γραμμάτων πανταχού σχεδόν δηλοϋται, οι λόγιοι του 
Εθνους οι τε διδάξαντες και συγγράψαντες καθίστανται κατά τάς 
πατρίδας έκαστος φανεροί, Ικ δε του συνόλου ευκόλως δ άναγινώ- 
σκων κατανοεί τά κατά την εποχήν εκείνην. 

Συγχαίρων σοι, φίλε, επι τω σω φιλοπονηματι, εύχομαι; όπως 
ευρης και ετέρους μιμητάς, βαδίσοντας, ώς συ, την άβατον ταύτην 
της ιστορίας ημών χώραν' αύτη έσται σοι δικαία αμοιβή" ταύτην 
δέ πως και ο σύλλογος προεμνησατό σοι, έπιδοκιμάσας τδ σδν έργον 
και ψηφισάμενος, ΐνα μη μόνον εν τω δμωνύμω Περιοδικώ, αλλά και 
ιδία έκδοθη δαπάναις αυτοϋ. Ερρωσο ! 

Τη 4 5 Ιουλίου 1866. Ο 2ος 

Κ. ΗΡ. ΒΑΣΙΑΔΗΣ. » 

Πολλάς δε δφείλω άπονεΐμαι τάς χάριτας τοις ευγενώς συνδρα- 
μουσί μοι δι' εγγράφων μάλις-α σημειώσεων, ώς έκασταχη φαίνεται, 
τοις πολυτιμητοις μοι Σοφοκλεί Κ. Οικονομώ, τω της Μ. Εκκλησίας 
Μεγάλω Λογοθέτη Κ. Σταυράκη Αριστάρχη, και Παναγιώτη Αρα- 
βαντινώ' ευγνωμόνως επίσης έχω και τω Σύλλογο) τω τούμδν έργον 
άποδεξαμένω, τοις μέν κάρροσιν άφορμην παρέχον εις τελειότερα, 
τοις δε άοιδίαοις διδασκάλοις ημών σμικρόν τι λιβανωτου καΐον καΐ 
την ευγνωμοσύνην δηλουν την έγκάρδιον. 

Εν Χάλκη τη 40 Μαρτίου 1867. 

ΜΑΤΘΑΙΟΣ Κ. ΠΑΡΑΝΙΚΑΣ. 



Ιί^^^^^^^^^^^^^^ϋ^^^^^^^^^^^^^^Ι^^^ 




ΦΑ&ΐΙΜλ 



Περί της εν τω Έλληνικώ "Εθνει κατας-άσεως των γραρψ,άτων 

από αλώσεως Κωνς-αντινουπόλεως (1453 Μ. Χ.) [^έχρι 

των άρχων της ένεστώσης (Ιθ') Έκατονταετηρίδος. 



« Η ευγνωμοσύνη απαιτεί, λέγει εις των εξοχωτέρων λογίων του 
Εθνους ημών 4 , να μνημονεύο^μεν των αρχαιοτέρου διδασκάλων τοΰ 
Γένους ήρ„ών, καΐ ώφέλιμον ε'ιναι να προτιθήται ή" άρετη εκείνων και 
δ πρδς φωτισμδν των ομογενών των ζήλος παράδειγμα μιμήσεως εις 
τους νεωτέρους, και αρμόζει νά άπονέμηται εις αυτούς δημοσίως δ 
προσηκο>ν έπαινος. » Η ευγνωμοσύνη κινεϊ κάμε σήμερον, ίνα δια τοΰ 
λιτού και ατελούς τούτου Σχεδιάσματος συνεισενέγκω μεν τ6 λιθά- 
ριόν μου εις το έθνικδν οικοδόμημα, εις ου την άνέγερσιν συμβάλλε- 
ται τδ καθ'έαυτδν και δ ημέτερος Σύλλογος, άμα δε μνημονεύσω τών 
μετά την άλωσιν της βασιλίδος τών πόλεων άοιδίμων πατέρων και 
διδασκάλων ημών, οΐτινες εν χρόνοις δυστυχέσι βιοΰντες, εν περι- 
στάσεσι και καιροΐς δεινοις εκαλλιέργησαν κατά τδ δυνατδν τά γράμ- 
ματα, ούτω δε διετηρησαν την θρησκείαν και την γλώσσαν, τά τι- 
μαλφέστερα ημών πράγματα. ΠεριηγηταΙ επιπόλαιοι τάς καθ ημάς 
χώρας περιηγούμενοι μετά την του Γένους κάκο^σιν πολλά καθ |ήμών 
ανά την Δύσιν διά τών συγγραφών των κατεψεύσαντο* τών δε ημε- 
τέρου ενιοι ως χρησμούς τά τών αλλογενών έκλαρ.βάνοντες Ιθεώρουν 
μετ εκείνων τδ Εθνος ομάδα βαρβάρων, παρ ω ου μόνον τά φώτα 
ειχον εκλείψει τέλεον, αλλά και ουδενδς είδους Σχολεία υφίσταντο, 
ο δη χείριστον, δτι και αυτδς δ ζήλος της έκπαιδεύσεο^ς, δι' δν τδ 



(1) Φίλιππος Ιωάννου εν τψ εις Γρηγόριον Κωνστανταν Άκαδημαϊκψ 
Λόγω. 

4 



φιλομαθές ημών Εθνος διακρίνεται, έσβέσθη δλως παρ* αύτώ \ Ταΰτα 
βαρέως πρδ πολλού φέρων, μηδενός δε την δόξαν ζηλών, άπεξέδυν εις 
το πολύμοχθον, ώς αληθώς, τοΰτό Ιργον θαρραλεώτερον η κατά δύ- 
ναμιν, χρέος χρεών πρώτιστον παντός 5μογενθΰς την έθνικην τιμήν 
περί πολλού ποιούμενου ηγούμενος τδ διατηρήσαι άδιά<ϊπαστον καΐ 
ουνεχη την άλυσιν της εθνικής υπάρξεως, άπορ^απίσαι δέ γενναίως 
τάς συκοφαντίας ταύτας, καΐ άποδείξαι, δτι και εν καιροΐς ζοφεροΐς 
τδ έθνος έκαΜιέργησε κατά τό δυνατόν τα γράμματα, παρήγαγεν 

1 ' '■ ■ '■ ι ιι ι ι ι ι Ι 

(4) Κ&ιι\νο1Γπ, ΙΐίηβΓ&πυπι ίη Οπβηίαΐβδ ρΓονίηοίαδ ρ. 414. Μ. Οιΐδϋ 
ΤυΓΟΟ^Γδβοία ρ. 495. Πρβλ. Κδίϊβηβΐ Ιστορία των νεωτέρων Ελλήνων, σελ. 
456 (της Έλλην. μετάφρ. εν Αθήναις 4861). «"Ηδη (1730) οι Φαναριώται 
περικυκλούμενοι υπό ξένων φιλολόγων και σοφών, ενήργησαν ήθικήν μετα- 
βολήν μεταξύ των Χριστιανών τη; Κωνσταντινουπόλεως. Ή επιθυμία της 
παιδείας κατέλαβε τάς επαρχίας, ή δέ συνοδία των τεχνών προηγήθη των 
παρατάξεων της ελευθερίας. Τότε Ιερείς τίνες 'Ρώσσοι φέροντες εις τα Μο- 
ναστήρια του "Αθωνος τα φώτα της Ευρώπης (!) έδωκαν ε'ις τον Έλληνικόν 
κλήρον τάς πρώτας γνώσεις ανατροφής, ήτις Ιμελλε νά τελειοποιηθη βραδύ— 
τερον» . . . Όρθότερον κρίνουσιν οι ομόδοξοι 'Ρώσσοι. "Ορα τήν έπίτομον, 
άλλ' Ίκανώς άξίαν λόγου διατριβήν « Περί της καταστάσεως της Εκκλησίας 
της Κωνσταντινουπόλεως κατά τήν πρώτην καΐ ήμίσειαν εκατονταετηρίδα 
μετά τήν αλωσιν αυτής ύπά Μωάμεθ του Β'» έν τψ Περιοδικώ της πνευ- 
ματικής Ακαδημίας της Πετρουπόλεως ■ Χριστιανικώ Άναγνώσματι » έν 
Φυλλ. Ιουλίου, Αυγούστου, Όκτωβρίου του 1861, γνωστήν μοι γενομένην 
εκ μεταφράσεως του ρωσιστοΰ φίλου και συναδέλφου Ιωάννου του Παρα- 
παντοπούλου. Δαβίδ δέ ό ΧυτραΤος περιηγητής κατά τήν ΙΣΤ' Εκατονταετη- 
ρίδα ύπερμεσοΰσαν, ηύφράνθη εύρων έν τοΤς ήμετέροις τόποις άνδρας λογίους 
και εύσεβεΤς. « Ηύφράνθης, εΤπεν αύτψ ό άοίδιμος Πατριάρχης Ιερεμίας ό 
Β', δτι και έ'τι σώζονται άνδρες τήν Άγίαν Τριάδα και έννοοΰντες και γινώ- 
σκοντες έν τόποις τοιούτοις και δόςαν έχοντες ευσεβή. "Ισθι δέ περί τούτου, 
δτι ει και δουλεία τό γένος ημών ΰπέπεσεν, άλλ' ασεβείας άνένευσ3 και μέ- 
νει κηρύττον τήν εύσέβειαν. » παρά Σοφ. Κ. Οίνονόμψ ι περί Μάρκου τοδ 
Κυπρίου έν Αθήναις 1843 σελ. 5. Περί δέ της ΰπό ξένων ευσυνείδητων 
κατά ξένων άκριτων υπερασπίσεως του ημετέρου έθνους έν τοΐς τελευταίοις 
^ρόνοις μάλιστα, δρα « Φιλοπαιδεία τών νΟν Γραικών, μεταγλωτισθεΤσα έκ 
τής Γαλλικής εις τήν καΟ' ήμας κοινήν διάλεκτον παρά Κωνσταντίνου Θεο- 
δωρίδου Αέλλη Πελοποννησίου, έν τψ τής Κερκύρας Τυπογραφείψ 4809. » 
"Ετι Ευθυμίου Καστόρχη Περί τής έν Δημητσάνη Ελληνικής Σχολής καΐ 
περί τών καθιδρυτώνκαι πρώτων αυτής διδασκάλων, έν ^Αθήναις 1847. σελ. β'. 



— 3 — 

ουκ ολίγους άνδρας μάλλον η ήττον επιφανείς, τινάς τούτων άμιλλω- 
μένους προς τους εν Ευρώπτ», πολλάς δέ και αξιόλογους αύτνί υπη- 
ρεσίας προσενεγκόντας. Πειράσομαι ουν, *ίνα δείξω δια τοΰ παρόντος 
οποία τις ην η κατάστασις των γραμμάτων εν τω Ελληνικώ εθνει* 
ά) Εν Κωνς-αντινουπόλει θεωρούμενη ώς κέντρω άμα και αφετηρία" 
β ) Εν ταΐς Ευρωπαΐκαΐς έπαρχίαις του Οθωμανικού Κράτους, συμ- 
περιλαμβανομένης και της νυν ελευθέρας Ελλάδος, τότε υποτελούς 
ούσης* 

γ') Εν ταΐς Ασιατικαΐς και Αφρικανικαΐς Ιπαρχίαις αύτου* 
δ') Εν Ενετία και ταΐς ανά την Δύσιν Ελληνικαΐς Κοινότησιν, Ιν 
Ρώμη, Παταβίω και ταΐς Ενετικαΐς κτησεσιν, οίον, εν ταΐς Ιονίοις 
νησοις, Κρήτη, Κύπρω και ταΐς λοιπαΐς Πάτμω, Σίφνω, Ρόδω, Αέσβω 
και έτέραις* 

ε) Εν Ρωσσία και ταΐς παρά τον Ιστρον Ηγεμονίαις, και δπη άλ- 
λοθι έβίουν οι Ελληνες* 

ς• ) Τίνες, οι γνωστότεροι, εν Ευρώπη διδάξαντες των Ελλήνων. 



ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α. 

ΤΑ ΕΝ ΚΩΝΣΤΛΝΤΙΝΟΤΠΟΛΕΙ. 

1) Τά μετά τήν άλωσιν. 

Ομολογείται, δτι εκ της αρχαίας Ελλάδος διεδόθησαν άνά πασαν 

την υφ'ηλιον τά φώτα, των επιστημών αί πλεΐσται, αι ώραΐαι τέχναι 
και 6 πολιτισμός. Κατά δε τον Μεσαίωνα, ότε εν τη Δύσει μεγάλη 
επεκέχυτο άχλύς, δ Βυζαντινός καλούμενος Ελληνισμός ήκμαζε καΐ 
τά γράμματα πως έκαλλιεργουντο* ει μη δε άνεφάνησαν άνδρες με- 
γαλοφυείς και πρωτότυποι τίν τε Ιπιστημην και την τέχνην, ώς εν 
τη έκκρίτω άρχαιότητι, πλην αλλά και Σχολαι λαμπρόταται εν 
Κωνσταντινουπόλει και έτέραις της- Αυτοκρατορίας πόλεσιν ίδρυντο, 
και Βιβλιοθήκαι και λόγιοι εκ διαφόρων της Ελλάδος πόλεων εις 



— 4 — 

Βυζάντιον συνήρχοντο, άφ* δτου μάλιστα δ Χριστιανισμός ου μόνον 
ώς θρησκεία ίου Κράτους ένεθρονίσθη, άλλα και μετά του Ελληνι- 
σμού ειρήνευσε και διηλλάγη \ διδ και γραμματικοί αναφέρονται 
Λεξικά συνταξάμενοι και Παρεκβολάς και Σχόλια και γραμματικά 
συντάγματα εις των αρχαιοτέρων διασάφησιν, ποιηταί δε και ρήτορες, 
Χριστιανοί μάλιστα, και θεολόγοι και ιστορικοί και φιλόσοφοι καί 
γεωγράφοι και μαθηματικοί καί των φυσικών επιστημών κατά γε τ6 
τότε εγκρατείς, καί ιατροί καί νομικοί δεν έλειψαν μέχρις αυτής της 
αλώσεως, τδ Βυζάντιον, τον οφθαλμδν του κόσμου, καταστήσαντες 
άδυτον της αρχαίας σοφίας, άσυλον τών επιστημών καί της φιλοσο- 
φίας άκρόπολιν 2 . Βασιλείς καί Βασίλισσαι ήμιλλώντο πρδς Πα- 
τριάρχας καί Επισκόπους, συγκλητικούς καί άλλους πεπαιδευμένους 
ελληνιστί συγγράφοντες παντοίας ύλης καί μαθήσεως συγγράμματα. 
Τίς αγνοεί τδ όνομα του σοφωτάτου Πατριάρχου Φωτίου, του μεγά- 
λου εκείνου καί ιερού άνδρδς, ω οι οπαδοί της Ρώμης φθόνω καί κα- 
κία προσήπτον, ότι ουδέποτε ηκουσαν αυτού λαλουντος εύχήν, αλλά 
τών Ελλήνων ποιητών υποψιθυρίζοντος ρήματα 3 ; τίνι εις τον Ομη- 
ρον εγκύψαντι είναι άγνωστον του Ευσταθίου αρχιεπισκόπου Θεσσα- 
λονίκης τδ δνομα, ου αϊ εις τδν Ομηρον μακραί Παρεκβολαί είναι ή 
πυξίς τοις διαπλέουσι τδν άθάνατον πατέρα της Ποιήσεως; Ούδ' είναι 
όλως άγνωστα τών φιλογραμμάτων καί φιλόπονων Αυτοκρατόρων τά 
ονόματα, Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου, Ιωάννου του Καντα- 
κουζηνού, της βασιλόπαιδος Αννης Κομνηνής και τοσούτων ετέρων. 
Αλλά, 

Καιροί έπήλθον έτεροι, αι δέ Πιερίδες εντεύθεν εις την Δυσιν άπε- 
δήμησαν (Μ. Χ. 4 453). Γοργώ τω βήματι προβαίνουσιν ηδη εν Ευρώ- 
πη τά φώτα καί δ πολιτισμός, εν δέ τγί καθ' ήμας Ανατολή έκπί- 



(1) Κ. Άσωπίου Ίστορ. Έλλ. ποιητών καί συγγραφέων σελ. ρλά. — ρλέ. 
ρνς•'. και άλλαχου. 

(2!) Ιστορία Έλλ. καί Λατ. Φιλολογίας Τρεγδέρου μετάφρ. υπό Σχινα* 
και Τρικκέως, σελ. 429 — . Κ. Φρεαρίτου Αόγος περί της Ελληνικής Επι- 
στήμης σελ. 20 — . 

(3) Περί της συκοφαντίας ταύτης δρα εν Φωτίου *Αμφιλοχίοις Προλεγό- 
μενα, σελ. λέ, έ'νθα καί αϋτη συν άλλαις άπορραπίζεται ή δυσφημία. 



πτουσι μαραινόμενα, και ει μεν μη όλως εκλείπουσιν, άλλα γοΰν πε- 
ριορίζονται ικανώς και έλαττοΰνται ** Εκ των λογίο^ν του Εθνους 
οι ρ-έν τάς περιστάσεις φεύγοντες κατέφευγαν εις μέρη απόκεντρα το 
λοιπόν του βίου μονάσοντες, οι δέ εις Ιταλίαν, ης αι πύλαι των πό- 
λεων φιλοξένως ηνοίγοντο τοις άθλίοις τούτοις φυγάσι τους θησαυ- 
ρούς της αρχαίας σοφίας κομίζουσιν. Επι γης αλλότριας, εν τη πόλει 
της Φλωρεντίας, ην οι περικλεεΐ; Μέδικοι ανέδειξαν νέας Αθήνας της 
Δύσεως, ευρον παραμυθίαν οι φυγάδες λόγιοι, εν αύτη έώρτασαν πα- 
νηγυρικώς την γενέθλιον του θείου Πλάτωνος εν τω θαλερω παρα- 
δείσω ΟΟΓβ^ί εις άνάμ,νησιν των συσκίων της Ακαδημίας κήπων... 
Εν Ιταλία δε, (οπού άλλοτε πρόδρομοι αυτών κατά την η' Εκατον- 
ταετηρίδα (750) οι εκ της Ανατολής δια τδ εικονόφιλον φεύγοντες 
λόγιοι μονάχοι, εύρόντες τδν μεν κλήρον πάντως άνεπιστημονα, τάς 
δέ πόλεις εστερημένας βιβλίων, διέδωκαν εις Ρωμην, Νεάπολιν, Κα- 
λαβρίαν και Σικελίαν την γνώσιν της Ελληνικής, μετεγλώτισσαν πολ- 



(1) Φραγκίσκος ό Πόρτος, "Ελλην Κρής, εκ Γενεύης, ένθα δημοσία την 
Έλληνικήν έδίδασκε, προς ΜαρτΤνον γράφων τον Κρούσιον εν Τυβίγγη της 
Ελλάδος κα\ Λατινίδος φωνής διδάσκαλον, έλεγε (1560). « Έδάκρυσα δε 
τοσαύτην άκαταστασίαν και τύχης μεταβολήν γεγονέναι . . . παιδείαν δέ καΐ 
λόγους, άλλαχοΰ της γης, εν έ'θνεσιν άλλοδαποΤς (ΒρεττανοΤς έσχάτοις, Κέλ- 
ταις και ΓερμανοΓς) άσκεΐσθαι και διάσημον είναι• ταύτην έδάκρυσα την τύ- 
χην άναγνούς την σήν έπιστολήν και διεξελθών τα καθ'εκαστον αυτής μετ* 
εκπλήξεως. Ου μην άλλ' επειδή των πάντων διαδοχή και ουδέν έστι τών 
όντων, δπερ ποτέ εις πεΤραν μεταβολής ουκ έρχεται, οίστέον γενναίως το 
πεπρωμένον και στερκτέον, δτι έν άλλοφύλοις εθνεσι και πορρωτάτω τ!\ς 
γης οικοΟσιν, υπό πλείστων και τοιούτων, οίος και συ ανδρών, το τϊ\ς Ελ- 
λάδος όνομα δίκην μητρός γνήσιας τιμάται και στέργεται και φαίνεται τρι- 
πόθητον εΤναι. » Έλληνομνήμ. ΣΤ', 376. Θεοδόσιος δέ ό Ζυγυμαλας προς τον 
αυτόν γράφων Κρούσιον ελεγεν « Όρα> δέ νυν μετοικήσαντα πάντα τα αγα- 
θά από τών Ελληνικών τόπων και οίκήσαντα έν ύμΐν ή τε σοφία και αϊ 
τών μαθημάτων έπιστημαι, αί τέχναι αϊ άρισται, ή ευγένεια, ό πλούτος, ή 
παίδευσις και ό λοιπός τών χαρίτων χορός. Ελληνικών δέ χαρίτων το κλέος 
βαρύς ώλεσεν αιών. » Τΐ1ΙΌΟ£Γ3ΐ60. σελ. 94. Ταύτα που έπέστελλε Γαβριήλ 
τψ Σεβήρω Φιλαδέλφειας (έν Ένετία) και Φραγκίσκος ό Κόκκος έν Κων- 
σταντινουπόλει διδάσκων (4 600). Σοφ. Κ. Οικονόμου περί Φραγκίσκου του 
Κόκκου, έν Αθήναις αωξγ' σελ. 22. 31. 



— β — 

λά τής τε θύραθεν και της εξω σοφίας, καθίδρυσαν Ακαδημίαν Ιν 
Βενεβενδώ, δπου τριάκοντα φιλόσοφοι συνηκμασαν) *, έν Ιταλία 
μετά πολλής καρποφορίας οι νέοι της ΙΕ εκατονταετηρίδας πρόσφυ- 
γες, διδάξαντες την Ελληνικην μικρόν προ της αλώσεως και ολίγον 
μετ' αυτήν, επανέφεραν την γνώσιν αυτής σχεδόν λησμονηθείσης, δια 
δε τη; άπο φωνής διδασκαλίας και τών λατινικών μεταφράσεων τους 
ελληνικούς θησαυρούς άνοίξαντες, μείζονα ζήλον προς την μάθησιν 
άνεκ,ίνησαν και νέαν εες τα πνεύματα έδωκαν ελασιν 2 . 

Αλλ* ούτοι φεύγοντες μ,ετά τών ιερών εκείνων λειψάνων της αρ- 
χαίας σοφίας άπέλιπον το πυρ έν τη εστία αυτού ουχί δλως έσβεσμέ- 
νον, άλλ' υποκαΐον βαθμηδόν, εως άναζωπυρηθέν τη συνεργεία διαφό- 
ρων περιστάσεων άνηφθη και αύθις, δσημέραι δε τ^ θεία χάριτι λαμ- 
προτέρας προχέει τάς ακτίνας και την θερμότητα* το δε ζώπυρον 
έτηρηθη, πλην τών ενετοκρατουμένων μερών του Εθνους ημών, έν τ^ 
εστία αύττί έν τοις κόλποις τής Αγίας Μητρός ημών Μεγάλης Εκκλη- 
σίας, προς ην ει μέν ώς Χριστιανοί οφείλομεν σεβασμον, ώς Εθνος 
όμως και εύγνωμοσύνην άπαράγραπτον* διότι γενομένη εκ τών περι- 
στάσεων κέντρον θρησκευτικών άμα και πολιτικον, περιβαλοϋσα δια 
τής αγάπης και προνοίας Αυτής, οίά περ σωστική κυβωτος, διεβίβα- 
σεν ημάς σώους δια του τοσούτων αιώνων διαστήματος 3 , τω μέν 
γάλακτι τής ευσέβειας έκτρέφουσα, τη δε έλπίδι παραμυθουμένη. 
Κατά την μακράν ταύτην και όδυνηράν τής ιστορίας ημών περίοδον 
οι λειτουργοί τής Εκκλησίας ήσαν οδηγοί και ποιμένες του ώς επί το 
πλείστον αγραμμάτου ποιμνίου, αϊ δε ιεραί Μοναί και τά θυσιας-ηρια 
τής χάριτος έγένοντο τά καταγώγια τής αρετής, τής ικανότητος 
ενίοτε, φυτώρια τών γραμμάτων, και οι κευθμώνες πολλών θησαυρών 
τών αρχαίων προγόνων ημών 4 . Η δε Εκκλησία διατηρησασα εν 



(1) Σ. Ζαμπελίου Βυζαντιν. Μελέται σελ. 310 — 315. 

(2) Έλληνομνήμ. Δ', 248. Κ. Άσωπίου ενθ. άνωτ. σελ. ρξά — ρξγ'. 

(3) "Ορα Πατριαρχικήν 'Ιστορίαν Κωνσταντινουπόλεως έν τη ΤιίΓΟΟ^ΓΕίβΟ. 

(4) « Τά πανταχού της Ελλάδος (λέγει ό σοφός και πατρώζων Σοφοκλής 
Κ. ό Οικονόμος έν Βίω Γρηγορίου Μητροπολίτου Είρηνουπόλεως και Βα- 
τοπαιδίου, έν Αθήναις αωξ' σελ. 1 4 σημ. ά.) κατά θείαν πάντως μοΐραν κα- 



ταις Ακολουθίαις, τοις εκκλησία στικοΐς γραφείοις και ταΤς Σχολαΐς 
την γλώσσαν των αρχαίων, προχέουσα όσον ένην Αύτγί καθαρά καΐ 
διαυγή τά νάματα της σοφίας, σκοπούσα την εμφύτευσιν σωτηρίίον 
καΐ βιωφελών γνώσεων και άποσκοράκισιν των εκ της άμαθείας κα- 
κών, περιέθαλψε τά γράμματα, άνερρίπισεν, εις σύστασιν Σχολείων 
συνέδραμε λόγω και έργω *, ιδίαν δε Πατριαρχικην «(Μεγάλην του 
Γένους) Σχολην συνέστησε και διετηρησεν, εις δε την ευρεσιν των 
αξίων διδασκάλων των τότε διαπρεπόντων ενηδρευε, και τούτους 
προ'ί'στη πάντοτε 2 . 



τεσπαρμένα Μοναστήρια, ώς δένδρα μεγάλα καΐ ύψίκομα, και πάντοτε ου 
μικράν τοΤς Όρθοδόξοις "Ελλησι παρέσχον την ώφέλειαν, πολλψ δε μδλλον 
κατά τον δεινόν χειμώνα* διότι ου μόνον υπηρχον ή των δυστυ- 
χών καταφυγή και ... το άσυλον, αλλά και της πατρίου παιδείας της τε 
θύραθεν και χ7\ς ίερας, διετήρουν βαρυτίμους θησαυρούς και ΣχολεΤαέν 
τοις πλείστοις ού διέλιπον ...» Περί δε της κατά τήν Τραπεζούντα ίερδς 
Μονής τοΰ" Σουμελα λέγει Περικλής ό Τριανταφυλλίδης (Ή εν Πόντφ Ελ- 
ληνική φυλή ή τά Ποντικά σελ. 60.) « Άπένειμεν ή Μονή αύτη και τω έ'θνει 
μεγίστην ύπηρεσίαν διότι εις τάς τρεΤς περί τήν χώραν ταύτην Μονάς (Πε- 
ριστερεώνος, Βαζελώνος και Σουμελας) και μάλιστα εις ταύτην οφείλεται ή 
διατήρησις ακμαίου περί ήμας Ελληνισμού• διότι εις μεν τήν περιφέρειαν 
Σουμελδς ό Χριστιανισμός διετηρήθη δλως αμικτος, ή δε γλώσσα ή Ελλη- 
νική σώζουσα αρχαίας Έλληνικάς λέξεις αξίας νά άποθησαυρισθώσιν εις τά 
Ελληνικά λεξικά.» Ό δε Ευθύμιος Καστόρχης (ένθα άνωτ. περί της εν Δη- 
μητσάνη Σχολής σελ. γ') λέγει: « Το μόνον δέ βέβαιον εΤναι, δτι τά Μονα- 
στήρια, και πάλιν οχι πάντα ταΰτα, ήσαν καΐ σχολεΤα τών γραμμάτων 
και καταφύγιον τών τότε λογίων. » πρβλ. Κίθ8ϋΙ. . . . ΟΗπρ. XI. ρ. 54. 
ΛνΐΐβΙβΓ II. Ι. Ι. ρ. 363. III. 552. και τήν έ'νθ. άνωτ. ρωσσικήν Διατριβήν. 

(4) Εύθ. -Καστόρχη Περί τ"ης εν Δημητσ. Σχολή; σελ. γ'. 

(2) Ίωάσαφ ό από Άδριανουπόλεως, εΤτα δέ Πατριάρχης Κωνσταντινου- 
πόλεως, προσεκάλεσεν (1540) εις Άδριανούπολιν (ΤΐΙΓΟΟ^Γ&βΟ. σελ. 94. πρβλ. 
336) εΤτα δέ εις Κωσταντινούπολιν από Ναυπλίου Ίωάννην τον Ζυγομαλαν 
τών γραμμάτων ένεκα. (Τΐ1Γ0Ο§Γ360. σελ. 94. και 246. « ΑΙ) .10311116 Ζγ§0- 
ϊωά\ά οοπιρΙπΓθδ Ρ3ΐΓΪ3Γθ1ΐδΐΙυ3 οίΚοί&Ιβδ 1ίη§α&πι πιβάίοοπΙβΓ άοοίοδ βδδβ. 
Εΐίδΐΐϊΐ β άοοίίοπβιΐδ ΟτΆβάηβ άίδοίραΐοδ, διά ίΐΐ&πι αΠ ρΓορΐβΓ Θ3πι άΐδοβη- 
άβπιΙΙ&Η&βφίοφίβ Αο-κΐβπιί&δ α Ρβίοροηηβδϋδ, ΟβΙβηδίβιΐδ, Οΐιϋδ αάϊή»). 
'Ραφαήλ δέ ό Πατριάρχης, ό από Μηθύμνης, βιαίως, ώς είπεΤν, μετεκαλέσατο 
(1 603) εις Κωνσταντινούπολη εκ Νάξου Φραγκίσκον τον Κόκκον εν 'Ρώμ-β 



8 — 



21 Τα εν Κωνσταντινουπόλει. 



Οτε δ πορθητής Μο)ά[χεθ δ β' μικρόν μετά την άλωσιν (1453) 

διέταζε τους περίτρομους ετι Χριστιανούς να εκλέξωσιν έαυτοΐς Πα- 
τριάρχην κατά τά ειθισαένα μηδέν παραλάσσοντες, άπέβλεψαν πάν- 
τες προς τδν περί τά θεία σοφον, παντοίας λόγων ιδέας εγκρατή και 
ένάρετον άνδρα Γεννάδιον τόν ΣχοΛάρων, Μάρκου πρδς τούτοις του 
Εφέσου λίαν άγαπητδν και φίλον υΐόν . Ον καλέσας παρ έαυτω 
δ Σουλτάνος, δούς δε ράβδον ποιμαντικην, αργυραν και περιφανή, 
ιππον εστροψένον και χρηρ,ατα, είπε « Πατριάρχευε έπ ευτυχία και 



σπουδάσαντα. « Άλλα γαρ (έπέστελλεν ό αυτός Γαβριήλ τφ Σεβήρω Φιλα- 
δέλφειας) ό θειότατος Πατριάρχης, ουκ οΐδ' δτων κατατυχών, ο'ί λίαν άρα ή- 
σαν δεινοί φήμην άραί τε και έξαραι πολύ της αληθείας άνώτερον, οϋτως 
εαυτόν παρέσχεν άλώσιμον τοΤς έγκωμίοις τοΐς καθ* ημών, ώστε ούδένα πέ- 
τρον, φησιν, άφηκεν άκίνητον, έφ'ψ με ώσπερ τινά ρουν άλλαχη τετραμμένον 
μετοχετεύσαιτο εις το Βυζάντιον άλλα σκοπεί τίσι και ο'ϊαις κεχρημένος 
ταΐς μηχαναΤς ήμας μεταπέμπετα•.• γράμμαθ' υπαγορεύει ούχ άπας, άλλα καΐ 
δίς• και. τά μεν τυγχάνει δεόμενος, τά δε και προσαπειλεΤ, ώς τάς αποφρά- 
δας έπαφήσων αράς, α'ί τοΐς άπειθοΰσιν άπόκεινται, αν και στόμα μόνον 
άντάραιμεν. 'Τπό γοΰν ταύτης εγώ της γραφίδος άλοΰς έκτοπώτερον (ουδέ 
γάρ άρρενωπώς έ'χω προς τά τοιαύτα) έμαυτύν φέρων τη πόλει παρέδωκα.» 
Σοφ. Κ. ΟΙκονόμου περί Φραγκίσκου του Κόκκου, σελ. 24 — 22 και τάς 
Σημ. πρβλ. ετι σελ. 34. Ωσαύτως Κύριλλος ό Λούκαρις (1626) Θεόφιλον 
τόν Κορυδαλέα έκ Ζακύνθου, ένθα έσχολάρχει (ορα Κωνσταντίου Α' του 
άπό' Σιναίου έπιστολιμαίαν Διατριοήν περί της έν Κωνσταντινουπόλει Πα- 
τριαρχικής Σχολής, καταχωρισθεΐσαν έν τφ περιοδικφ του έν .Κωνσταντι- 
νουπόλει Έλλ. Φιλολογικού Συλλόγου έτους Β' Φυλλ. Γ — ΙΒ' σελ 292 — 
μετά τών παρατηρήσεων Σ. Άριστάρχου). Μετά μίαν δε εκατονταετηρίδα 
(4753) ωσαύτως ή Εκκλησία προέστησε της έν "Αθω αρτισύστατου Ακαδη- 
μίας Εύγένιον τόν Βούλγαριν (Κούμα Ίς-ορ. τών άνθρωπ. πράξεων ΙΒ', 561). 
(4). Κ. Οικονόμου περί των Ο'. Τόμ. Δ', 793. Ή εκλογή δμως του Πα- 
τριάρχου Γενναδίου φαίνεται μή γενομένη ευθύς μετά τήν άλωσιν της Κων- 
σταντινουπόλεως, άλλ' ίκανώς μετ' αυτήν, μετά τήν και έτερων χωρών και 
πόλεων κατάκτησιν ορα Χρονογράφο ν Δωροθέου Μονεμβασίας, σελ. 419. 
(εκδ. Βενετίας 1767). 



ε/ε την φιλίαν ημών εν οις θέλεις, έχων πάντοτε τα σα προνόμια, 
ώς και οι προ σου Πατριάρχαι ειχον *. » Ο Γενναίος πολλών οιά 

Βεοατίου 2 αξιωθείς τιμών, καιπολιτικην περιβληθείς έξουσίαν εφ ό- 
λων των κατά το Κράτος Χριστιανών, προς τακτοποίησιν του έθνους 
κατά τε την θρησκείαν και τα εθιμά του προσεκάλεσεν εις Κων- 
σταντινούπολη τους φυγάδας και λογίους του έθνους τους περιλειπο- 
μένους 3 , ρ,ετεκαλέσατο εκ Τραπεζοϋντος και άλλαχόθεν τάς εξό- 
ριστους ευγενείς οικογένειας τών Ελλήνων, συνεκέντρωσε περί εαυ- 
τόν, περί το Πατριαρχεΐον, δ, τι εξοχον και επίσημον λείψανον του 
Εθνους. Το Πατριαρχειον ην ή μόνη πηγή, άφ'ής ανεφέροντο οεησεις 
περί τών Χριστιανών εις την Εξουσίαν και τανάπαλιν* δια οέ την 
διάταξιν τών παρεμπιπτουσών υποθέσεων εκκλησιαστικών τε καΐ 
κοσμικών, έδείτο βοηθών και λειτουργών λογίων και εμπείρων δσον 
ενεστιν *. Η ανάγκη αΰτη προύκάλεσε την συγκρότησιν συστήμα- 
τος λαϊκών εκ τοϋ λογιωτέρου μέρους τοΰ έθνους, καλουμένων Κλη- 
ρικών και Αξιωματικών (όφφικιαλίων) της Μεγάλης Εκκλησίας, οϊ- 
τινες εφρόντιζον περί τών εθνικών συμφερόντων. Εξαρχος δε τού- 
των ην δ Μέγας Λογοθέτης, μετ' αύτον δε ε'ίποντο έτεροι διαφόρους 
επικλήσεις έχοντες, λείψανα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας δ . Μετά 
δε την του Πατριαρχείου μετάθεσιν άπδ της Αγίας Σοφίας πρώτον 
μέν εις τον ναδν τών Αγίων Αποστόλων (Σουλτάν Μεχμέτ τζαμισι) 



(4) Πατριαρχικ. Ίστορ. Κωνσταντινουπόλεως εν ΤΐΙΓΟΟ^ΓδβΟ. σελ. 108. 
Μελετίου Έκκλησ. Ίστορ. Γ'. 370. 

(2) ΤυΓΟΟ^Γ&βΟ. σελ. 408. Φραντζή εν τέλει του Γ' Κεφαλ. Η&ΠΙΙϊΙβΓ'δ 
Οβδοΐιίοΐιΐβ άβδ Οδΐιιαηίδοίίθη ΚβΐοΙιβδ, Βαηά Ι, Βαοίι XIII, 427 (εκδ\ 
ΡββΛ, 1834). 

(3) Τοιούτο; -ην και Αντώνιος ό Καντακουζηνός κληρονόμος της λαμπρας 
βιβλιοθήκης τοΰ πατρός του, ην εΤδεν ό Γερλάχιος, δημοπρατηθείσης μετά 
τον του Αντωνίου θάνατον. ΤαΓ00§Γ860. σελ. 203. 509. ΡδιυΠΟ. VII, 793. 
VIII, 79. 

(4) Κούμα 'Ιστορ. των άνθρ. πράξ. ΙΒ' 532. 

(5) Κωδινου Κουροπαλάτου Περί τών Όφφικιαλίων του Παλατιού Κων-» 
σταντινουπόλεως και περί τών Όφφικίων της Μεγάλης Εκκλησίας (εκδ. 
Βόννης). Χρύσανθου Νοταρά Συνταγμάτιον περί τών Όφφικίων της Μ. 
Εκκλησίας, εν Τεργοβίστω 4745. 



— 10 — 



έπι χρόνον βραχύτατον 1 , είτα δ' εκείθεν εις Πα[Α|Αακάρις-ον (Φετιε 
τζαμίαΐ), ένθα άπο της αλώσεως μέχρις Ιερεμίου του Β' διέμεινεν 
(1453 — 1 586) 2 , εκείθεν δ' εις Ξυλόπορταν (Ναον τοϋ Αγίου Δη- 



(4) Η&ιηιιιβΓ'δ 6β8βΙιίο1ιΙβ άβ§ Οδπι. Κβίοΐιβδ Ι, XIII, 427. [ΤιίΓΟΟ^Γδίβο. 
ενθ. άνωτ. 

(2) "Ορα Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Γ', 429. Άλλα τά παρά Μελετίω διορ- 
Οοΰνται υπό του άοιδίμου πρψην Κωνσταντινουπόλεως Κωνσταντίου Α' το5 
από Σιναίου έν άνεκδότψ περί τούτου διατριβή (σελ. 4 — 2) ώδε: « Περί δε 
τη; Παμμακάριστου λέγομεν, δτι α'ύτη άφηρέθη ούχι κατά το 4594 έτος, 
ώς έν τη Κωνσταντινιάδι κατά λάθος έξιστοροΰμεν, αλλά ακριβεστέρα 
έρεύνη καΐ βεβαία τη πληροφορία κατά το 4586 έτος, καθ* ο ό Ιε- 
ρεμίας ό Β' από της έν 'Ρόδψ εξορίας μετακληθεις έπι τψ άνάλαβεΤν 
τόν θρόνον το τρίτον περιεμένετο. "Οστις έπανελθών και ίδών την του 
φαιδρως καλλωπισθέντος παρ' αύτοΰ ναοΰ της Παμμακάριστου άρπαγήν (χρή 
δέ γινώσκειν ό μέχρι τούτου όρώμενος Πατριαρχικός θρόνος [έώμεν τάς 
σφαλεράς περί αύτοΟ προλήψεις] έπι της πρώτης τούτου Πατριαρχείας τφ 
4574 ετει του φιλοκάλου αύτοΰ Πατριάρχου έστιν έργον) έ'κλαυσεν, έθρή- 
νησε, καΐ την λύπην μη ένεγκών, ζητήσας έλαβε την άδειαν έπι περιοδεία 
καΐ συλλογή βοηθείας προς άνοικοδομήν Πατριαρχείου έκ νέου• άπηρεν ουν 
τής πόλεως τψ αύτψ ετει κατά Σεπτέμβριον, και άφίκετο εις τάς κατά την 
Δακίαν δύο Ηγεμονίας, δεξιωθεις παρά των έκεΤ Πριγκήπων φιλο<ρρονές•ατα• 
έκεΤθεν δε άπηλΟεν εις Πολωνίαν προς έπίσκεψιν των έκεΤσε ετι Όρθοδόξων 
προ της βιαίας αύτων ένότητος (Ούνίας) μετά της 'Ρώμης, έκ δε ταύτης με- 
τέβη τέως είς Μόσχβαν λήγοντος του 4587 έτους, δπου περιπαθως (κατά 
τους ιστορικούς του τόπου εκείνου) και δεινοπαθως την του Πατριαρχικού 
νάοδ άφαίρεσιν έκτραγωδήσας παρά τοΰ" αύταρχοϋντος τότε Θεοδώρου Ιωάν- 
νου ήξίωται έπι τψ συμβάντι δυστυχήματι και παραμυθίας και βασιλικής 
υποσχέσεως προς συνδρομήν επικουρίας. Κατά δέ θερμήν παράκλησιν τόν 
της Μόσχβας Μητροπολίτην Ίώβ προβιβάσας πάσης 'Ρωσσίας Πατριάρχην, 
και δεξάμενος τά τής επικουρίας, εξήλθε τής Μόσχβας τφ 1588 ετει. Διελθών 
δέ την μικράν 'Ρωσσίαν και έπισκεψάμενος την πρωτεύουσαν ταύτης πόλιν 
το Κίαιβον, ΰποταγοΰς ετι οντος του ταύτης Μητροπολίτου τψ Οίκουμενικψ 
θρόνω, έπανήλθεν είς Πολωνίαν προς ύποστήριξιν των χαλεπαΤς μηχαναΤς 
και έπηρείαις άπάσαις διαταραττομένων και βιαζομένων έκεΤσε Όρθοδόξων 
παρά των παπιστών είς την άποστατικήν τΤ^ς ευσέβειας Οΰνιαν, έκεΤθεν δέ 
έπανέκαμψεν είς Δακίαν, ένθα έφ' ίκανόν διέτριψε και λαβών και την παρά 
^των Γ Ηγεμόνων έπικουρίαν έπανελήλυθεν είς Κωνσταντινούπολιν τψ 4593 
ετει κατά ιΥΙάρτιον. Ή δέ περί επικυρώσεως τής κατ'Άρκτον πέμπτης μετά 



— 11 — 



μητριού), οπόθεν η εις Φανάριον (Ναδν του Αγίου Γε&)ργίου) εγένετο 
μετάθεσις (1603) 1 , οι Κληρικοί ούτοι εκλήθησαν Φανα^ιώται^ 
«πανταχόθεν του Κράτους αθροιζόμενοι του κληρικού αξιώματος ε- 



τόν Ιεροσολύμων Πατριαρχείας παρά τών τεσσάρων Πατριαρχών Σύνοδος 
πως αΰτη συνεκροτήθη εν τη μη οΰση Παμμακαρίστψ ; ως και ο άοίδιμος 
Μελέτιος και άλλοι τινές τφ αύτφ σφάλματι ύπέπεσον* δστις έν μεν τφ ετει 
4586 έν τη εκκλησιαστική αύτου Ιστορία λέγει: «Του Ιερεμίου εξόριστου 
οντος εις 'Ρόδον και ορισμού δοθέντος έλθεΐν και έπιβΐ^ναι του θρόνου, βασι- 
λεύοντος Μουράτ του Γ", ελαβον οί Τοΰρκοι την Παμμακάριστον. » Την δε 
περί επικυρώσεως τ^ς κατ* "Αρκτον Πατριαρχείας συστδσαν Σύνοδον ουκ ο'ι- 
δαμεν δπως παρολισθήσας ό μακάριος άνήρ και εις μεταχρονισμόν ΰποπεσών, 
τάττει συγκροτηθ^ναι έν τ?\ Παμμακαρίστψ κατά το 1593 έτος έν τη πρό 
επτά χρόνων άφαιρεθείση Παμμακαρίστψ. Ό οΰν Ιερεμίας έπανελθών άπό 
της μακράς αύτου περιηγήσεως, εύρε ΠατριαρχεΤον τον κατά την Ξυλόπορταν 
μετά τρούλλου και μωσείου κεκαλλωπισμένον, διασωζόμενον ετι μέχρις εκεί- 
νου άρχαΤον ναόν του άγιου Δημητρίου Καναβοΰ ή Καναβών έπωνυμουμέ- 
νου (επισήμου οικογενείας ποτέ Βυζαντινές της τον ναόν οίκοδομησάσης), 
διέμεινε δ' έκεΐσε ή Πατριαρχική £δρα μέχρι του 1603 έτους, δτε ό Πατριάρ-* 
χης 'Ραφαήλ μετήγαγεν αυτήν εις τον κατά το Διπλοφανάριον κείμενον σμι-» 
κρότατον ναόν τοδ αγίου Γεωργίου, και κελλία περί αυτόν προς κατοικίαν 
Πατριάρχου καΐ των ενδημούντων Αρχιερέων ψκοδόμησε χρήμασιν, οΤς ό 
Ιερεμίας συνέλεξε και έκόμισε. Προς δε μνήμην άληστον αναμφιβόλως του 
αφαιρεθέντος ναού τ^ς αειμνήστου Παμμακάριστου τον του αγίου Δημητρίου 
τ$ έπικλήσει ταύτη τη ίερ^ επευφήμησαν διά την έν αύτφ κατατεθεΐσαν, 
διασωθεΤσαν μετ' άλλων κειμηλίων, πάνσεπτον εικόνα της Παμμακάριστου, 
καθάπερ και ό Πατριάρχης είτα Τιμόθεος τψ 1614 ετει μηκύνας και εύρύνας 
(τ$ καταλοίπψ επικουρία) τον ρηθέντα στενώτατον ναόν του αγίου Γεωργίου 
έπευφήμησεν ωσαύτως αυτόν, κατά το διά στίχων επίγραμμα, τ$ της μη- 
τροπαρθένου Κόρης Παμμακάριστου έπικλήσει διά το έν τφ αύτφ Πατριαρ- 
χικφ ναφ μετενεχθέν άπό του αγίου Δημητρίου, και κατατεθέν ιερόν ταύτης 
διατύπωμα, το έν εύλαβεία πολλή σεβαζόμενον μέχρι τούτου. Της δέ άϊδίου 
ταύτης μνήμης δεΓξις περίτρανος υπάρχει και ή έκ μολύβδου Πατριαρχική 
σφραγίς μεγάλη, ή προσαρτώμενη τοΤς έκδιδομένοις Σιγγιλίοις γράμμασι καΐ 
ταΤς τών Αρχιερέων έν μεμβράναις Πράξεσι λεγομέναις, φέρουσα εξ ενός 
μεν μέρους το της Παμμακάριστου έ'κτυπον, έκ δέ του άλλου του* κατά καιρόν 
Οικουμενικού Πατριάρχου το δνομα. Και ταύτα προς διάλυσιν τών έν άμφι- 
γνοία περί τούτου και απορία #λις. » 
(1) Αυτόθι. 

^*> 






& 



: ; 



— 12 — 

νεκα καί της επί των πραγμάτων επιρροής, εκ τε Πελοποννήσου καί 
του Αιγαίου, καί Ηπείρου και Τραπεζούντας και άλλαχόθεν, άρι- 
στοκρατίαν τινά άπαρτίζοντες ουχί επί ευγενείας προγονών στηρι- 
ζομένην, άλλ' επί της αναπτύξεως του πνεύματος, τής παιδείας 
καί της φιλοπατρίας των. Πλην τούτου έτερος λόγος πολιτικός έκί- 
νει τούτους ετι μάλλον εις των γραμμάτων την καλλιέργειαν* διότι 
οι κρατούντες απ αυτής ετι τής αλώσεως παρελάμβανον εις την υ- 
πηρεσίαν των χριστιανούς λογίους, Γραμματείς η Γραμματικούς *, 
καθότι η μέν στρατιωτική διοίκησις ην βεβαίως εις τάς χεϊράς των, 
η διοικητική δμως καί αι μετά τών ξένων διπλωματικαί διαπραγ- 
ματεύσεις διεξήγοντο υπο Χριστιανών μείζω περί τά τοιαΰτα πεί- 
ραν εχόντων καί δεξιότητα, ετι δε καί τής Ελληνικής γλώσσης έπι- 
τηδειοτέρας ούσης προς δηλωσιν τών τύπων καί εκφράσεων τών διε- 
θνών σχέσεων* ^διο επί μακρόν άπαντα τής εξωτερικής αυτών υπη- 
ρεσίας τά έγγραφα ελληνιστί συνετάσσοντο 2 . 

Οι δύο ούτοι λόγοι, ό τε εκκλησιαστικός καί δ πολιτικός, έκίνουν 
βεβαίως τους ευγενείς καί εύπορωτέρους τής Κωνσταντινουπόλεως, 
αναλόγως δέ καί τών Επαρχιών, ίνα διατηρώσι τους σπινθήρας τών 
γραμμάτων παρ' εαυτοΐς εκασταχου κατά το δυνατόν, καί νά καλ- 
λιεργώσιν αδιαλείπτως αατά, ως οι μετά ταύτα καρποί άποδεικνύουσιν. 
Οι εκ τής Πατριαρχικής λοιπόν Σχολής καί άλλων δευτερευουσών 
Σχολών τών κατά τάς Επαρχίας πόλεων εξερχόμενοι, ετι δέ καί οι 
οϊκοι, οι ευπορουντες, παιδευόμενοι (ώς καί οι εκ τών Ενετικών κτή- 



(1) ΤαΓΟΟ^ΓαβΟ. σελ. 432. Τοιούτος Γραμματικός τοΰ" Σουλτάν Μεχμέτ 
του πορθητοΰ ην από του 1 453 — 4 468 Μιχαήλ ό Κριτόπουλος "Ιμβριος, 
γράψας την άνέκδοτον Χρονογραφίαν του περί τών πράξεων του Σουλτάνου 
τούτου, έκδοθησομένην προσέχω; ύπό το3 εξόχου παρ' ήμΐν αρχαιολόγου 
Κ-. ϋθΐΗίβΓ, διευθυντού τοΰ έν Κωνς-αντινουπόλει Αύς-ριακοΰ Λυκείου (Σ. Αρ.). 

(2) ΜΐΜοδΐοΙΐ, Αθΐ3ί βΐ (ϋρίοΐϊΐεΐΐδΐ §Γ&6081 Ιϊΐβάπ &βνί εν Βιέννη 4864 Τόμ. 
Γ'. — Κ. Παπαρρηγοπούλαυ Παναγιώτης ό Νικούσης έν Πανδώρας ΙΑ', 
422, — Σ. Ζαμπελίου έν Πανδ. ΣΤ', 565. Και το πρώτοι νόμισμα, δπερ 
έκοψε ν ό κατακτητής Μωάμεθ ό Β' φέρει έλληνικήν έπιγραφήν: «Ό Μέγας 
Μηλήτης πάσης 'Ρωμανίας και Ανατολής Μαχαμέτης.» Σ. Ζαμπελίου 
Δημοτ. άσματα σελ. 575. 



— 13 — 

®εων, περί ών εν οΐκείω τόπω ρηθησεται) τελειότερα; 'παιδεύσεως 
γλιχόμενοι μετέβαινον εις Ιταλίαν, ιδία δέ εις Ενετίαν, Ρώμην και 
Πατάβιον, ου πολύ μετά την αλωσιν % ένθα τελειοποιούμενοι εις 
τα διδαχθέντα μαθήματα προσεκτώντο και τινας γνώσεις της ια- 
τρικής, των φυσικομαθηματικών επιστημών, της λατινικής και ιτα- 
λικής γλώσσης 2 . Επιστρέφοντες δε οι μεν μετηρχοντο τον διδά- 
σκαλον 3 , λαμβάνοντες οι πλείστοι το μοναχικον σχήμα, οι δέ 
την ιατρικην 4 . Εκ τούτοον δέ των μόνο^ν κατά την έποχην έκεί- 
νην πεπαιδευμένων, οι μεν προχειριζόμενοι Επίσκοποι συνίστασαν 
Σχολάς εις τάς Επαρχίας των, οι δέ μετερχόμενοι την [ατρικήν και 
μετά των κρατούντων σχετιζόμενοι διά του επαγγέλματος των κα- 
τώρθωσαν βαθμηδόν ου μόνον εις τά ημέτερα εκκλησιαστικά πράγ- 
μ,ατα πολλην επιρροην νά εξασκησωσιν, ώς Μεγάλοι Λογοθέται καΐ 
Οφφικιάλιοι τής Μεγάλης Εκκλησίας, αλλά νά λάβωσι μέρος και εις 
την πολιτικην του Κράτους Κυβερνησιν, πρώτον μέν Διερμηνείς γε- 
νόμενοι, είτα δέ σύμβουλοι καΐ εξ απορρήτων, ύστερον δέ και Ηγε- 
μόνες τών παρ' Ιστρον Ηγεμονιών^ 5 * εις τάς αύλάς τών οποίων, 
άναμιμνησκούσας την του Περιάνδρου, ώς περί κέντρα συνηρχοντο 
εν τοις τελευταίοις μάλιστα οι λογάδες του Εθνους, οι άναμορφω- 
ται και μύσται τής τότε άναγεννωμένης παιδείας. 

Ούτω λοιπόν το Εθνος ανάκυψαν εκ του πρώτου κτύπου ηρξατο 
συνέρχεσθαι, διά δέ τής φυσικής του υπεροχής, ην άείποτε ήσθάνε- 
το 6 , ήρθη υπεράνω τών ομοταγών λαών, αμέσως δέ ηρξατο και 



(1) Ώς Ιωάννης Ζυγομαλας Ναυπλιεύς, Κωνς-αντΤνος Ζερβός Κρής (1583). 
Τΐ1ΓΟϣãίθΟ. σελ. 587. 

(2) ΤιΐΓ00§Γ3ΐ60. σελ. 205. πρβλ. σελ. 246. Μελετίου Έκκλ. Ίστ. Γ', 
451. 472. 487 καΐ άλλαχοΟ. Έπ. Σταματιάδου Βιογραφ. των Ελλήνων 
μεγάλων Διερμηνέων του Όθωμανικου Κράτους σελ. 30. 67, καΐ άλλαχοΟ. 

(3) Τιιι-οο^Γ&βο. σελ. 494. 

(4) Σοφ. Κ. Οικονόμου περί Μάρκου του Κυπρίου σελ. 21. 

(5) Έπ. Σταματιάδου ενθ. άνωτ. - 

(6) νΐΐΐβπΐ&ίη Δοκίμιον ιστορικόν των νεωτέρων Ελλήνων κτλ. σελ, 27. 
100 της Έλλ. μετάφρ. Κ. Παπαρρηγοπούλου Άλωσις Άθηνων κτλ. έν 
Πανδ. ΙΒ', 50. Σοφ. Κ. ΟΙκ. Βίος Γρηγορίου Είρηνουπόλεως σελ. 14. σημ. 
ά. Χρυσαλλίδ. Άθηνων τεύχ. Ο', 66. 



— 14 — 

ί μαρανθεΐσα φιλολογία νά άναβλαστάνη, πολλοί δε λόγιοι του Ε- 
θνους έ*κ της Ιταλίας επανακάμπτοντες και άναζωπυρήσαντες παρά 
τω φιλομαθεΐ εθνει εν ταΐς ίδρυθείσαις Σχολαίς τδ ζώπυρον της παι- 
δείας *, διέσωσαν την γλώσσαν, ενέσπειραν ευγενή αισθήματα εις 
τάς καρδίας, διέδωκαν και ούτω προηγαγον τα φώτα εν τε τ?ί Μη- 
τροπόλει καΐ ταϊς Επαρχίαις, ώστε ην αδύνατον νά σβεσθώσι πλέον. 
« Τδ έδαφος της Ελλάδος (και ούτω διακείμενης), λέγει η σάλπιγξ 
της Εκκλησίας και του Εθνους ο διδάσκαλος Κωνσταντίνος δ Οικο- 
νόμος 2 , δεν επαυσεν εκφέρον ώς άραιάς τινας επιφυλλίδας και άν- 
θη μικρά, πεπαιδευμένους Ελληνας, οϊτινες διετηρησαν άδιάκοπον 
της παλαιάς Ελληνικής παιδείας την συνέχειαν, θεραπεύοντες δσον 
ήδύναντο του Εθνους την δυστυχίαν, ώς φανησεται εκ της ιστορίας 
της Ελληνικής Φιλολογίας, δταν συγγραφή υπ' άνδρδς Ελληνος κα- 
ταγράψοντος επιμελώς δλων των μετά την άλωσιν γενομένων συγ- 
γραφέων τά ελληνικά συντάγματα και τυπωμένα και ατύπωτα. » 



3) Ή έν Κωνσταντινουπόλει Πατριαρχική (Μεγάλη 
του Γένους) Σχολή και αϊ δευτερεύουσα*. 

Μετά τδ ναυάγιον εν άκαρεΐ πάντων ώς ειπείν τών αγαθών μό- 
λις εν Κωνσταντινουπόλει μικρόν τι ζώπυρον παιδείας έν τη Πα- 
τριαρχική καλούμενη Σχολή περιεσώθη (και τουτρ χάρις τοις ρασεν- 
δύταις, λέγει δ σοφδς της Κωνς*αντινιάδο; συγγραφεύς*) 3 . Ταύτης 
δμως οι προϊστάμενοι μετά την εις τδ πΰρ πάνδημον παράδοσιν τών 
του Πληθωνος υπέρ Πλάτωνος υπδ Γενναδίου του Σχολαρίου ήσαν 
σχεδδν πάντες Περιπατητικοί. Της γεραρας ταύτης Σχολής, της τε 



(1) Περί της φιλομάθειας του έθνους καΐ της λίαν πρωίμου χάριν σπουδής 
μεταβάσεως εις Ίταλίαν και την λοιπήν Εύρώπην δρα Τΐ1Γ00§Γ&60. σελ. 495. 

(2) Περί της γνήσιας προφοράς τϊ\ς Ελληνικής γλώσσης σελ. 520. πρβλ. 
(Ν. Μαυροκορδάτου) Φιλόθεου Πάρεργα σελ. 47. 51. 

(3) Κωνσταντινιάδος σελ. 112 τ^ς ά έκδ. 



— 15 — 

Φιλοσοφικές καΐ τ^ς αύτη προσαρτημένης των Γραμματικών 4 , 
μετά βιβλιοθήκης, εχομεν σειράν των Σχολαρχών άπ' αύτη; ετι της 
αλώσεως μέχρις έσχατων 2 , ανδρών δντως άριπρεπών και σοφών, 
δντο>ς την Σχολην ταύτην καταστησάντων ΜεγάΛην τον Γένους 
ΣχοΑην, *Λν ίσως δπερβολικώτερον δ εν αύτη παιδευθείς ευγνώμων 
Δημήτριος δ Καντεμίρης αποκαλεί 'Λκαόημίαν 3 , εν ή έδιδάσκον- 
το υπδ Καθηγητών διάσημων ή αρχαία γλώσσα, αϊ διάφοροι φιλο- 
σοφίαι της αρχαιότητος, αι φυσικαί επις"ήμαι και τά μαθηματικά . 
Επί της αλώσεως Σχολάρχης αναφέρεται Ματθαίος δ Καμαριώτης, 
Θεσσαλονικεύς ^, υπο Γενναδίου του Σχολαρίου έγκαταστάς ευθύς 
μετά την άλωσιν 6 , άνηρ εις μάθησιν και φιλοσοφίαν μέγα εν 



(1) Νομίζομεν, δτι ανέκαθεν ύφίστατο ή Μεγάλη Σχολή των φιλοσοφικών 
μαθημάτων και των ανωτέρων φιλολογικών, και ή προπαρασκευαστική των 
μικρότερων τάξεων, ως άριδήλως καταφαίνεται έπι Γερμανοί τοΰ Λοκροΰ 
και Ιωάννου Καριοφύλλη (1645), έπι Σεργίου Μακραίου (4775), έπι Δωρο- 
θέου τοΰ Πρω'ίου τψ 1803, και ω; γίνεται σήμερον άλλως υπάρχει μεγάλη 
περιπλοκή του πράγματος κατά τήν ΙΖ' εκατ. καΐ ιδίως κατά τήν ΙΗ' εκατ. 
ώς δειχθήσεται. 

(2) Σιγγίλια μεν αυτής ουκ έσώθησαν, λέγει ό Κωνστάντιος, ειμή τό μετά 
τήν κατάργησιν της Σχολές και αύθις κατά τό 1691 έτος. Αί περί αυτής 
6μως Διατριβαί του γεραροΰ Κωνσταντίου, ή παρ* ήμΤν έτι ανέκδοτος, και ή 
εν τψ περιοδική του Έλλ. Φιλ. Συλλόγου εκδοθείσα (μετά των παρατηρή- 
σεων τοΰ πολυτίμητου μοι φίλου Κ. Σ. Άριστάρχου) (ενθ. άνωτ. σελ. 8) 
δίδουσιν αρκούντως τήν σειράν των προστάντων αυτής. 

(3) ΈκαλεΤτο ούτω και έπι Άνανίου τοΰ Άντιπαρίου Σχολάρχου τψ 1752. 
δρα (Ανδρέου Παπαδοπούλου) Βρετοΰ Νεοελληνικήν Φιλολογίαν, ή Κατάλογον 
τών από πτώσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας... τυπωθέντων βιβλίων παρ' 
Ελλήνων κτλ. έν Αθήναις 1854—1857. Μέρ. Α' και Β'.) Β', άρ. 124. 
Σημ. αί ε'ις τό πολύτιμον τοΰτο σύγγραμμα παροπομπα! τοΰ λοιποΰ θέλουσι 
γίγνεσθαι συντόμως διά τοΰ επωνύμου τοΰ συγγραφέως, τοΰ μέρους, καΐ 
τοΰ άριθμοΰ ή της σελίδος. 

(4) νίΠβΠΙδιίη ίστορ. δοκίμ. κτλ. σελ. 81 της έλλ. μετάφρ. 

(5) Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Γ', 324 έν τη Τΐ1Γ00§Γί160. σελ. 90 λέγεται 
Βυζάντιος• περί τούτου δρα Ρπαΐ^'δ Κθαΐ Εηογο1ορ86(1ίβ άβΓ θ1&8813θίΐβη 

3ΐΐβΓΐΙιαπΐ3\νίδ3βη3ο1ΐ3ΐΓΐ Β&ηά. 4 8. 1656. Ρίώπο. VI, 118, 132. VIII, 386, 
459. IX, 4, 198.Χ, 206. XII, 107. 

(6) Κωνς-αντ. Α' τοΰ από Σιναίου έν τ$ έν τφ περιοδικψ τοΰ Έλλ* Φίλο- 



— 46 — 

Κωνσταντινουπόλεΐ κτησάμενος όνομα, έλθών εν τοις εσχάτοις καΐ 
δυστυχέσι χρονοις τών βασιλέων αυτή; εδίδαξε, ρητορικά και φιλο- 
σοφικά συγγράμματα συνέγραψε, και εγκύκλιον επιστολήν περί της 
κατας-άσεως της Κωνς-αντινουπόλεως εν τη αλώσει *. Τούτον δε λη- 
γούσης της ιέ η αρχομένης της 17 έκατονταετηρίδος τον βίον κατά- 
λύσαντκ διεδέξατο δ εύδοκιμώτερος αύτου μαθητής Μανουηλ Κο- 
ρίνθιος 2 , μέγας ρητωρ της Μεγάλης Εκκλησίας, σοφώτατος καΐ 



λογικού Συλλόγου έκδεδομ. Διατριβή σελ. 287. « Αρρίΐγβ 8ΠΓ Ιβδ ρπνίΐβ^βδ 

άβ δοη ΐΓοηβ, Οβηηαάΐηδ βίεώΐίΐ ηηβ ββοΐβ ρΓβδ άβ Γ Ε§1ίδβ ρ9ΐΓΪ3Γϋ1ΐ8ΐ1β, βΐ 
Ιο. ππΐ δι Γ &ηπ άη ί3ΐΐ8ΐίδΐηβ ηιηδηΐηιαη. ϋηβ ίοαίβ άβ ΐϊΐ&ηιΐδοπίδ, ςυί 
δίνδϊβηΐ βοΗειρρβ αα άβδδδίΓβ άβ 1η οαρίΐ&ΐβ, βίαίβηΐ βοηδβΓνβδ ά&ηδ Ιθδ δοη- 
ΙβΓΓδίίηδ, οα (Γ αιιίΓβδ ϋβηχ βδβΐιβδ; Εβ ρ3ΐπ3Γοηβ Γββαβΐΐΐίΐ ιιη §Γβηά 
ηοηιηΓβ, βΐ οΓάοηηο. βαχ βνβηαβδ βΐ ίΐιιχ αΓβΙιβνβ^αβδ άβ ίαπ*β ροπΓ Ιβδ άβ- 
οοιινπΓβ άβ δβΓυριιΙβυδβδ ΓββΙιβΓοΗβδ. ΡαΓ ββ ηιογβη Γ ββοΐβ ρ^Ιγι&γο&Ιθ βύί 
άβ$ δοη βίΕώϋδδβπιβηΐ ηηβ 1>ΐΐ3ΐΐοΐ1ιβ€£ΐιβ οηοίδί; βΐ ηηοίηηβ ββ οο11β§β ηβ 
ίαΐ ρ3δ Γββοηηα ρ&Γ 1β ^οηνβπιβιηβηϊ;, ϋ ΆΟψιιΙ ηϊβηίοΐ ραπηί Ιβδ §Γββδ 
υηβ ηπΐΐαηΐβ Γβηοιηηιββ. Εβ §Γβο &ηβίβη οη 1ίΐΐβΓ&1β, 1» ρηίίοδορηίβ βΐ Ιβδ 
ΙβΐΐΓβδ γ βίαίβηΐ Γ οη]βΙ ά' ιιη βηδβΐοηβιηβηΐ δοΐ§ηβ. Ε' ΙιοηηβηΓ ά' γ 
ρΓοίϊβδδβΓ βΐ3ΐΙ ηι•ί§ϋβ ραΓ Ιβδ ηοηιηιβδ Ιβδ ρΐαδ δανθηίδ. Ιακώβου 'Ρίζου 
Νερουλού ΟοαΓδ άβ ΪΛΐΙβΓ3ΐιΐΓβ ^Γββηηβ ηιοάβπιβ, ρ&§β 22 — 23. Οβηβνβ 

4828. Πρβλ. 2. Βυζαντίου ή Κωνσταντινούπολις Α', 593. 

(1) Αύτη έκδέδοται έν τη ΤηΓ00§Γ36β. σελ. 76 — 79. Περί δε των εν χειρο- 
γράφοις συγγραμμάτων του δρα ΜίΠβΓ ΜαηηδβΠΐδ §Γββδ άβ Γ ΕδΟυπαΙ, 

ΡδΓίδ, 4848 σελ. 342. 352. 345. 

(2) Περί της από αλώσεως μέχρι Κορυδαλέως καταστάσεως της Σχολής 
και των αυτής προστάντων τάδε αναγράφει ό Κωνστάντιος (έν τη παρ' έμοί 
περί τούτου άνεκδότω Διατριβή). « Περί Ματθαίου του Καμαριώτου και Σχο- 
λάρχου μετά την άλωσιν έφ' όσον τε της ηλικίας προεβεβήκει και πότε τον 
του ζην δρόμον κατέπαυσεν, ουδέν ήμΤν γράψαι πάρεστιν έν βεβαιότητι. Τεκ- 
μαιρόμεθα δε, δτι η ληγούσης της ΙΕ' η αρχομένης της ΙΣΤ' Εκατ. τον βίον 
κατέλυσε, διότι ό τούτου εύδοκιμώτερος ακροατής, ό τον διδάσκαλον διαδε— 
ξάμενος Μανουηλ ό Κορίνθιος, και άκμάσας έπι των Πατριαρχών Παχω- 
μίου (4504), θεόληπτου (4511), 'Ιερεμίου του Α' (1520) και εφεξής μέχρι 
τής δευτέρας Πατριαρχείας και τελευτής Ιερεμίου του Α' (1543) διετέλει ό 
Μανουηλ ου μόνον σχολαρχών περί τα τεσσαράκοντα έ'τη, άλλ' ώς σοφός 
και βαθύς των Εκκλησιαστικών συναντελαμβάνετο και των ρηθέντων Πα- 
τριαρχών εν τε ταΤς ύποθέσεσι τής Εκκλησίας και αύτοΤς τοΤς γράμμασιν. 
Έκ δε τών άκροασαμένων αύτου ην και ό του Θεοδοσίου του Ζυγομαλα 



— 17 — 

θεολογικώτατος κατά τον Μαλαξον, πολλά θεολογικά γράψας, Ιν οις 
και άπολογίαν η ανατροπών των ί Κεφαλαίων, απερ επε(λψεν αύτω 
των τις δυτικών φρατορων (Φραγκίσκος δ έκ του τάγματος των κη- 



πατήρ Ιωάννης ό Ζυγομαλας Πελοποννήσιος (ύστερον έν Παταβίω τέλειο» 
ποιηθείς. Τΐ1Γ00£Γ8ΐ60. σελ. 205. Σημ. έμή) και ό του ορθοδόξου και σοφοΰ 
πατρός Βυζαντινού Μιχαήλ *Αποστολίου (ου τίνος ύπάρχουσι συγγράμματα 
κηρύσσοντα το πολυμαθές αύτοΰ) κακό^οξος υιός παπολάτρης Αρσένιος, δς-ις 
προς άλλοις άτοπήμασιν άρπας αυτός δυνάμει και ευλογία παπική Λέοντος 
του* Ι' ύφ' ενός Επισκόπου βιαίως και δύο πρεσβυτέρων τόπον άναπληρούν- 
των Αρχιερέων θεατρικώς οΰτω χειροτονηθείς, επιβάτης παράνομος της Μη- 
τροπόλεως έγένετο Μονεμβασίας, τελούσης τότε της Πελοποννήσου υπό τους 
Ενετούς. Ό ρηθεις Μανουήλ παρά Ιερεμίου του Α' τιμηθείς τω του με- 
γάλου ρήτορος όφφικίω και ενασχολούμενος άμφιπονών και έν τη Σχολτί 
και έν τοΤς ΠατριαρχικοΤς, έν δε τούτψ ΰπό εύλαβείας παρ ωθούμενος πολ- 
λάς Ακολουθίας ς•ιχηρών και Κανόνων προς διαφόρους τών αγίων υπέρ πί- 
στεως έπί των ημερών αύτοΰ μαρτυρησάντων συνέθετο• λυπηρόν δε παντί 
εύλαβεΤ, δτι τούτων έστέρηται ως μή διασωζομένων, έξ ων ακροστιχίδες 
παρελείφθησαν προς δέ τοΐς άλλοις Άκολουθίαν πεποίηκε καϊ προς τον πρό- 
μαχον του ορθοδόξου δόγματος Μάρκον τον Εφέσου, προσομοίων, ς•ιχηρων 
και Κανόνων ψαλλομένων, αδεία τών έπ' αύτοΰ Πατριαρχών, τη τών Νη- 
στειών της Τεσσαρακονθημέρου πέμπτη Κυριακή• ων προσομοίων μεν ή 
αρχή ούτω: « ""Ιερώτατον τέμενος έχρημάτισας ένδοξε »* ή δέ τοΰ Κανόνος 
άκροστιχίς: «Άρχιερή' Άσίης έρικυδέα μέλπω Μάρκον.» ή δέ αρχή τοΰ Κα- 
νόνος: « Αίγλης δοχεΐον γεγονώς της ύπερθεν δι' αρετών καλλονήν. » Προς 
τοΤς άλλοις συνέγραψεν ετι ό Μανουήλ υπέρ τοΰ Εφέσου Μάρκου, Περί της 
έν Φλωρεντία ψευδοσυνόδου• καϊ κατά Γρηγορίου Γεμιστοΰ και τοΰ μαθητού 
αύτοΰ Βησσαρίωνος τών Πλατωνικών, άνατρέπων τά δυσσεβή αυτών συντάγ- 
ματα και τά τοΰ Πληθωνικοΰ ετι συγγράμματος• (ό αυτός έγραψε και στί- 
χους Περί ματαιότητος τοΰ κόσμου και προς Γεράσιμον ίερομόναχον και ίε- 
ροψάλτην κατά Λατίνων τψ 1500, και περί τοΰ θεαρχικοΰ νεύματος και 
περί ψδής προς Θεοτόκον, και άλληλογραφίαν μετά Φραγκίσκου Δομενικα- 
νοΰ κατά Λατίνων τψ 1523. Ρα1)ΠΟ. ΙΑ', σελ. 620. 669. ό αυτός και χαρ- 
τοφύλαξ έγραψε Περί συγγενείας, αυτόθι σελ. 668. ό αυτός ίσως και Ό- 
λόβολος Μ. 'Ρήτωρ και Πρωτοσύγκελος• αυτόθι σελ. 669. (Σημ. Σ. Άρ.) 
Μετά Μανουήλ τούτου υπεργήρου ήδη δντος, τό τε φθαρτόν έναποθεμένου 
σκήνος κατά τό 1551, ήκμαζον από τοΰ 1540 άχρι τοΰ 1580 έτους οί τών 
πεπαιδευμένων έφεξες: Αλέξανδρος ό άπό Τυράς, μέγας Χαρτοφύλαξ (ΤΐΙΓ- 
ΟΟ^ταβΟ. σ. 109. Σημ. έμή.), Θεοφάνης ό μέγας £ήτωρ (ό Θεοφάνης εΤλκε 

2 



18 — 



ρύκων). Μετά δέ τούτον υπέργηρων αποθανόντα (1551) της Σχο- 
λής προέστη Ιωάννης δ Ζυγομαλας, Ναυπλιεύς *, επι Πατριάρχου 
Ιωάσαφ του Μεγαλόπρεπους μέχρι του θανάτου αύτου (1580), δτε 
διεδέξατο αύτον δ υίος Θεοδόσιος δ Ζυγομαλας, ών συνάμα της Μ. 



τό γένος πατρόθεν μεν εκ Πελοποννήσου έχων Κορώνην τήν πατρίδα, 
μητρόθεν δε έκ τής έν Μακεδονία Βερροίας, δπου και έγεννήθη έξορισθέντος 
ένταΰθα του πατρός αύτοϋ μετά τήν άλωσιν της Κορώνης υπό των Τούρ- 
κων. Εις Κωνσταντινούπολη χειροθετεΐται μέγας ρΎ^τωρ τφ 1543 — 1550° 
ην δε της Αριστοτελικής σοφίας εραστής και της εκκλησιαστικής τάξεως 
προασπιστής. (Σημ. Κ. Εύθυβούλου). (Μή τι δε ό Θεοφάνης ουτός έστιν ό 
έν Τουρκογραικία σελ. 216. « Είσι Θεοφάνους μαθητα'ι, ιερομόναχοι, μονά- 
χοι 30; Τούτου μαθητής ην καΐ Σίλβεστρος ό Αλεξανδρείας, Κρής, (1580Ϊ 
έν Βυζαντίψ παιδευθείς• περί τούτου υπήρχε σημείωσίς τις χειρόγραφος έν 
τη περί της Πατριαρχικής Σχολής Διατριβή του Κωνσταντίου τ7\ έκδοθείση 
έν τψ περιοδικφ του Συλλόγου έν τέλει τοΟ χειρογράφου διαλαθοΰσα τους 
έπιστατήσαντας της εκδόσεως. Σημ. έμή.) Ιωάννης ό Ζυγομαλδς ό μετά 
Θεοφάνην μέγας ρήτωρ γενόμενος (τότε συγχρόνως ην μικρός ρήτωρ ό Γα- 
βράς. Τΐ1ΓΟϣãίβΟ. σελ. 248. Σημ. έμή.) ως έρμηνεύς μέγας των θείων Γρά- 
φων και Ίέραξ ό μέγας Λογοθέτης (ου (1596) εύρηται ά) Συλλογή έκ δια- 
φόρων Πατέρων εδαφίων άφορώντων ζητήματα θεολογικά και άλλων 282 
τον αριθμόν, β') Χρονικόν σύντομον. γ') Έξακολούθησις των συλλογών έν 
χειρ. ΰπ' αρ. 271 της του Άγιοταφιτικου Μετοχίου βιβλιοθήκης. Σημ. έμή). 
"Ανδρες κατ' έκεΐνο του καιρού σοφοί, και προς τη άλλη σπουδή και μαθή- 
σει και έκκλησιαστικήν άκρίβειαν, και τήν περί τούτων γνώσιν ώς άριστα 
πεπειραμένοι, οΐς έγένοντο πρ ο σωμιληκότες ιδιαιτέρως πολλοί 
και μα"λλον έκ του ίερου καταλόγου.» (Τότε (1570 — 1580) φαίνεται ιδιαιτέ- 
ρως διδάσκων έν Κ]πόλει τά στοιχεία της Ελληνικής και Συμεών τις, πάν- 
τως ό Καβάσιλας, διάκονος Άκαρνάν έν Παταβίψ σπουδάσας, έκ του Πα- 
τριαρχείου έπιστέλλων τψ Κρουσίψ τψ 1576. Τΐ1ΙΌθ£Γ&60. σελ. 495. 500. 
Σημ. έμή. Ούτος μετέφρασεν εις τό άπλοΰν τον Αισωπον και Ίσοκράτην. 
Ρδώπο. ΙΑ', 290. Σ. Άρ.) 

(1) «Τούτου ούν του Ιωάννου (εξακολουθεί ό Κωνστάντιος έν τη αύτη ά- 
νεκδότψ Διατριβή) και προ της σχολαρχίας αύτου ήκροάσθησαν ικανοί καΐ 
αυτός ό Ίωάσαφ ιεροδιάκονος ών παρά τψ Πατριάρχη Ιερεμία τψ Α' κατά 
τό 1543 έτος, και προσοικειωθεις τψ Μούσαις συνόντι ρηθέντι Ζυγομαλ^ 
διήκουσε των μαθημάτων αύτου και έξεπαιδεύθη• προήχθη δε παρά Ιερε- 
μίου Μητροπολίτης Άδριανουπόλεως και έκ ταύτης έπι τον Πατριαρχικόν 
ήρθη θρόνον τψ 1551 ετει.» 



— 19 — 

εκκλησίας Πρωτονοτάριος Λ Τελευτησαντος δε και τούτου φαίνεται 
διδάσκων κατά την εφεξής ΙΖ' Εκατονταετηρίδα (1600 — ) Φραγ- 
κίσκος δ Κόκκος, Νάξιος εν Ράψ,η σπουδαίας, υπο Ραφαήλ τοΰ Πα- 
τριάρχου (χετακληθεις, διδάσκαλος της ιεράς Θεολογίας δόκιμος 2 . 



(4) «Κατά το 4580 έτος έκδημήσαντος του βίου του Ιωάννου τούτου ό 
υιός αύτοΰ Θεοδόσιος ό Ζυγομαλδς, Πρωτονοτάριος τής Μ. Εκκλησίας καΐ 
βοηθός έν τοΤς γράμμασι ταύτης τών Πατριαρχών μέχρι της αύτοΰ τελευτής, 
την Σχολήν άνείληφε, περίπυστος αυτός δια την μετά τοΰ Γερμανού το γέ- 
νος Μαρτίνου τοΰ Κρουσίου αύτοΰ άλληλογραφίαν εκ δε των ων ό Θεοδόσιος 
απέστειλε προς Κρούσιον διαφόρων υπομνημάτων συνέστη και τετύπωται ή 
Τουρκογραίτζια. Τελευτήσαντος δε καΐ τούτου ή των μαθημάτων διδασκαλία 
μικρόν διαλιποΰσα, άνεισήχθη πάλιν πρόνοια της Εκκλησίας καΐ παρετάθη 
ες γ' έπι της έλεύσεως τοΰ Κορυδαλέως. » αυτόθι. Ιωάννης ό Ζυγομαλάς 
έγραψε λόγον έγκωμιαστικόν εις Αουκαν Μιχαήλ Δοΰκά Κυδωνιάς (Ρ&13ΓΪΟ. 
ΙΑ', 724.). Γ δέ Θεοδόσιος έγραψε περί τοΰ "Ορους ^Σινα και "Αθω καΐ 
"Οδοιπορικά κτλ. (αυτόθι σελ. 724. Σ. Αρ.). 

(2) Περί τούτου τάδε ό Κωνς-άντιος έπέστελλεν Εύθυβούλη (έν χ$ αύτϊί 
άνεκδ. Διατριβή): « 'Ερωτφ ή φιλότης αυτής το έν μέσω Ζυγομαλάδων καΐ 
ελεύσεως τοΰ Κορυδαλέως παρεμπίπτον χάσμα πώς άρα συμπληρωθήσεταΐ} 
Έκ δέ τίνων επιστολών τεκμαίρεται (δίο), δτι αρχομένης της ΙΖ' τών εκ- 
κλησιαστικών Εκατονταετηρίδων διδάσκαλος διετέλει τοΰ Γένους ό την πα- 
τρίδα Νάξιος Φραγκίσκος Κόκκος• άλλ' "στω ή έλλογιμότης αυτής. Κατά 
το 4570 έτος τρεις νέοι την ήλικίαν Ματθαίος Καρυοφύλλης ό Κρής, Δη- 
μηνιανός ό Κεφαλλήν, και ό Νάξιος ούτος Κόκκος εις το έν 'Ρώμη Ιδρυθέν 
Φροντιστήριον υπέρ τών Ελλήνων, ή μάλλον πονηράν και δολίαν προς προ- 
σηλυτισμόν σαγήνην, επί σπουδή και μαθήσει ταυτοχρόνως άφίκοντο, ένθα 
αμα τη μαθήσει και το ποτήριον της παπικής τρύγης ές κόρον πεπόκασιν 
άπαρνησάμενοι την πατρφαν εύσέβειαν άλλα πριν αυτούς έξελθεΤν τοΰ Φρον- 
τιστηρίου, ω; γέρας διδάκτρων και μισθόν της τούτων αποστασίας κατ* εν- 
στασιν έπίμονον και ζήτησιν ποντιφικήν άπότομον συνέγραψαν οι πεπλανη- 
μένοι κατά τοΰ ίεροΰ ανδρός Μάρκου τοΰ Εφέσου, δυσφημοΰντες τον γενναΐον 
τοΰ όρθοΰ δόγματος πρόμαχον ως κακώς δήθεν ζήσαντα και κακώς τελευ- 
τήσαντα. Έκ δέ τών τριών τούτων (έκτος τοΰ Κρητός) οι δύο έξήλθον της 
'Ρώμης* καΐ ό μεν Δημηνιανός προσεκολλήθη τω της Φλωρεντίας Δουκι, παρ* 
φ ήξίωται φιλοφροσύνης τε πάσης καΐ περιθάλψεως, της τοΰ συμβούλου τι- 
μής, πλουσίων άλλων χαρίτων μέχρι τελευτής• ό δέ Καρυοφύλλης όρεκτι- 
κώτερος φάνεις του Κεφαλλήνος παρέμεινε παπικόν άνδράποδον έν 'Ρώμη, 
συνδιατρίβων ως παράσιτος κόλας τοις άβροδιαίτοις τών Καρδινάλεων και άλ- 



— 20 — 

Μετά δε τούτον (άδηλον Ιπι πόσον διδάξαντα) αναφέρεται Θεόφιλος 
6 Κορυδαλεύς, Αθηναίος, υπ6 Κυρίλλου του Λουκάρεως τω 1626 

λοις γαστριμάργοις δεΤπνα και πότους διώκων τ$ λαιμαργία και άδδηφαγία 
δουλαγωγούμενος* ό δε Φραγκίσκος Κόκκος έπανηλθεν εις τήν ένεγκαμένην 
εκείθεν δε ληγούσης της ΙΣΤ' Έκατος-ύος (δίο) μετέβη είς Κωνσταντινούπο- 
λιν. Περί τούτου λέγεται, τ$ μεν ένδον διαθέσει ην λατινόφρων, τη δε ό'ψει 
και πράξει ορθόδοξος, ούτω γαρ τοΟ καιροΰ καΐ του συμφέροντος αύτψ ΰ- 
παγορεύοντος, και δη μάλιστα δια τους περιόντας τηνικαΰτα εν Κωνσταντι- 
νουπόλει περιωνύμους έκ του Κλήρου, οΐος κατ' εξοχήν ην ό πολύς τήν 
σοφίαν και τών ορθών δογμάτων της ανατολικής Εκκλησίας πρόμαχος θερ- 
μός, πανευκλεής και πανσέβαστος Μελέτιος ό Πηγας, Πατριάρχης Αλεξαν- 
δρείας και άλλοι έ'τι τών Αρχιερέων έλλόγιμοι, άκροατα! Μανουήλ του με- 
γάλου ρήτορος και Ιωάννου του Ζυγομαλα. Μετά δε τήν προς Κύριον έκ- 
δημίαν του Πατριάρχου Ιερεμίου τώ 4593 ετει κατά Νοέμβριον, και τόν 
θάνατον δύο Πατριαρχών τω αύτψ 1594 ετει Γαβριήλ, και Θεοφάνους, κατ' 
έπίμονον παράκλησιν τών έν βασιλευούση Αρχιερέας τε καΐ τών προκρίτων 
έκόσμησεν ό κλεινός Μελέτιος τόν Οίκουμενικόν Θρόνον τοποτηρητής τούτου 
γενόμενος κατά τα έ'τη 1595 και 1596, δτε το ΠατριαρχεΤον ην κατά τήν 
Ξυλόπορταν αυτός ουν ό Κόκκος η καθ* ΰπόκρισιν ή κατ' άλήθειαν, νουθε- 
σία καΐ προτροπή πιθανόν του Πήγα μεταμέλψ χρησάμενος, τάς παπικάς 
κακοδοξίας άποπτύσας και υπόληψιν πήξας, τήν λήξιν άμειψαμένου Θεοδο- 
σίου του Ζυγομαλα κατ' έ'γκρισιν του τε κλήρου και τών άλλων συντελοΰν- 
τος και του Πηγ<2, ό Κόκκος αυτός, δυνατόν, ώς εύπαίδευτος, τήν 
του Γένους Σχολή ν άνεδέξατο, αρχομένης τής ΙΖ' Εκατ. άλλ'έφ' ό- 
σον γρόνον παρέτεινε διδάσκων, έφ' δσον της ηλικίας προεβεβήκει αυτός καΐ 
το ζην παρέτεινε μέχρι τ^ς τοΰ Κορυδαλέως έλεύσεως, ήμΐν άδηλον ό δέ 
συμμαθητευσάμενος αύτφ Ματθαίος Καρυοφύλλης έ'ζη έ'τι κατά το 1631 έ- 
τος έν 'Ρώμη, γαστρί δου)εύων, άκορέστως βουλιμιών, καθ* δν χρόνον συ- 
νέγραψε διά στίχων πολιτικών άποτεινόμενος είς το Γένος και διεγείρων αυ- 
τό τά έξ αμάξης κατά Κυρίλλου τοΟ Λουκάρεως ώς έχθροϋ" της 'Ρώμης* έξ 
ών πολλών χάριν περιέργειας ταΟτα: 

Είκονομάχον έ'χετε τόν ψευδοπατριάρχην, 
καΐ παλαιάς αίρέσεως νυν Άκαδημιάρχην 
και πώς τόν τρισεπίβουλον πάντες ου διασπάτε; 
και Φινεές τόν ενθεον ζηλον ουχί τολμάτε; 
έγείρεσθε, όπλίσθητε, ουκ άμαχος ό δράκων 
και άποσκορακίσατε τήν ρίζαν τών φαρμάκων. 

°Ό δέ ούκ ισχυσεν ή 'Ρώμη διά τών αύτης βδελυρών παρασίτων πράξαι, διά 



— 21 — 

Ικ Ζακύνθου μετακληθεις 1# όνηρ σοφός, εν (λέν Ρώμη διδαχθείς 

τα έγκύκλια, εν δε Παταβίω υπο Κρεμωνίω την φιλοσοφίαν, άκρους 

εις ταύτην υπερηκοντικώς κατά Γερμανον τδν Νύσσης ου μόνον πάν- 

τας των εν Ιταλία φιλοσοφούντων, αλλά δη καΐ των Ελλήνων 

των ημετέρων ου κατόπιν ιών , και την θεολογίαν ουχί δεύτερος, 

ώς φαίνεται εκ της προς Σοχρρόνιον Ποκζάσκιν, πρ6)ην μεν Ρέκτορα 

της εν Κιαιβίω Σχολής, τότε δε εν ίασίω ηγουμενεύοντα Δογματικής 

Επιστολής, δοθείσης Ιν τω Πατριαρχικω οίκηματι τω εν Κωνσταν- 

τινουπόλει, μ,ηνος Αυγούστου 5, έν ετει 1640 3 . Εν Κωνσταντι- 

νουπόλει δ Κορυδαλεύς διέπρεψε σχολαρχών περί τά τριακαίδεκα 

ετη, δτε η πρόοδος προέβαινε βαθμηδόν επί τά μείζω και τελειό- 
Λ 

τερα . 

Σημ. ά. Σύγχρονος και φίλος και μαθητής τουΚορυδαλέως, ώς και 
Κυρίλλου του Λασκάρεως, φαίνεται Μελέτιος δ Συρίγου, Κρης, έν 
Ιταλία παιδευθείς, είτα δε Πρωτοσύγκελος τής Μ. Εκκλησίας, άνήρ 
σοφός, γράψας ικανά δ . Ος λέγεται παραλαβών και διδάξας Πανα- 
γιώτην τον Νικόσιον 6 , άνδρα φιλογενή ούχ ήττον η ευσεβή, πρώ- 



των αύτης χρημάτων τέως έπραξε τφ 4638 ετει θανατώσασα τον άοίδιμον 
Αούκαριν». "Ορα Περί Φραγκίσκου τοΟ Κόκκου ίδιαιτέραν διατριβή ν Σοφ. Κ. 
Οικονόμου έν Αθήναις αωξ'. 

(1) Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου Περί τΤ^ς Πατριαρχικής Σχολής (έν 
τω Περιοδικψ του Συλλόγου έ'νθ. άνωτ.) 
'(2) Ποικίλα Ελληνικά έν Μόσχα 4841 σελ. 259. 

(3) Αδάμ Ζοιρνικαβίου περ'ι έκπορεύσεως του αγίου Πνεύματος κτλ. Τόμ. 

Β', 742—752. 

(4) Έπι τ1\ς Πατριαρχείας Παρθενίου τοΟ έπωνυμουμένου Γέροντος, ό 
Κορυδαλεύς τψ των Αρχιερέων πληρώματι όρεγόμενος έγκαταλεχθήναι, το 
μοναχικόν ύπέδυ τριβώνιον, Θεοδόσιος μετωνομάσθη καΐ "Αρτης Άρχιερεΰς 
προήχθη τφ 4639• αλλά μετά μικρόν παραιτησάμενος του" ποιμαίνειν ε'ις 
τάς Αθήνας μετέβη τήν αύτου πατρίδα καθ' ήσυ^ίαν ζων. Κωνσταντίου Α' 
του άπό Σιναίου περί της Πατριαρχικής Σχολής κτλ. έ'νθ. άνωτ. Σημειωτέον, 
δτι έν τη Δογματική Επιστολή του προς τον Ποκζάσκιν ό Κορυδαλεΰς τψ 
4640 υπογράφεται άπλως διδάσκαλος Κορυδαλεύς και ούχι "Αρτης ή 
άλλως πως• ίσως παρέτεινε το διδάσκειν και πέραν των 4 640. 

(5) Μελετίου Έκλ. Ίστορ. Γ, 454. Βρετ. Α , 246. 

(6) Ευγένιος Ίωαννούλιος ό Αίτωλός εΤχε συμμαθητήν τον Παναγιώτην 



τον χρηματίσαντα Μέγαν Διερμηνέα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, 
έν μεν Κ]πόλει διδαχθέντα την Ελληνικών, Αραβικην, Περσικην καΐ 
Τουρκικην, έν δε Παταβίω την Λατινικην, τα Μαθηματικά και την 

Αστρονομίαν, ίι' $ν έφημίσθτ, ύστερον παρά τοις Εύρωπαίοις, ως 
εξάγεται εκ της προς αυτόν επιστολής του περικλεοϋς Αθανασίου 
του Κιρχέρου και της άποκρίσεως περί τοΰ εν Κωνσταντινουπυλε& 
οβελίσκου * . Την δε περί την Αστρονομίαν σπουδην εν Κωνσταντι- 
νουπόλει μετά τον Παναγιώτη ν φαίνεται ακολουθών περί τά 4740 
Χρύσανθος δ Νοταράς μετά ταύτα Πατριάρχης Ιεροσολύμων, συγ- 
γραφεύς αστρονομικού συντάγματος, άστεροσκοπειον άνεγείρας έν 
Γάλατα 2 . Και περί την Βοτανικών ήσχολειτο θερμώς περί τάς 
αρχάς της ΙΗ εκατ. Δημήτριος δ Αργυράμμος (Αγκύραμος;), κήπον 
κατασκευάσας βοτανικδν, λεξικον βοτανικον επίσης συγγράψας μεΐναν 



άνέκδοτον 3 . 



Σημ. β . Την περί τά γράμματα έν Κωνσταντινουπόλει κίνησιν 
μαρτυρεί προς τούτοις και ή έπι Κυρίλλου του Λουκάρεως Πατριάρ- 
χου Κωνσταντινουπόλεως υπο Νικόδημου του Μεταξά εισαχθείσα 
τω 4627 τυπογραφία , $ν δμως οι Ιησουιται ραδιουργουντες 
μετ' ολίγον κατέστρεψαν &. 



υπό Μελετίψ τψ Συρίγου, ως εξάγεται εκ τίνος επιστολής του Ευγενίου (εν> 
τινι κώδηκι της έν Χάλκη Θεολογικής Σχολής υπ* άρ. 36 σελ. 21 .) 

(4) Μελετίου Έκκλ. Ίζ-ορ. Γ'. 472. Σοφ. Κ. Οίκ. Περί Μάρκου του Κυ- 
πρίου σελ. 44. Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανοΰ υπόμνημα ιστορικόν περ* 
της κατά Χάλκην Μονής της Θεοτόκου έν Κ]πόλει 4846 σελ. 20. Έπ. 
Σταματιάδου Βιογραφ. των Έλλ. Μεγάλων Διερμηνέων κτλ. σελ. 29 — . 
Βρετ. Α', 235. άρ. 402. 

(2) Σοφ. Κ. Οικονόμου περί Μάρκου τοΰ Κυπρίου σελ. 45. 

(3) Τοάβπηί (ΙβΠδ 1&116γ&Ιιιγ& ΙιίΓοΙιβδΟδ νοί. 3 ρ. 488. νβηβζία 4787. 
παρά Σοφ. Κ. ΟΙκ. περί Μάρκου του Κυπρίου σελ. 45. 

(4) Τούτου εϋρηται εν τινι των παρ* έμοί χειρογράφων ιδιόγραφος επι- 
στολή έπιγραφομένη «Τψ Οεοφιλεστάτψ και έλλογιμωτάτψ Κυρίψ Παχωμίψ 
τφ Δοξαρά, τψ προνοία Θεοΰ Έπισκόπψ Κεφαλληνίας και Ζακύνθου έν Χρι- 
στψ πατρι σεβασμιωτάτψ. . . Έν τέλει δε « Έν Λονδόνη (δίθ) τη της Άγ- 
γλοβρεττανίας Μητροπόλει, Γαμηλιωνος κδ' λήγοντος, έ'τει κοσμοσωτηρίψ 
αχκδ'. ό σος έν Χριστψ Νικόδημος Ιερομόναχος ό Μεταξάς ». 

(5) Μάρκου 'Ρενιέρη Κύριλλος ό Λούκάρις Οικουμενικός Πατριάρχης 



— 23 — 

Ση{Α. γ'. Πρώτον βιβλίον τυπωθέν εν Τουρκία (θεσσαλονίκη) ες-ίν 
ί Παλαιά Διαθήκη γρά[/.[Λασιν Εβραϊκοί;, λέξεσιν Ελληνικαΐς * ? εν 
δε τω Ιν Πέραν Καραϊτικω (έβραϊκω) τυπογραφεία) κατά την ΐζ' 
Εκατονταετηρίδα υπήρχον και στοιχεία Ελληνικά 2 . 

Μετά δε τον Κορυδαλέα προέστη χτίς Σχολής τω 1646 δ τούτου 
προκριτότερος μαθητής Ιωάννης δ Καρυοφύλλης, Βυζάντιος, διδάσκων 
μέχρι του 1664* παρά ταύτην όμως, όμακόϊον κοινον τρόπον τινά 
ούσαν 3 , φαίνεται ιδρυθείσα (1661) * εν τω Αγιοταφιτικω Με- 
τοχίω δαπάναις του εκ Καστοριάς φιλογενεστάτου Μανολάκη ετέρα 
Σχολή, ης προές•η τω 1663 Γερμανός δ Λοκρος, άνηρ λόγιος , έπι τον 
της Νύσσης υς-ερον μητροπολιτικών αρθείς θρόνον *\ Μετά δε τούτον 



σελ. 43 — . Βρετ. Α', 19 εν Σημ. Του αύτοΰ εν τψ έθνικψ Ίϊμερολογίψ Μ. 
Π. Βρετοΰ" τοΰ* έτους 1864 σελ. 254 — . Παύλου Λάμπρου Ιστορική Πραγ- 
ματεία περί άρχ'ης και προόδου της τυπογραφίας εν Ελλάδι κτλ. εν Χρυ- 
σαλλίδι (Άθηνων), τεύχ. Ξ' — . σελ. 361 — . 

(1) ΤοάβΓίηί ενθ. άνωτ. νοί. III. 

(2) Χρυσαλλίδ. (Άθηνων) τεύχ. Ο', 661. 

(3) Ευγένιος ό Ίωαννούλιος έπέστελλε τφ Λαρίσσης Διονυσίψ εν Βυζαν- 
τίψ άποδημοΟντι κατά το 1664 «Τον λογιώτατον έν διδασκάλοις και σο- 
φώτατον αγιον Χαρτοφύλακα Κύριον Ίωάννην τον Καρυόφυλλον και διδά- 
σκαλον του κοινού Όμακο'ίου δια της ίερας σου φωνής είλικρινώς και έν 
φιλήματι άγίψ νοερώς κατασπάζομαι» 'Εν τψ ειρημένω κώδηκι της έν Χάλ- 
κγ) Θεολογικής Σχολής. 

(4) Δοσιθέου περί τών έν Ίε^,οσολύμοις πατριαρχευσάντων σελ. 1177. 

(5) 4 αυτός Ευγένιος ό Ίωαννούλιος έπέστελλεν Ιωάννη τφ Καρυοφύλ- 
λη (έν σελ. 114 τοΟ αυτοΟ Κώδ. της έν Χάλκη Θεολ. Σχολής). « Έγώ δε 
ήκουσα παρά πολλών και πολλάκις, οτι κάποιος Χριστιανός φιλόθεος και 
του Γένους και της εύκλείας ζηλωτής, συνέστησεν έξ ιδίων άναλωμάτων 
ΠαιδαγωγεΤον αυτοϋ* έπιστατεΤ δε τοϋτο, ώς λέγουσιν, ό σπουδαιότατος Γερ- 
μανός ό Λοκρός. » Προς δέ τον Γερμανόν τούτον έπέστελλεν ό αυτός Ευ- 
γένιος (έν σελ. 7 του αυτού Κώδ.) « Γερμανφ τψ σοφωτάτψ και έλλογι- 
μωτάτω έν διδασκάλοις και γνησίψ παιδαγωγψ της έν Κωνσταντίνο υπόλει 
Σχολής ΰγιείαν παρά Θεοΰ και σωτηρίαν εύχόμεθα. » Και αύθις ό αυτός 
έπέστελλε Διονυσίψ τψ Ααρίσσης (1663) «Περί δέ Γερμανού του διδασκά- 
λου της έν Βυζαντίω Σχολής τί χρή και λέγειν;» (έν σελ. 6 του αϋτοΰ κώδ.) 

(6) Ποικίλα Ελληνικά έν Μόσχα σελ. 259. Περί Γερμανού του Λοκρου 
(του αύτοΰ και Αιτωλού) περιηγησαμένου τήν Ευρώπην και την Βρεττανίαν, 



— η — 

Αλέξανδρος δ Μαυροκορδάτος, δ Ικ μητρός επίσημου λίαν Βυζαντινής,, 
πατρός δε Χίου, δ παρά της μητρός καλώς πρότερον κατ* οίκον εκ- 
παιδευθείς τα εγκύκλια, εν δε Βονο^νία καΐ Παταβίω ύστερον την 
φιλοσοφίαν και ίατρικην ί, δτε και το πολύτιμο ν αυτού σύγγραμμα 
περί κυκλοφορίας τοΰ αίματος έξέδωκεν αναθεμένος αυτό τω της 
Ετρουρίας Ηγεμόνι, Σχολάρχης άναδείκνυται τω 4 665 εν τη νέα 
κατά το Μετόχιον Σχολή τοΰ Μανολάκη. Εν ταύτη, εν γι έδιδάσκετα 
ί Ελληνική γλώσσα άριστα, η φιλοσοφία καθ δλους αύτης τους κλά- 
δους, προς δε και ετεραι έπιστήμαι, οιονεί τινι Ακαδημία *, έδί- 
δ?.ξε μέχρι τοΰ 1671 η 1 672 επί επτά περίπου ετη δ πολύς Μαυρο- 
κορδάτος μετά πολλής καρποφορίας, και πλήθος μαθητών παρε- 
σκεύασεν διαδόντων έπειτα τά φώτα άφθονέστερον* τοιοΰτοι ήσαν 
Βησσαρίων δ Μακρης δ εξ Ιωαννίνων, Σχολάρχης ύστερον της τοΰ 
Γκιούμα Σχολής 3 , Σεβαστός δ Κυμινίτης και Γεράσιμος δ Ακαρ- 
νάν, Σχολάρχης μετά ταΰτα της Πατριαρχικής Σχολής 4 , α περί- 
φημος Δημήτριος δ Καντεμίρης , και έτεροι. 

Η Σχολή έπειτα φαίνεται κλεισθεΐσα περί τά ε'ίκοσιν ετη, η ίσως 
Ιδίδασκεν δ Σπανδωνης, η Βαλάσιος δ Χαρτοφύλαξ, η δ Σεβαστός 
Κυμινίτης 6 . Επί δε Πατριάρχου Καλλινίκου τοΰ Ακαρνανος 



φίλου του περίφημου Κομενίου, δρ. Ρδώπο. ΙΑ', 471. 528. Περί των Σχο- 
λών τούτων ό Κ. Σ. \Αρ. γνωματεύει οϋτω* Πιθανόν, λέγει, Όμακόϊον νά; 
ήταν ή Μ. τοΰ Γένους Σχολή, έν η ό Καρυοφύλλης έδίδασκε μέχρι του 4664* 
ό δε Γερμανός ό Λοκρός έν τη τοΰ Μανολάκη έν τφ Μετοχίψ τψ 'Αγιοτα- 
φιτικψ από τοΰ 4663. "Ισως ό Καρυοφύλλης μέχρι τοΰ 4662 έν τη Μ. 
Σχολή, ήτις τότε μετεφέρθη είς το Μετόχιον, δπου τψ 4663 ο Λοκρός έδί- 
δασκε, τψ δέ 1665 ό Μαυροκορδάτος. (Σημ. Σ. Αρ.). οτι, ώς προείπομεν, 
πρέπει νά ύποθέσωμεν δύο Σχολάς, δηλον. 

(4) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Γ', 468. Π. Αργυροπούλου έν Πανδ. Ε'. 
42 — 45. Έπ. Σταματιάδου Βιογραφ. των Έλλ. Μεγ. Διερμ. σελ. 60—. 

(2) νΐΗθΙΏδίη. Ίστορ. δοκίμιον κτλ. σελ. 81 της Έλλ. μετάφρ. 

(3) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Γ', 488. 

(4) Αυτόθι και κατωτέρω. 

(5) Υίΐΐβΐϊΐίάη ενθ. άνωτ. 

(6) Ό άοίδιμος Κ. Εύθυβούλης έγνωμάτευσεν, δτι ό Μαυροκορδάτος έ- 
δίδαξεν από τοΰ 1665 — 1672, άρα 7 ετη, και μετ' αυτόν ό Σεβαστός μέχρι 



— 25 — 

συν•'στη αύθις τω 1691, Ιτυιμελεία μέν του Πατριάρχου, πραγμα- 
τική δε βοηθεία τοΰ αυτού αγαθοεργού ανδρός γέροντος ηδη Μανο- 
λάκη κατά τδ εκδοθέν τοϋτο Σιγγίλιον. Ταύτης προέστη δ του 
Καρυοφύλλου και Μαυροκορδάτου μαθητής Σεβαστός (δ εκ Κύμινων 
παρά την Τραπεζούντα* δι6 και Κυμινητης), άλλ* έπ ολίγον διά την 
εις Βουκουρέστιον προς διεύθυνσιν της εκεί Αυθεντικής Ακαδημίας 
μετάβασιν. Τοις ιχνεσι τοιούτων προκατόχων εστοίχησαν και Γερά- 
σιμος ο Ακαρνάν και δ αύτω συνδιδάσκων τά γραμματικά καΐ 
έγκύκλια Αδάμας η Διαρ,αντής δ Ρύσιος, πάππος προς μητρός λδα- 
μαντίου του Κοραή 2 . 

Σημ. Την εις τά γράμματα κατά την ΙΖ' εκατονταετηρίδα πρόοδον 
τοϋ Εθνους εν τε τη Βασιλευούση και ιαΐς Επαρχίαις άναγνωρί- 
ζουσιν οί τε ημέτεροι και οι ξένοι. Δημήτριος Προκοπίου δ Μοσχο- 
πολίτης τω 1721 εν τω περί των ένδόξο>ν ανδρών Σχεδιάσματί 
του "* ποιείται μνείαν ιδιαιτέραν των συγχρόνων κληρικών και λαϊ- 
κών. Γεώργιος δε δ Βενδότης εν τω δ' Τόμω τη; Εκκλησιαστικής 
ίστορίας του Μελετίου συμπληρών* πιστοϋται εναργέστατα, δτι 



τοΟ 1680. "Ορ. Σημ. Κ. Εύθυβούλου εν τη προμνημονευθείση Διατριβή 
•περί της Πατριαρχική; Σχολής το3 Κωνσταντίου, εν τφ Περιοδικψ κτλ. 
σελ. 287 — •. άλλως αντιμάχεται ή άναχώρησις τοΰ ΣεβαστοΟ περί τά 1689 
η 1690 είς Βουκουρέστιον (κατ' ΕύΟυβούλην αυτόθι σελ. 288 της ψ στήλης 
έν Σημ. 1) προς την περί τά 1691 Σχολαρχίαν αύτου εν Κ]πόλει (κατά 
τόν Κωνστάντιον αυτόθι). 

(1) Βρετου Α', αρ. 134•. 

(2) Τούτου εύρηνται Λόγοι υπέρ τους τριάκοντα ρητορικοί είς διαφό- 
ρους ημέρας (εφ* ενός γέγραπται αψιθ'. έπι έτερου αψμή). ΕΤς δε τούτων ε- 
πιγράφεται « ΤοΟ λογιωτάτου διδασκάλου Κυρίου Διαμαντή Λόγος έπιθαλά- 
μιος, προσφωνηθείς ΰπ' αύτοΰ είς τόν γάμον τη"ς αύτοΰ θυγατρός έν Σμύρνη 
έν ετει αψλς-' μηνός Ίαννουαρίου ιά. έμελετήθη και προσεφωνήθη τφ ίερφ 
γάμω χ1\ς θυγατρός μου Αναστασίας Διαμαντή (αύτη ην ή μήτηρ Αδα- 
μαντίου του Κοραή)• έν χειρ. ύπ' αριθ. 467 της του Άγιοταφιτικοΰ Μετο- 
χίου βιβλιοθήκης. Βρετου Α', 242. ένθα δ'μως λέγει αυτόν Σμυρναΐον 'Ρύ- 
σιον (Άριτζιανόν) οντά. 

(3) Παρά Φαβρικίψ Έλλ. Βιβλ• Τόμ. ΙΑ' (ΗαΗβδ). 

(4) Έν Κεφ. Η' ΙΣΤ'. ΚΣΤ'. 



— 26 — 

ικανός αριθμός λογίων υπήρχε κα0' ολην την Ελλάδα, τά δε φώτα 
ο*έσχιζον ηδη την απ* αιώνων σκοτόμαιναν *. 

Κατά δε την εφεξής ΙΗ Εκατονταετηρίδα (1700 — ) ήπιωτέρου 
γενομένου του πολιτεύματος τής Οθωμανική; Κυβερνήσεως προς 
τους υπηκόους, ούτω δέ αναψυχής δοθείσης εις το Εθνος, ού μόνον 
Σ χολεΐα, άλλα και βιβλιοθήκαι ηρξαντο σχηματίζεσθαι 2 , προέστη- 
σαν τής Πατριαρχικής Σχολής μετά Γεράσιμον τον Ακαρνανα, Ιά- 
κωβος Μάνος (η Μάνας) 3 , δ Αργεΐος, παρατείνας την σχολαρχίαν μέχρι 
του 4 721 *, φιλόσοφος και θεολόγος, μετά διδασκάλου των γραμ- 



(1) νίΙΙβΙΏ&ίη. ενθ. άνωτ. σελ. 82. 

Σημ. Τότε ό μισθό; του Σχολάρχου ην γρόσια 200 λαμβανόμενα εκ της 
Εκκλησία; των "Εξ Μαρμάρων. Κωνσταντίου κτλ. εν τη Διατριβή ενθ. αν. 

(2) Περί τη; του Πατριαρχείου Μεγάλη; Βιβλιοθήκη; ορ. άνωτ. σελ. 16. 
Τη; νεωτέρας βιβλιοθήκη; τη; Πατριαρχική; Σχολή; πυρήν έγένετο ή του 
Νικηφόρου Θεοτόκη άφιερωθεΐσα τψ 1815 (Βρετου Α', σελ. 245. Σ. Ά ρ.) 
*Η έν τψ 'Αγιοταφιτικψ Μετοχίψ Βιβλιοθήκη συνέστη τψ 1680 ΰπό Δοσι- 
6έου Πατριάρχου Ιεροσολύμων (θ. Ζωγράφου Έπτάλ. 1861 σ.244. Σ. Άρ.) 
"Ετι ή Κωνσταντίνου του Βαρίνου, περί ή; δρα Ροδδβνίΐΐ Αρρ&Γ&Ι. 880. ρ3§. 
45. 46. και Ρίώπο. ΒίΜΐοΐΙι. §Γ&6ϋα Τ. ΙΑ', 274. (Η&ΓΙβδ). Σημειώδης ήν και 
ή τή; έν Χάλκη Μονή; τη; Αγία; Τριάδο;, ή; κατάλογον άντέγραψεν ό Γερ- 
λάχιο;, λέγων, δτι ό Πατριάρχη; Μητροφάνη; παρεπονεΐτο, δτι έκλέπτοντο 
τά χειρόγραφα έξ αυτή;. ΤιΐΓ00§Γ&60. σελ. 498. 512- Αί λαμπραι των ηγε- 
μονικών οΐκων ώς Νικολάου Μαυροκορδάτου τψ 1721 (Δ. Προκ. παρά 
Φαβρ. ΙΑ/, 522) και των πλουσίων, ώς περί τάς αρχάς τή; ένες-ώση; Εκατ. 
έν Θεραπείοι; ή τοΟ Δημητρίου Μάνου Ποστελνίκου (πατρό; τή; Κυρία; Ν. 
Άριστάρχου) μεταφράσαντος εις την Έλληνικήν το Λεξικόν τή; Γαλλικής 
'Ακαδημία;• και ή του Πεϊζαδέ Κωνσταντίνου του Μουρούζη, υίου Αλε- 
ξάνδρου Μουρούζη (Σ. Αρ.). "Ετι αί έν Ίωαννίνοις δύο Βιβλιοθήκαι μετά 
Μουσείου τή; Φυσικής (Πανδ. Ζ', 85), αί έν *Άθψ, Χίψ, Βουκουρεστίψ, και 
'ϊασίψ (Πανδ. Ε', 237)• αύται όμως των περιστάσεων ένεκα των μετά ταύ- 
τα κατεστράφησαν. 

(3) Παρά Ρίώπο. ΙΑ', 545. Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 139. Βρετου Α', 
219. Έδίοαςε τότε, φαίνεται, και ό τρανόφθογγος Ηλία; ό Μηνιάτης έπι 
Γαβριήλ Πατριάρχου τψ 1 70 ί έγκαταστάς. (Ανθίμου Μαζαράκη Βιογραφ. 
Κεφαλλήνων σελ. 4,3. Πανδ. ΙΒ'. 589. 

(4) Μετά το 1719 έσχολάρχει, ώ; εξάγεται εκ τινο; Λόγου εγκωμιαστι- 
κού Ιωάννου του Λεσβίου εις Νικόλαον Μαυροκορδάτον (παρ' έμοι άποκει- 



— 27 — 

φατικών και εγκυκλίων Καλλινίκου του έκ Νάξου, είτα Ηράκλειας 

Μητροπολίτου προχειρισθέντος . . Μετά τούτους τη; Σχολής ήγη- 
σατο δ Ιακώβου ακροατής, Λογοθέτης γενικού, Αντώνιος δ Βυζάντιος 
τω 1721 2 , και πολλή; αν ειη ωφελείας πρόξενος, ειμή γε κομιδϊί 
νέο; κατά τον Δημήτριον Προκοπίου ές ανθρώπων εγένετο. Μετ αυτόν 
προέστη δ έπ άκροάσει των εν Παταβίω σοφών έπ' ολίγον χρόνον 
άπελθών τούτου αύτάδελφος Χουρμούζιος* τούτον άώρως αποθα- 
νόντα διεδέξατο δ ακροατή; Καρυοφύλλου και Αλεξάνδρου μέγας 
Χαρτοφύλαξ Σπανδωνής, γέρων ηδη, αποβιώσας τω 1726 3 . Μετά 
Σπανδωνήν προέστη της Σχολής Δωρόθεος δ Λεσβίος, δ και Μέγας 
Πρωτοσύγκελος, ακροατής Ιακώβου , μετά δε τοΰτον Ιωάννης α 
Λεσβίος, δ και Τζανής (εξ ου οι τζανέται Φαναριώται) ακροατής 
Ιακώβου, φιλόσοφος περιπατητικός και τω του μεγάλου Πριμικη- 
ρίου δφφι*ίω τετιμημένος % μετά διδασκάλου των γραμματικών 
καΐ έγκυκλίο>ν Αζαρίου του Τζιγάλα έκ Θήρας (Σαντορηνη;) . 
Τούτον τφ 1744 διεδέΕατο Ναθαναήλ Κλονάρη; δ έκ Χίου, υς-ερον 
Εφέσου Μητροπολίτης, μεθ'ον( 1749) δ μέγας Εκκλησιάρχης και δεινός 
γραμματεύς τοϋ Πατριαρχείου Νικόλαος 7 Κριτίας δ έκ Προύσσης, ά- 



μένψ άνεκδότω και συντεταγμένω μετά το 1718]. « καΐ τά μεν πρώτα υπό 
έλλογίμφ καθηγητή τφ εξ "Αργούς κυρψ Ίακώβω, τψ και τη; έν Κων- 
σταντινουπόλει Πατριαρχικής ές δευρο προϊσταμένω Σχολής. . .» §. 5. πρβλ. 
Ρ^υΠΟ. ενθ. άνωτ. (1) Ό αυτός λέγεται και Σχολάρχης της Σχολής. Δημ. 
Προκοπίου παρά Μ)ΠΟ ΙΑ', 543 (Σ. Ά ρ.) 

(2) Αυτόθι ΙΑ', 535. 545 (Σ. Άρ.) 

(3) Ό Σπανδωνης κατά τον Δημ. Προκοπίου (παρά Ρ&1)ΠΟ ενθ. άνωτ. 
σελ. 545.) έδίδαξεν έν τη Σχολή προ του 1721* ηδη φαίνεται σχολαρχών το 
β'. (Σ. Αρ.) (4) Περί Δωροθέου του Λεσβίου δρα Σοφ. Κ. ΟΊκ. Ευγενίου 
του Βουλγάρεως Επιστολή προς Ίωάννην τον ϊζανέτην έν Χρυσαλλ. ^Αθη- 
νών), τεύχ. ΟΖ', 404 έν σημ. β'. 

(5) Τούτου εϋρηται (παρ'έμο! ανέκδοτος) Λόγος έγκωμιας-ικός εις Νικό- 
λαο ν Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτο ν. 

(6) "Εν τινι Άριτζιανφ κώδηκι ευρηται: « Άζαρίου Τζιγάλα μονόστιχα 
προς τους Έκλαμπροτάτους Μπεϊζαδέδας του Μιχαήλ Βοεβόδα παραινετικά 
κατά στοιχεΐον.» 'Εν τέλει δε, συνετέθησαν ούτοι οι στίχοι παρά Άζαρίου 
Τζιγάλα έν Σαντορηνη έν ετει 1717, και ϋστερον 1731. 

(7) Ιωάννου Πρωίου εγγραφ. σημ. 



— 28 — 

κροατης καδτος Ιακώβου και Αντωνίου, προς-άς της Σχολής μετά διδα- 
σκάλου των γραμματικών και εγκυκλίων Γεωργίου του Βυζαντίου περί 
τα δώδεκα ετη, διά τι σκάνδαλαν άναφυέν τ^ Εκκλησία τω 4 751 εν 
Κατιρλι της Βιθυνίας παραιτησάμενος *•* Τούτον διεδέςατο επι ετη δέ- 
κα Ανανίας δ Αντιπάριος τω 1752, δεινός γραμματικός, πολύφυλλον 
συντάξας βίβλον, το περί Μορίο>ν της Ελληνικής γλώσσης άξιόλογον 
σύγγραμμα, ΣπΑάγχνον Γραμματικής έπιγραφόμενον,οτεκαιήΣχολή 
έκαλεΐτο ' Ακαδημία 2 ' τούτον δε δ άπο της Αθωνιάδος Ακαδημίας 
προσκληθείς τω 1759 ετει έπι μήνας έπτακαίδεκα κλεινός Ευγένιος 
δ Βούλγαρις, ύστερον Σλαβινίου και Χερσώνος Αρχιεπίσκοπος έν 
Ρωσσία 3 ' μεθ' δν της Σχολής στερηθείσης Ευγενίου και των κατ* 
έκλεκτικην μέθοδον φιλοσοφικών μαθημάτων ήγησατο εις τα γραμ- 
τικά Γεώργιος δ Βυζάντιος, δ καΐ πρότερον διδάξας, ακροατής Κρι- 
τίου* τούτον δε διεδέξατο τφ 1765 Παναγιώτης δ Βυζάντιος, καΐ 



(Ι) Περί του Κριτίου ό Ζαβίρας σημειοΤ• «Κριτίας• ούτος έγεννήθη 
είς την Προΰσσαν της Βιθυνίας, ήκροάσατο τους έν Κωνσταντινουπόλει σο- 
φούς, δπου μετά καιρόν κατέστη διδάσκαλος και έδίδαξε μέ μεγάλην φήμην 
και £παινον έγένετο ϋστερον και μέγας Έκκλησιάρχης της Μ. Εκκλησίας. 
ητον άνήρ δραστήριος καΐ έν τοΐς του περιπάτου λίαν έξησκημένος, ρήτωρ 
γλαφυρώτατος, εΙδήμων της Ελληνικής, Αατινικης και Τουρκικής διαλέκτου• 
μετέφρασεν οΰτος την Αογικήν του" Κορυδαλέως είς την των Όθωμανων 
διάλεκτον μετέφρασε την διόπτραν του Αριστοτέλους* Κορδερίου τα Προ- 
λεγόμενα εις τον Άρεοπαγίτην ό κόμης Ζινζεντώφ, ό αρχηγός της αίρέ- 
σεως των λεγομένων Έρνχουτεράνων έπεμψε προς τον Πατριάργην Κων- 
σταντινουπόλεως Παίσιον κατά μίμησιν τών έν Τυβίγγη Αουθηρανιστων 
πρεσβείαν μέ τά άρθρα της αίρέσεως αυτοΰ. Ό δε Πατριάρχης άντι άπο- 
κρίσεω: έδωκε τψ πρέσβει διά του Κριτίου ε'ν συστατικόν γράμμα ύπογε- 
γραμμένον ύπ' αύτου" τοϋ Πατριάρχου και του Κριτίου προς πάντας. τους 
Πατριάρχας, Αρχιεπισκόπους και Επισκόπους της Ανατολικής Εκκλησίας, 
είς το όποιον περιέχεται ή διαφορά των δογμάτων της αίρέσεως.» Ή ση- 
μείωσις αϋτη έκ του πολυτίμου χειρογράφου τοΰ Ζαβίρα οφείλεται τφ Κ. 
2ο φ. Κ. Οικονομώ εύαρεστηΟέντι, 'ίνα μετά τίνων και άλλων άποστείλη μοι 
αυτήν. Περί της αίρέσεως των Ερνχουτεράνων και περί τοΰ Κριτίου δρα 
Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Λ', \%%. 146. 

(2) Βρετοΰ Β', αρ. 124. 

(3) Κ. ΟΙκονόμου περί των Ο'. Δ', &19. 



— 29 — 

τούτον Ιωακείμ δ Αντιπάριος, τούτον δ Βιζύης Γεράσιμος, τοΰτον 
δε τω 1770 Χρύσανθος δ Αίτωλδς, τούτον δέ τφ 4 774 Ηλίας δ 
Κύποιος ακροατής Κριτίου. Κατά δέ τδ 1775, μάλλον δε τδ 1777 *, 
παρά την Πατριαρχικην Σχολην συνέστη και ετέρα των φιλοσοφικών 
μαθημάτο>ν, ής προέστη μέχρι του 4790 Σέργιος Μακραΐος δ εξ 
Αγράφων 2 . Της δέ Πατριαρχικής Σχολής, εις τά γραμματικά πιθανώς 
περιοριζόμενης, προέστη (1774 — 1777) Ηλίας δ Κύπριος, μεθ'βν δ 
Ικ Σηλυβρίας Αρσένιος (1777 — 1779) μεθ' υποδιδασκάλου του Βα- 
σιλείου 3 . Τον Αρσένιον διεδέξατο αύθις Ηλίας δ Κύπριος (1779 
— 1786), δν μετά επτά Ιτη διεδέξατο Ματθαίος δ έκ Γάνου καΐ 
Χώρας (1787 — 1789). Τω δέ 1790 διαλυθείσης της Φιλοσοφικής 
Σχολής δ ταύτης προϊστάμενος Σέργιος φαίνεται μεταβάς εις την 
Πατριαρχικην ως Σχολάρχης (1790 — 1793), βν διεδέξατο δ Μακά- 
ριος (1793 — 1796) μετά διδασκάλου τών γραμματικών του Θεο- 
δοσίου (1793 — 1796) και τρίτου διδασκάλου του Δημητρίου (1793 
— 4 797) 4 . Τω δέ 1797 προέστη της Σχολής δ Λογοθέτης γενικού 
έκ Κύπρου δρμώμενος Φώτιος. Είτα δέ (1797 — 1798) £ξ άναφέ- 



(1) 2. Άρ. 

(2) « Ήν μέν ούν τά φιλόσοφα (λέγει ό γεραρός Κωνστάντιο;• (έν τ$ έκ- 
δεδομένη Διατριβή έν τφ Περιοδικψ) έκ πολλού πολλοΤς ποθεινά καΐ -περι- 
σπούδαστα, ως χρόνον ίκανόν σεσιγηκότα* τίς γαρ των παρ* ήμΤν φιλεπις-η- 
μόνων ούχι περί πολλού" έποιήσατο των τής φιλοσοφίας μελετημάτων καΐ 
λόγων τυχεΤν; Έκ δέ τούτου συνέτρεχον (αύτόπται γεγόναμεν) δσοι έν Έκ- 
κλησιαστι/.αΤς τάξεσιν, εν τε έπαγγέλμασι διδασκάλων, έν άρχιερατικοϊς έ'τι 
βαθμοΐς 'ίδρυντο, έξ ών καΐ ό εύπαίδευτος Σμύρνης Προκόπιος, ό κατά τό 
1784 έ'τος αρθείς έπι τον της Κωνσταντινουπόλεως θρόνον, έπ' άκροάσει 
των κατά νεα>τέραν θεωρί α ψ φιλοσοφικών μαθημάτων, από τε τής Λο ■ 
γικής καΐ των εφεξής βαθύτερων. Παρέτεινε δέ ή Σχολή α'ύτη διδάσκουσα 
παρ' αύτοΰ τοϋ* Σεργίου τά τών μαθημάτων φιλόσοφα μέχρι τοϋ 1790 έ- 
τους, καθ* δν χρόνον άμα τ?\ καθαιρέσει τοΰ οίκου, έν ψ ταΟτα έδιδάσκον- 
το, συγκαθηρέθησαν καΐ τά παυσάμενα. » 

(3) Τούτοις συνάδει και Σ. Άρ. 

(4) "Ισως ή διάλυσις αυτή έξηγεΓ τον λόγον, δι' ό'ν από τοϋ 1789 — 1790 
ην διδάσκαλος των γραμματικών ό Αρσένιος, από του 1793 ό Θεοδόσιος, 
έν ψ άπό 1790 — 1793 ουδείς φαίνεται τοιοΰτος Σ. Ά ρ. 



— 30 — 

ρονται διδάσκαλοι, δύο μεν πρώτοι ('ίσως φιλόσοφος και μαθηματι- 
κός) Μακάριος και Ματθαίος, δύο δεύτεροι (ίσως των γραμματικών) 
Μακάριος και Γαβριήλ, και δύο τρίτοι ('ίσως των κατωτέρων τάξεων) 
Δαμασκηνό; και Ανανίας. 

Κατά ταύτα έβαινε προαγόμενη ή Σχολή και κατά την εφεξής 
Ιθ' εκατονταετηρίδα (1800 — ), δτε (τω 4803) φιλοτιμία των φι- 
λοκάλων Φαναριωτών μετοικησάντων εις τάς του Βοσπόρου άκτάς, 
ιδία δε Δημητρίου του Μουρούζη \ και δλου του κλήρου μετετέθη 
η" Σχολή (μεινάσης της προκαταρκτικής έν Φαναρίω) 2 κατά την 
Ξηράν Κρήνην (Κουροΰ-Τσεσμέ) 3 έν τω πρότερον οίκω του Αύθέν- 
του Αλεξάνδρου του Μαυροκορδάτου, Σχολάρχης δ' ανεδείχθη δ έν 



(1) Πλην του περί ταύτης Χατίου ευρισκομένου έν τη Μ. του Γένους 
Σχολή, εύρηται εν τινι τών παρ' έμο'ι χειρογράφων « Μετάφρασες του προς 
τον Έκλαμπρότατον Πεγζαδέν Δημήτριον Μουρούζην εκδοθέντος βασιλικού 
χατλίδικου ορισμού, δι' ου διωρίσΟη ή Έκλαμπρότης του ναζίρης και προ- 
στάτης των έν βασιλευούση προς περίθαλψιν των απόρων καΐ ασθενών, καΐ 
προς έπίδοσιν της ιατρικές επιστήμης νοσοκομείων και σπουδαστηρίων ια- 
τρικών το Χάτιον άρχεται (έν μεταφράσει) ούτο.>: «"Εγκριτε τών Προυχόν- 
των του γένους του Μεσσία, Δημήτριε Μουρούζη Πεγζαδέ, αύξυνθείη η 
άγχίνοιά σου. Φθάνοντος του ύψηλοΰ βασιλικού μου τούτου σημείου γνω- 
στόν έστω σοι, δτι . . .» έν τέλει δε « έφ' ψ εξεδόθη και ό παρών υψηλός 
μου ορισμός, δστις άφοΰ" φθάση εις χεΤράς σου ποίησον ώς ειρηται, πειθόμε- 
νος εις την εννοιαν αύτοΟ. Οϋτω γίνωσκε, πίστευε τφ ιερψ βασιλικψ μου 
σημείω. » Πρβλ. Έ. Σταματιάδου Βιογραφ. τών Διερμην. σελ. 160 — 1. 

(2!) "Ισως έν αύτη έδίδαξε Γεώργιος ό Θεραπειανός τψ 4817, και ό Σέρ- 
γιος προ αύτου" (δρα σελ. 31.) ΰφις-αμένης και κατά το 1824. (Κωνσταντινιά- 
δος σελ. 114 τής ά έκδ). και Ιγνάτιος Όθώνειος Σίφνιος (γεν. 1768 άποθ. 
1818) μαθητής του έν Πάτμω Δανιήλ, διδάξας περί τά 1814 προ ή μετά τον 
Θεραπειανόν, είτα Μητροπολίτης Έλασσώνος. (Σ. Άρ.) 

(3) Σκαρ. Βυζαντίου Κωνσταντινούπολις Β', 108. "Ηδη από του 1769 
κατά το Σιγγίλιον της ά Μαρτίου ή Σχολή τον μεν χειμώνα έδει νά μένη 
έν Φαναρίω, το δε θέρος έν Ξηροκρήνη* ακολούθως μετεφέρετο το θέρος ότέ 
μεν (1783) εις τήν έν Πριγκήπω Μονήν τοϋ Αγίου Νικολάου, ότέ δε εις 
Θεραπεία (1793), ε'ις τάς νήσους (1794), έως ου προσηλωμένη έγένετο τη 
Σχολή ή έν Πριγκήπψ, ώς ειρηται, Μονή της Μεταμορφώσεως του Ίησου 
Χρίστου τφ 1798. Κωνσταντίου Διατριβ. έν τψ Περιοδικψ. 



— 31 — 

Ιταλία και Γαλλία τάς νεωτέρας θεωρίας άρυσάμενος. Τότε ηρξατο γί- 
γνεσθαι Πιερία δ Βόσπορος 1 , ή δε Κωνς-αντινούπολις εβριθεν (1815) 
ανδρών πολύπαθων* ταύτην εκάλλυνον Ηγεμόνες, Αρχιερείς πεπαι- 
δευμένοι, άρχοντες και άλλοι πλοϋτον κεκτημένοι πολύν και ού τδν 
τυχόντα μαθήσειος, κ*Ί κρίσιν αύστηράν 2 . Τδν Δωρόθεον διεδέξατο 
Στέφανος δ Δούγκας, και τούτον δ άπδ Σμύρνης προσκληθείς Κ. 
Κούμας επι Κυρίλλου του ΣΤ τω 1 8 1 3 μετά διδα σκάλου των γραμ- 
ματικών Νικολάου τοΰ Λογάδου. Μετά δε τούτον Σαμουήλ δ Κύπριος 
εν Φαναρίω της Σχολής μετατεθείσης, παιδείας παντοδαπής και λό - 
γων ευ ηκων, μετά δε τούτον Νικόλαος δ Λογάδης ώς Σχολάρχης. 
Μετά δε τούτον άώρως αποθανόντα αύθις Σαμουήλ δ Κύπριος (1839) 
εκουσίους της Μητροπόλεως (Μεσημβρίας) παραιτηθείς 3 . 

Απδ δε της γεραρας και πολυχεύμονος ταύτης πηγής εξερρύησαν 
και ετεραι μικρότεραι ανά πάσας σχεδδν τάς ενορίας της Κωνσταν- 
τινουπόλεως. Ανέκαθεν ηδη οι εύπορώτεροι διετηρουν Ιν τοΐς οικοις 
των διδασκάλους ιδίους, η αυτού; τούτους τους εν τη Σχολή διδά- 
σκοντας παρελάμβανον επί διδασκαλία τών τέκνο^ν των* μετά την 
άφθονεστέραν Ομως τών φώτων διάχυσιν επειράθησαν οι τά της 
Εκκλησίας και του Γένους διέποντες, ΐνα κοινότερον καταστήσωσι 
το θείον της παιδείας κτήμα, ινα φωτισθώσι τδ λεγόμενον πολλοί 
και πληθυνθη ή χάρις. Και δη, ειμή άρχαιότερον, άλλα γουν προ- 
τροπή Σαμουήλ του Α Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως τω 1764 



(1) Κούμα 'Ιστορ. άνθρ. πράξ. ΙΒ', 575• 

(2) Λογίου Έρμου έ'τ. 1817 σελ. 44. Περιηγητής τις αναφέρει οτι, πα- 
ρέστησαν τους Πέρσας τοΰ ΑΙσχύλου έν οΙκία Φαναριωτική. 

(3) Και ταύτα μεν ό Κωνστάντιος εκ Κωνσταντινιάδος σελ. 1 49 της β' 
έκδ. Άπαντώμεν δμως έν Κωνσταντινουπόλει κατά το 1817 διδάσκοντας 
Νεόφυτον τον Βάμβαν, Παίσιον Καραπαταν, ΚωνσταντΤνον Ψωμάκην, 'ϊωάν- 
νην Παλαμαν (Λογίου Έρμου έ'τ. 1817 σελ. 42). του έν Κωνσταντινουπό- 
λει (δίο) Σχολείου προΐστατο (1817) ό Αρχιμανδρίτης Παρθένιος, άνθ' ου 
μετεκαλέσαντο έξ Ιασίου Γεώργιον τον Θεραπειανόν (αυτόθι σελ. 412 καΐ 
596). Προκάτοχος αυτού φαίνεται ό Σέργιος, δστις τότε μετέβη εις Βλαχίαν 
(αυτόθι σελ. 596). Έν οίκίαις περιφανών έδίδασκεν ό έν έ'τει 1821 αποθα- 
νών Μητροπολίτης "Αγχιάλου Ευγένιος ό Ιθακήσιος (Κωνσταντίου Α' τοΰ 
από Σιναίου έν έφημ. Φιλομαθών αρ. 468). 



— 32 — 

συνεστάθησαν ΣχολαΙ εν Κοντοσκαλιω, Βλάγκφ, Αγίω Κωνς•αντίν&> 

της Καραμανίας, 1'ψωμαθείοις, Εδιρνέ-καπου, Εγρι-καποΰ, Χαντζερ- 
λ?), Αραμπατζή, Μεϊδάνη, ενορία αγίου Γεωργίου, Σαρμασίκι, Σαλμά- 
τομπρούκι, Διπλοκιονίο) (Μπεσίκ-τασι) και Νεοχωρίω του Βοσπόρου *. 
Της εν Νεοχωρίω Σχολής προέστησαν οι έξης: Δοσίθεος (1764 — 
1777), Θεόδουλος (1777), Ιωάννης (1778), Δανιήλ (1783), Διονύ- 
σιος (1784), Γρηγόριος (1786), Γεώργιος (1790), Σαμουήλ (1792), 
Στέφανος (1792), Νεόφυτος (1793), Θεοδόσιος (1795), Ζαγοραΐός 
τις (1797), Μανουηλ (1798) μεθ' υποδιδασκάλου, Ιωάννης (1806), 
Γεράσιμος (1808), Μελέτιος (1808), Παρθένιος (1816), Θεοδώρη- 
τος (1817), Ιωάννης δ εκ Σύμης μετά του αδελφού του Μιχαήλ 
(1817), Απόστολος (1831), Δημητρακόπουλος (1848) 2 ' τφ δέ 
1785 — 1804 αυτόθι υφίσταντο δύο Σχολαι, Ελληνική και κοινή '*. 
Εν δε Θεφαπείοις του Βοσπόρου τω 1802 η 1804 συνέστη επι- 
τελεία του φιλογενε7άτου Δημητρίου του Μουρούζη Ελληνική Σχολή, 
ής προέστη Γεώργιος Στεφάνου δ Θεραπειανος μαθητής Νικολάου 
Κριτίου. Κατά την έποχην ταύτην η Σχολή έβριθε μαθητών και μά- 
λιστα εκ Πελοποννήσου, πατριωτών Γρηγορίου του Ε . Απελθόντα 
δ* εις τάς Ηγεμονίας (1810 η 1812) τδν Σχολάρχην Γεώργιον διε- 
δέξατο δ μαθητής αύτοϋ Αλέξανδρος Ιω. Ραδινός, Θεραπειανος, δ 
ύστερον εν Πάτραις γυμνασιαρχησας και τον Ηρόδοτον εις την κα- 
θομιλουμένην μεταφράσας. Τούτον δΐίδέξατο Ζαχαρίας δ Αίνιάν, 
πρεσβύτερος, ου οι τρεις υιοί έδίδασκον ιδιαιτέρως εν ο'ίκοις ευγενών 4 . 
Τόν Ζαχαρίαν διεδέξατο μαθητής τις Παναγιώτου Παλαμά εκ Με- 
σολογγίου κατά το 1821 . Εκτοτε ή Σχολή διαλιποΰσα των πε- 



(1) Σ. Άρ. 

(2) Σ. Άρ. 

(3) Σ. Ά ρ. 

(4) Ό μέν Γεώργιος έγένετο διδάσκαλος των υ!ων Κωνσταντίνου Αλε- 
ξάνδρου Μουρούζη του ώς μεγάλου Διερμηνέως καρατομηθέντος τψ 1821, 
συγγράψας Γραμματικήν Αριάδνη ν έπιγραφομένην. (Βρετοΰ Β', άρ. 582). 
Ό δε Χριστόδουλος επίσης έγένετο διδάσκαλος Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου 
γαμβροϋ του Αλεξάνδρου Μουρούζη. Σημ Ίω. Πρωίου Θεραπειανοΰ. 

(5) "Ισως ό Κωνσταντίνος Ψωμάκης, ελληνιστής έξοχος έπιστατήσας της 



— 33 — 

ριστάσεων ένεκα μέχρις του 1835, ήνοίχθη και αύθις, υφισταμένη 
μέχρι της σήμερον επίσης καρποφόρος, ώς και πρότερον* διότι έκ 
ταύτης έβλάστησαν, πλην ετέρων διακριθέντων έπι πολιτική, εκκλη- 
σιαστικούς άξιώμασιν διοασκαλία και εμπορία, Σαμουήλ δ Α' δ άπο 
Δέρκων, Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός, 4 δ έρίτιμο; και πολλών αντάξιος 
νυν Πρύτανις του Αθηνησι Πανεπις-ημίου (1866 — 7), και καθηγητής 
της Αρχαιο7νθγίας, ποιητής καλλικέλαδος, Αλέξανδρος Ρ. Ραγκαβής, 2 
δ ειρημένος Αλέξανδρος ϊ. Ραδινός, δ νυν εύκλεώς Πατριαρχεύων τδ 
β Κ] πόλεως Γρηγόριος δ ΣΤ', διακεκριμένος Ιεράρχης, Σωτήριος δ 
Καλλιάδης, Δημήτριος Χρηστίδης (θεραπειανός), πρώην υπουργός 
των οικονομικών έν Ελλάδι, Γρηγόριος δ παπα Φλέσσας, και πλεί- 
στοι έτεροι. 3 

Κατά δε το 4817 υπήρχε Σχολή έν Παγκαλοχωρίω 4 , έν Γαλάτη 
τω 4 820, ειμή και πρότερον, 5 ένθα έδίδαξε Σάμιός τις, (ίσως δ έν 
Νεοχωρίο) ίωνννης), είτα Γ. Πιτσιπιος, είτα Πελοπίδας (— 1820) 6 . 
Κατά δε '?ο 1824 ύφίσταντο πλην των ανωτέρω και έν Τζουμπα- 
λίω, ενορία Μουγουλιωτίσσης, Ταταούλοις, Μεγάλω Ρεύμ,ατι (Αρ- 
ναούτ-κίοϊ). 7 

(Σημ. Κατά δέ το 1 780 Αλέξανδρος δ Υψηλάντης προικίσας την 
έν Χάλκη Μονην της Θεομήτορος επιλεγόμενης Καμαριωτίσσης, 
ηβούλετο συστησαι έν αύτη των Ελληνικών γραμμάτων Φροντις-η- 



διορθώσεως της τότε εκδιδομένης ΚιβωτοΟ, ΈλληνικοΟ ΛεξικοΟ, είς την 
σύνταξιν της οποίας είργάσθησαν (1819. ΒρετοΟ* Β', αρ. 666) Ίω. Βλας-ός, 
Κρής, Ιωάννης έκ Ζαγοράς, Νικόλαος Λογάυης και Κωνστ. Ψωμάκης ύπό 
την διεύθυνσιν κατ* αρχάς μεν Ιωακείμ έκ Πόρου του Κυζίκου, εΤτα δέ Νι- 
κολάου τοΟ Λογάδου (Σ. Αρ.). 

(1) Βρετου Β', 331. (Γεν. 4778, μαθητής Δανιήλ του Φιλιππίδου (Ήμ£- 
ρολόγ. Βρετου 1867 σελ. 390), διδάσκαλος της νεοελληνικές φιλολογίας έν 
Γενεύη της Ελβετίας τψ 1825. Σ. Ά ρ.) 

(2) 2. Άρ. 

(3) Του αύτοΰ. Ι. Πρ. Θερ. 

(4) Λογίου Έρμου έ'τ. 1818 σελ. 162. 

(5) Αυτόθι έ'τ. 1820 σελ. 340—2. 

(6) Σ. Ά ρ. 

(7) Κωνσταντινιάδος σελ. 114 τής ά έκδ. 

3 



— 34 — 

ριον η Ελληνομουσέΐον 1 * τούτου δε μη πραγματοποιηθέντος τών 
περιστάσεων ένεκα, οί εν Κωνσταντινουπόλει έμποροι τω 1831 φι- 
λογενεία και φιλομουσία κινούμενοι συνέστησαν αυτόθι την ' ΕΛ.Ιη- 
Ύίχτγν Έμχορικήν Σχο.ϊήΐ, ή; πρώτος Αρχιδιδάσκαλος και Διευ- 
θυντής έγένετο Αντώνιος δ Σιλύμνιος 2 , 6ν μετά δύο ετη αποθανόντα 
^ιεδέξαντο τω μεν 1 834 προσωρινώς οι εν τη Σχολή διδάσκαλοι, 
εν- δε ϊουνίω του αύτοϋ έτους (1834) δ εκ .Σμύρνης προσκληθείς 
Αβρ^μιος Ομηρόλτς, Καισαρεύς,: μέχρι τοϋ 1 839, δτε προέστη της 
Σχολής μέχρι του 1840 Δανιήλ δ Μάγνης, ο ν διεδέςατο δ έλλόγι- 
μος ίερορ,όναχος Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανος έζ Ιμβρου τω 
4840 μέχρι του 4846 όιευθύνας. Μετά όέ την• τούτου άποχώρησιν 
και την επί τίνα αύθις καιρόν διάλυσιν προές-η αυτής άπο "Σεπτεμ- 
βρίου του 1846 μέχρι τών αρχών του 1847 δ Ι. Φιλαλήθης. Μετά 
δε έτέραν της Σχολής διάλυσιν συνέστη και αύθις τω 1849 (15 
Αυγούστου) όιευθύνοντος Στεφ. Αεφάκη μέχρι του 4 850, δν διεδέ- 
ξατο Γεράσιμος δ Ραζής μέχρι Μαρτίου τοΰ 1851, δτε προέστη 
αυτής δ εκ Κεφαλληνίας προσκλ/,θεις έρίτιμος τότε μέν Αρχιμαν- 
δρίτης, ηδη δε (άπο 1 Μαί\υ 1866) Μητροπολίτης Σελευκείας Ανθι- 
μος Μαζαράκης, εύ )οκίαως διευθύνουν αΰτην (μετά διαλείμματος 
ενιαυσίου άπο Ιουνίου του 1855 μέχρι της αυτής εποχής του 1866, 
οτε διηύθυνεν δ εκ Τραπεζοϋντος Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος) άπο 
του 1851 μέχρι τής σήμερον 3 . 

Ταύτης δε απέναντι επί τοΰ ετέρου λόφου ή ιερά ΐδρυται Θεο.ΐο- 
γίχη Σχο.1ητ%ς του Χρίστου Μεγάλης Εκκλησίας εν τη μονή τής 
Παναγίας Τριάδος* και πρότερον μεν προνοία τής Μ. Εκκλησίας 
συνέστη τω 1839 εν Ψαναρίο) Θεολογική Σχολή επί Γρηγορίου ΣΤ 



(1) Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανοϋ Υπόμνημα ιστορικόν περί τής εν 
Χάλκη Μονή; της 'Τπεραγίας Θεοτόκου, σελ. 56. 

(2) Αΰ-όθι σελ. 119 — 127. 

(3) 'Τπό Άνβίμω τω Μαζαράκη, τφ Σεοασμιωτάτω Μητροπολίτη Σελευ- 
κείας, σεβαστψ πατρι και ίθύντορι, και ή έμή ασθένεια από ετών επτά την 
των Ελληνικών διδασκαλίαν εΥλτρεν. Περί τής σχολής ταύτης δρα Ανδρέου 
ΣπαΟαρη, πρώην συναδέλφου εν τη Σχολή, Αογον έν τη ένάρξει τών εξετά- 
σεων τοΰ 1864, έν Κωνσταντινουπόλει 1864. 



— 35 — 

Πατριάρχου Κωνς-αντινουπόλεως, ης προέστη δ εκ της πατρίδος του 
Ιμβρου προσκληθείς, Βαρθολομαίος ο Κουτλουμουσιανος, κληρικός 
£λλόγιμος, ο^δάξας επί £ν έτος μετά Λεοντίου ίεροκηρυκος Αγιορεί- 
του καί τίνος ετέρου, 1 . Διαλυβείσης δέ μετά £ν έτος της πρώτης 
ταύτης Θεολογικής Σχολής συνέστη η δευτέρα αυτή εν Χάλκη, ης 
άπο τέλους του 1844 πρώτος Σχολάρχης έγένετο δ μουσοτραφης 
τότε μεν ιερομόναχο:, υς-ερον δε Μητροπολίτης Σταυρουπόλεως Κων- 
σταντίνος δ Τυπάλδος εκ Κεφαλληνίας ορμώμενος, επί εικοσαετίαν 
σχεδόν διευθύνας το ίερον τούτο φυτώριον, πλείστους μαθητάς" πα - 
ρασκε^άσας, έν οίς και ίεράρχαι λόγου άςιοι και Θεολόγοι και κλη- 
ρικοί ουκ ολίγοι τ^ Εκκλησία και τω Εθνει πολλην την ώφέλειαν 
παρέχουσιν 2 .) 

Τοιαύτη έγένετο η γεραρά Πατριαρχική [Μεγά.ΐη τον Γένους) 
ΣχοΊή μετά των θυγατέρων αυτής* προστατευόμενη άείποτε υπο 
τής Εκκλησία; άνέδ.ιξεν άπ αιώνων άνδρας επίσημους επ αρετή 
και παιδε ; .α* αι έζ; αυτής έξερχόμεναι ακτίνες εφώτιζον το Εθνος, 
ανέδειξαν τοσούτους ίε.άρχα: κοσμησαντας την Κκκλησίαν 3 , και 
λαϊκούς τίμησαν τας έσαει τ6 Εθνος αυτών. Τον Μέγαν Λογοθέτην 
Ίέραχα*, τον Ίου.ίιανύν η ΓουΑιαν6* (1757)**, τους Νικοσίονς, 
Μανροχορόάτονς®, ^Τψ^Ιάντας, Γκίχας, ΚαΑΛιμάχας' , Καρα- 



(1) Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανοΰ υπόμνημα περί της έν Χάλκη Μο- 
νή; κ.τ.λ• σελ. 129. 

(2) "Ορα «Το εσχάτως εκδοθέν Πατριαρχικόν καΐ Συνοδικόν Σιγγιλιώδες 
γράμμα τη; *Ιερ2ς Θεολογικές Σχολής τή; τοϋ Χρίστου Μ Εκκλησίας 
μετά τοδ Όργανικοΰ Κανονισμοί) τη; Σχολές* έν Κ'υνσταντινουπόλει 1815 
σελ. 2 3 » Έν αύτ^ από πολλών •ηδη ετών τήν των Ελληνικών διδασκαλίαν 
εύδοκίμως ειληφεν ό έμοι τριφίλητο; και χαριέστατος Ηλίας ό Γαντάλίδης. 

(3) Ώς Κωνστάντιον Α/, τον από -ιναίου* θρα τοΰ αύτοΟ έν έφημ. Φι- 
λομαθών αρ. 464 — 46Η. (4) ένθα ανωτέρω σελ 18. 

(5) Τούτου εύρητοα « Λύσεις εΐ: τά άπορα τοΰ πρώτου καΐ δευτέρου βι- 
βλίου Μιυύσέω; » έν χειρ. υπ' άρ. 263 της τοΰ 'ΛγιοταφιτικοΟ Μετοχίου 
Βιβλιοθήκης. 

(6) Ίδίω; τον Άλέξανδρον και Νικόλαον (ΒρετοΟ Β'. 303). 

(7) Ό Σκαρλάτο; Καλλιμάχης έγραψε περί ^1 1810 Λεξικόν Άραβοελ» 
ληνικ*ον μεΤναν άνέκδοτον 2. Άρ. 



— 36 — 

ζζάδας, Σούτσους, Μουρούνας, Αργυρόπουλους, Χατ&ρήόας, 
Μαυρογένεις, Μάνους^, Τζανέζας,Άριστάρχας, Σχινάς^, Μου- 
σούρους, και ετέρους πλείστους 3 τους Φαναριωτοίς' «Ανδρας, των 
οποίων αγνοεί τις τί μάλλον να θαυμάσγ], την φιλοπατρίαν εν τοιού- 
τοις χαλεποΐς χρονοις, η την μεγίστην Ικανότητα, ην ανέπτυξαν, 
και εαυτούς τιμησαντες και το Εθνος αυτών κατά διαφόρους περι- 
στάσεις ανυπολογίστων δεινών άπαλλάξαντες! Οποία μάθησις και 
παιδεία εκόσμει τους πλείστους αυτών! Κάτοχοι της Ελληνικής 
γλώσσης ε:ς τον άνώτατον βαθμ,ον, λαλοΰντες και γράφοντες αυτήν 
όσον δυστυχώς και νυν ετι δλίγιστοι τών ημετέρων, ειδήμονες των 
κυριωτέρων Ευρωπαϊκών και Ασιατικών γλωσσών, κάτοχοι της Φιλο- 
σοφίας και τών επιστημών, κατέλιπον ημιν διάφορα συγγράμματα, 
εν οις δεν διαλάμπει μόνον ή μάθησις, άλλα και ή φιλοπατρία, ή 
ευσέβεια, ή αρετή ένι λόγω 4 .» 



(1) Μάνος Δημητριάδης επιτετραμμένος της Τ Π. έν Παρισίοις, ελλη- 
νιστής άριστος, συνετέλεσεν εις τήν εκδοσιν της Κ'βωτου και του Θησαυρού* 
τοΟ Ερρίκου Στεφάνου (181ο — 1830). Γεώργιος Μάνος συνέγραψε Γαλλις-ι 
Γεωγραφίαν (1826) και Ίστορίαν (1830) της Έλλάόος, έγένετο και Κα- 
θηγητής της νεωτέρας Ελληνικής έν τώ έν ΠαρισίοιςΆΟηναίφ τφ 1825. Σ. Α'ρ. 

(2) Μιχαήλ Σχινας, καθηγητής έγένετο της Ελληνικής γλώσσης έν Πα- 
ρισίοις τφ 1828. (Σ. *Αρ.) 4 Δημήτριος ην ελληνομαθής (ΰρετοΟ Β'. 
238—9). 

(3) Βασίλειος τις ιατρός εκ Νεοχωρίου (1815) συνέγραψ3ν ίστορίαν της 
Ιατρικής, πραγματείαν περί Μουσικής τέως ώνέ/δοτον και άλλα. Ανδρόνικος 
Βυζάντιος (ΙΖ' έκατ ) μέγας χαρτοφύλας" λόγιος (Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ. 
67). Ιωάννης Πορφυρίτης (ΙΖ' έκατ.) λόγιος και Θεολόγος (αυτόθι Δ. 70). 
(Αόγιος έν Κωνς-αντινουπόλει τφ 1737 ην και ό Αθανάσιος ό Δορόσταμος 
Αρχιμανδρίτης της Μ. Εκκλησίας γράψας περί της καταστάσεως τών Χρι- 
στιανών της Ανατολής τώ 1737 Σ. Άρ.) 

(4) Έπ. Σταματιάδου Βιογρ. τών Έλλ. Διερμηνέων κτλ. σελ. 27 Σ. Βυ- 
ζαντίου. Κωνσταντινούπολις Α'. 572. 



-»Φ-ί^ 



— 37 — 



ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β'. 

ΤΑ ΕΝ ΤΑΙΣ ΕΠΑΡΧ1ΑΙΣ ΤΟΥ ΟΘΩΜΑΝΙΚΟΥ 
ΚΡΑΤΟΥΣ. 

1) Τα έν ταΐς Εύρωπαϊκαις έπαρχίαις. 

Απο της Κωνσταντινουπόλεως μεταβαίνοντες εις τάς διαφόρους 
του Οθωμανικού Κράτους Επαρχίας εδρίσκομεν τους Αρχιερείς ούτω 
του ποιμνίου προεστώτας, ώς τον Πατριαρχών έν ττ) βασιλευούση. 
ύς δε παρά τούτος, ούτω και παρ εκείνοις εκασταχοϋ παρίστατο 
και ετέρα τις κοσμική Αρχή, η τών Προεσζάζων η Αη/ιογερόκων, 
οιτινες μετά τοΰ Αρχιερέως ώς επί το πολύ έκυβέρνων τά κοινά τών 
Χριστιανών. Οι Αρχιερείς όμως, ώς ειρηται ■ , κατά το πλείστον μέ- 
ρος ήσαν παιδείας κάτοχοι, εστίν ότε ου μικράς' διο 3π' αυτής ετι 
της αλώσεως μέχρι τών τελευταίων χρόνων και Πατριάρχαι λο- 
γιώτατοι έκόσμ,ησαν τους θρόνους τών Χρυσοστόμων και Γρηγορίων 
και Αθανασίων, Αρχιερείς δε πλείστοι όσοι, άνδρες λόγιοι, συγγρα- 
φείς φιλοπονώτατοι, μη εντρυφώντες έν βιβλιοθήκαις πλουσίαις, έ- 
φάνησαν αντάξιοι την παιδείαν και τον ζήλον τών αρχαίων της 
Εκκλησίας Πατέρο^ν 2 . Τινές μάλιστα αυτών και Σχολάς έν ταΐς 



(1) Ένθ. άνωτ. σελ. 13. 

(2) Πατριάρχαι: Μάξιμος όγδοος μετά την άλωσιν (1488), Ιερεμίας 
ό Β' ό Τρανός έξ Αγχιάλου (1580), Μελέτιος ό Πηγας Αλεξανδρείας (1590), 
Μητροφάνης Κ]πόλεως ύ από Καισαρείας (1 588), Κύριλλος Αούκαρις Κ]πόλεως 
(1630), Αθανάσιος ό Πατελάριος Κ]πόλεως (1680), Θεοφάνης ό Ιεροσο- 
λύμων (1610) (Σ. Βλασοπούλου ύπεράσπισις της γραικ. Εκκλησίας σελ. ιή.), 
Νεκτάριος ό Ιεροσολύμων (1660), Γεράσιμος ό Αλεξανδρείας (1680), Δο- 
σίθεος ό Ιεροσολύμων (1690), Χρύσανθος ό Νοταράς Ιεροσολύμων (1710), 
Κοσμάς ό Αλεξανδρείας (1719) (γράψας περί τής αρχής του Πάπα έν χειρ. 
ύπ' αρ. 299 της του Άγιοταφ. Μετοχ. Βιβλιοθήκης), Σωφρόνιος ό Κ]πόλεως 
(1780), "Ανθιμος ό Ιεροσολύμων (1780) (Βρετοΰ Β', 240), Σαμουήλ Κ]πό- 



— 38 — 

παροικίαις διετηρουν και αυτοί τα τέκνα του ποιμνίου έδίδασκον 1 , 
Και οι μεν κάτοικοι των παραλίων πόλεων ναυτίλοι η έμποροι με- 



λεως ό άπό Δέρκων (1764), Έφραιμ ό Ιεροσολύμων (4767), Κύριλλος 
Κ]πόλεως ό άπό Άδριανουπόλεω; (1821), Γρηγοριο; ό Ε' Κ]πόλεως (4821), 
Κωνς-άντιο; Α' ό άπό Σιναίου ι Βυζάντιο; (1^32) και έτεροι, δρα Δημ Προ- 
κοπίου Έπιτετμημένην άπαρίθμησ. η Σχεδίασμα, έν Φαβρ. Έλλ. Βιβλιοθ. 
Τόμ. ΪΑ'. Κωνσταντίου Α' τοϋ άπό Σιναίου Περί των μετά τήν άλωσιν εκ 
του Κλήρου έπ' άρετ$ και παιδεία διαπρεψάντων έν Έφημερίδι των Φιλο- 
μαθών άρ. 464 — 468. Ευγενίου Αογικ. Προοιμ σελ. 41 — . 'ΑρχιερεΤς: 
Γαβριήλ ό Σεβήρο: Φιλαδέλφειας έν Ένετία (1580)., Μάξιμος -ό Μαργού- 
σιος Κυθήρων (4580), Λαυρέντιος 'Αθηνων και Κάλλιστος μετ* αυτόν (περ\ 
τα 1530. 4540) (Κ. Οίκονόμου περί των Α . Δ'. 80 Ι ), Θεωνάς ό Παρονα- 
ξίας, είτα Θεσσαλονίκη;, σύγχρονος (Βρετοΰ Α', 5), Αθανάσιος ό "Ναυπά- 
κτου (1520) (Έλληνομνήμ. Ζ', 445. Θ', 452), Αρσένιος ό Έλασσωνος 
(4580) (Φαβρικ. κτλ. ΙΑ', (Η3Γΐβδ\ Αρσένιος ό Μονεμβασία;, σύγχρονος 
φιλόλογος άριστος, (Βρετοΰ Β', 241), Μελχισεδέκ ό 'Ρα δεστοΰ (ου ση- 
μειώματα εΐ: Πίνδαρον εύ^ηνται εν τινι έκδόσει του Πινδάρου έν Φραγκο- 
φουρτίω (4542) άποκειμένη έν τ^ Άριτζιαν^ βιβλιοθήκη (ά*μ 4620 — 4626 
ώς εκ τίνος των παρ' έμοι χειρογράφων εξάγεται σελ 70). Γαβριήλ ό Σουμ- 
μαρίπας Μηθύμνης (1621) (τούτου ή παραίτησις εύρηται εν τινι -παρ* έμο- 
χειρογρ. « Συλλογή Πρακτικών της Μ. Εκκλησίας, έν έγγρ. ύπ' άρ. 20) 
Διονύσιος ό Ηράκλεια: (15Ν0), προ: ,δν πολλαι έπιστολαι Μελετίου του Πη 
γα εύρηνται (έν τψ πληρεστ=ρφ Κωδηκι τη; έν Χά/κη Θεολογικής Σχολής) 
και Μαξίμου τοϋ ΙΥΙαργουσίου (εν τφ Άριτζιανψ) δρα και Σοφ. Οι*, περί 
Φραγκίσκου του Κόκκου σελ. 25 έν Σημ.), Παίσιος ό Τρίκκης (1654), 
(ου εύρηνται Διδαχαι έν χειρ. ύπ' άρ. 317 της του Άγιοταφ. Μετοχ. Βιβλ.) 
ΙΙωσήφ Γεωργειρήνης ή Γεωργειρένσιος (Μελετίου Έκκλ. 'Ιστορ. Δ', 230) 
περί το 4666 συγγραφείς (Ε. Σταματιάδου έν Πανδ. ΙΓ', 545), Μελέτιος 
ό 'Αθηνων (4680), Γαβριήλ ό Άρτης (1653) (Φαβρ. ενθ. άνωτ.), Ζαχα- 
ρίας ό "Αρτης (1602) (ΒρετοΟ Α',288), Παίσιο; ό Λιγαρίδης Γάζης (1670), 
Ίλαρίων ό Κιγάλλας Κύπρου (1670) (Βρετοΰ Α', 231), Ιερόθεος ό Δρύ- 
στρας (1750) (Ευγενίου ενθ. άνωτ.), Ηλίας ό Μηνιάτη; Κερνίκης και Κα- 
λαβρύτων (1700) και πλείστοι ό'σοι έτεροι• δρα Φαβρίκ. και Κωνστάντιον 
ενθ. άνωτ. 

(1 ) Ώς Μελέτιος ό ΠηγδΕς έν Αλεξάνδρεια* δρα έπιστ. πγ' και γγ' του 
τής Θεολ. Σχολής Κωδ. Ίωάσαφ ό Άδριανουπόλεως ΤυΓ0Ο£Γ360. σελ. 336), 
ό Άρδαμερίου Ιγνάτιος (Σοφ Κ* Οίκ. περί Μάρκου τοΰ Κυπρίου σελ. 34) 
και πολλοί άλλοι, ώς δειχ^ήσεται* άλλως οί πλείστοι τούτων πριν λάβωσι 
τήν ποιμαντορικήν ράβδον ήσαν διδάσκαλοι. 



— 39 — 

τέβαινον δια των πλοί&)ν των εις Σμύρνην »αΙ Αιγυπτον, τινές δε 
βαθαηδον εις Ενετίαν, Γερμανίαν και Ρωσσίαν εμπορίας χάριν* διο 
παρ αυτοί; λίαν ενωρίς ή ανάγκη των γραμμάτων έγένετο έπαισθητή' 
οι κάτοικο-, των μεσογείων όμως ήσαν δια το της συγκοινωνίας 
δυσκολον στατιμώτεροι, πολλά υφιστάμενοι της άμαθείας τα δεινά. 
Βαθμηδόν δμίος ήπιωτέρου γενομένου του πολιτεύματος προς τους 
υπηκόου;, ούτω δε αναψυχής δοθείσης εις το ΕΦνος,. έπέδωκαν ίκα- 
νώς εις το έμπόριον οι Ιωαννιται, συστήσαντες οίκους εμπορικούς εν 
Ενετία και Μόσχα, οι ΖαγορΤται μετ αυτών κ*ι Μετσοβίται, πολλοί 
δε Θεσσαλοί και Μακεδόνες έμιμήθησαν αυτούς οί Φιλιππουπολΐται 
οέ και λόριανουπολίται έτόλμησαν να μεταβώσι και εις την ίνδι- 
κήν 2 . Οι (ριλέμποροί Χϊοι κατωκουν άγεληδδν εν Σμύρνη κα! Κ(ον- 
ς-^ντ,ινουπόλει , ΧΊοι δε και Σμυρναίοι τελευταΐον συνέβησαν εμπο- 
ρικούς οίκους ένταΐς κυρκοτέραις της Ευρώπης πόλισι, Πάτμιοι % 
Υδραίοι, Ψαριανοί και Σπετσιώται και ει τίνες άλλοι δια της ναυτι- 
λίας έκτήσαντο μεγάλα πλούτη **. Ούτω δε βαθμηδόν και κατ' ολί- 
γον της υλικής ευημερίας προαγόμενης δια του εμπορίου, της μι- 
κρός βιομηχανίας 2 και της ναυτιλίας, κατεφαίνετο απαραιτήτως 



(4) Κούμα Ίστορ. άνθρ. πράξ. ΙΒ', 350. 
(*2) "Ινδική" αλληλογραφία έν Κ]πόλει 4852. 
(3) Ά Βλαστού Χιακών Β', 128. 

; (4) ΟΙ Πάτμιοι πλούσιοι ,οντες ,έμπορίαν ήσκουν είς Άγχωνα, οπού =προσ- 
ωρίΛίζοντο τά , πλοία των (1621). Όβ Κογ, νορ§β άβ Ι,βνβηΙ,' Ρβπδ, 4629, 
σελ. 351. 

(5) Κούμα Ίστορ. άνθρωπ. πράς ΙΒ', 550. 

(6) "Οτι αϊ τέχναι, α'ί τε ώραΤαι και ολ βάναυσοι, δεν έξέλιπον δλως του 
Ελληνικού εδάφους μαρτυρεΤται εκ πολλών. Ή αρχιτεκτονική έξησκεΐτο, ώς 
.και ν$ν, έν Κων^ταντινουπολει και ταΐς κυριωτέραις τοϋ Κράτους πόλεσιν 
είς τήν άνέγερ.σιν των περικαλλεστάτων τεμενών (τζαμίων), ανακτόρων, πε- 
ριπτέρων (κιοσκίων) και ετέρων οικοδομών ύπο Ελλήνων αρχιτεκτόνων (Κ.α- 
λφαδων)• οραΡοΙί, ΜθΠΚΜΓβδ, Απΐ3ΐ6Ι*(1ί\Π1, 4784 Τόμ. Α',262*αΙ τών φρου- 
ρίων τη: εισόδου τοΰ Κύξείνου αϋτοθι Γ', 480. 483 ή Γραφική (Ζωγραφιά) 
έξησκέΤτο λίαν εύδοκίμως (4 580 1 έν Κρήτη, οπόθεν και είς Φωσσίχν εικό- 
νες έστέλλοντο (Σ. Ζαμπελ'Όυ "Ιδρυσις Ιΐατριαρχείου έν 'Ρωσσία έν Πανδ 
Γ, 346^, έν "Αθω, καΐ έν αύτοΤς τοις τραχέσιν Άγράφοις, οπόθεν Εύγενι&ς 



— 40 — 

των γραμμάτων ή άνάγκή εις το φιλομαθές και ευφυές Εθνος, α- 
νάγκη ισχυρά, ήτις βοηθουμέν•/) και υπο ετέρων ευνοϊκών περιστά- 
σεων παρήγαγε βαθμηδόν την αυξησιν και τον πολλαπλασιασμδν 
των εκπαιδευτηρίων. 

Μετά το ναυάγιον όμως εϊπετο, δτι και τά γράμματα επαθον 
τραύμα δεινόν' δι6 κατά την πρώτην μετά την αλούσιν Εκατονταε- 
τηρίδα (1453 — 4 553) μόλις 'ίχνη Σχολών και λογίων τινών αν- 
δρών τη δε κάκεΐσε τών Επαρχιών άπαν:ώμεν διά την ιστορικών 
μαρτυριών ελλειψιν' αλλά και τά Ικα^αχοΰ παιδευτηρια ήσαν μικρά 
και ταπεινά, εν μεν ταις μεγαλοπολεσι παρά ταΐ; Επισκοπαΐς, εν 
οέ ταΐς μικραΐς παρά τοις ναοΐς , 'έσθ δτε και παρά ταΧς παρακει- 



Ίωαννούλιος ό ΑΙτωλός έπεμψε ζωγράφον τινά, 'Αθανάσιον καλούμενον, Νί- 
κωνι τφ Πατριάρχη 'Ρωσσίας αίτήσαντι* (εν επιστολή Ευγενίου προς Νίκω- 
να, σελ. 58 του έν τ?\ Θεολ. Σγολϊ\ τη; Χάλκης Κώδ. ύπ' άρ. 36). Κατά 
δε την Εύρώπην "Ελληνες ζωγράφοι ήμιλλωντο προς τους πρώτους της Ι- 
ταλίας ζωγράφους. Αντώνιος ό Βασιλάκης εκ Μήλου, ζωγράφος άριστος 
(1556) έν Ένετία παιδευθεις την ζωγραφικήν ήμιλλατο προς τους πρώτους 
Ιταλούς καλλιτέχνας (Έλληνομνήμ. Γ', 161. 2. Καλούτση έν Πανδ. Ζ', 
499^ — 479). Κυριάκος ό Θεοσκόπουλος (1560; ζωγράφος και αρχιτέκτων 
δοκιμώτατος έν Ένετία και Ισπανία (Έλληνο;.νήμ. Ε, 2|71), Μιχαήλ ό 
Δαμασκηνός (1600) επίσης (αυτόθι), Εμμανουήλ Ιερεύς (αυτόθι), Παναγιώ- 
της Δοξαράς Λακεδαιμόνιος (1690) ζωγράφος και ό υιός αύτοϋ Νικόλαος 
(Έλληνομνήμ. Α' 17 — 18), Γεράσιμος ό Πιτσαμάνος Κεφαλλήν (1800) 
(Α. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. σελ. 343 — )• οί έν Ένετία της ΙΕ' — ΙΖ' 
'Εκατοντ. άκμάσαντες Φίλιππος ό Καρβετσας, Εμμανουήλ Ααμπαδαρίδης, 
Βενέδικτος Εμπόριο;, Εμμανουήλ ιερεύς ό Ζάνες, ό Σαραντόπουλος, Γεώρ- 
γιος Κλούτζης, Ιωάννης Άππακα*ς, Κωνσταντίνος Σγουρός, Ιωάννης Πρό- 
πουτα; (Βελούδου Χρυσαλλίδ. (Ένετίάς) του 1063 σελ. 481. Έ Μουσική, 
Ιδίως ή ιερά, έν Κ]πόλει, "Αθω, Κρήτη και άλλαχου* (ορα Θεωρητικόν το 
Μέγα (Μουσικής) Χρύσανθου. Κρηπΐδα Φωγ,αεως^ έν τέλει)• ή ξυλογλυφία, 
ή ωρολογοποιία έν Άθω• ή μεταςουργία έν Μεσσηνία της Πελοποννήσου, έν 
Προύσση της Βιθυνίας και Συρία• ή μεταλλουργία και χρυσοχοϊκή έν Κ]πό- 
λει. 'Αλλά τά περί τούτων ακροθιγώς μόνον άπτομένων ιδιαιτέρας πραγ- 
ματείας χρήζουσιν. 

(1) « Ιη Ιοία ΟΐΉθοΐα δΐιιάίδ ιιυΐΐίβί ί1θΓ3ηΙ. Αο&άβιηίβδ θΐ ρΐΌίϊβδδΟΓβδ 
ριώϋοοδ ηυΐΐοδ 1ι&1)οηΐ, ρΐΉβϊβΓ δοηοΐ&δ Ιηνίαΐβδ, ίη ^ιιΐ1)Π8 ριιβπ Ώρολό- 
γιον, ΡδΒΐΐβπυηι, αΐΐοδηιιβ 1ί1)Γ0δ ηιιοπιηι ιη ηιΐδδδΐ ιΐδΐΐδ βδΐ, Ιβ^βΓβ άοοβη- 



— 41 — 

μέναις Μοναΐς *, και ταύτα υπδ ιερέων η μοναχών διευθυνόμενα, 
χρωμένων ώς επί το πολύ ταίς έκκλησιαστικαΐς βίβλοις . Ταϋτα 
δε βαθμηδδν υπδ τών νέων επί το τελειότερον μεμορφωμένων διδα- 
σκάλων, ιδίως άπδ τη; ΙΖ Ειατ. ύπερμεσούσης, ελαβον άλλην μορ- 
φήν, εγένοντο κατά την φοάσιν Αλ. του Ελλαδίου Γυμνάσια , τα δε 
υπάρχοντα έπολλαπλασιάζοντο' διότι δια της φιλογενοϋς και όντως 
πατρικής διδασκαλίας των και τ*?)ς μεταδόσεως υψηλότερων εξ Ευρώ- 
πης μετοχετευομένων γνώσεων έγένετο μείζων διοικητική κίνη- 
σις εις το Εθνος* οι μαθηται τών μεγάλων διδασκάλου εγένοντο 
διδάσκαλοι τών μικρότερων πόλεων, κωμών και χωρίων, ούτω δε 
άπδ τών μειζόνων ώς άπδ κέντρων τα φώτα διεδίδοντο άκτινηδδν, 
τδ δ' Εθνος βαθμηδόν έμορφοϋτο και ήσθάνετο υψηλότερα. Εκ τών 
φυτωρίων τούτων έςηρχοντο δπωσοϋν ακτίνες τίνες άμυδραί, λόγιοι 
δέ τίνες εν ταΐς πόλεσι , οι εύπορώτεροι ώς επί τδ πλεΐτον, (διότι 
ή" παιδεία ην χρήμα τών σπανίων και μόλις τοις εύπορουσι προσιτή,) 
άποδεικνύουσιν, ότι ούδαμου και ουδέποτε κατά τδ δυνατδν έγκα- 
τελείφθη τέλεον τών γραμμάτων ή καλλιέργεια. 

Αυτίκα δη κατά μέν την 'ΛδριανουχοΑιν έκατδν ετη μετά την 

ίϋΓ. ΤυΓΟΟ^Γδβο. σελ. 205. ΚαΙ « Εχ ΟβΓ^οΙνο οο§ηονί ρΙβΓίδςαϋ 
£ γ β ο ο γ α ηι Ι β ηι ρ 1 ί ?, ί η 5 ΐ η ^ α Π δ ο ί ν ί ϊ α ϋ ί ^ η 3, 8 ο 1ι ο 1 α δ 
ραβΓΟΓίιπι 3 ά ] ιι η ο ΐ α 8 083β, ίη ηαϋ)ΐΐ8 ηα1 ! ?.β δαηί ο1:.8 »β8, 
ηβο (1ίνβΓ8?ιβ ΙβΰΙΐοηβ3, δβά υηίο^δ ρταβοβρΐοΓ ριΐ3ΐΌδ ίη Ρδ&ΐΐβπο, Ηογο!ο- 
£ΐο, Αοοίαίΐιίίδ, ^Ι'ιΰ^αβ ΚόιΊδ, ςαΟΓαηι ίη Εοαίβδϋδ ιΐ3'αδ δίϊ, ΐηδίίίαβηδ. » 

ΤΐΙΓΟΟ^ΓίΙΟ. σελ. 246. 

(1) Ε. Καστόρχη περί τΨ^ς εν Δημητσάνη Σχολές σελ. γ'. 

(2) Ένθ. άνωτ. σελ. 40. 

(3) Α. ΙίβΠαάϋ δ^εί :δ ρΓΗθΕβπδ βίο. 60. « Ιη Ογπιη3δη?, ςαβ ]?.ηι 
(4714) όβί §Γ9ίΐ3 ίη οιηηιθ!:3 οί7*':ΐίΰ ι .;3 (χΐ•&3ο:ί•6 πιβάίοοίΤϊβΓ ίΙοΓβηΐ ...» 

(4) Δεν ελειπον βεβαίως έκασταχοΰ άνδρες όπωσοΟν γνώσιν της γλώσ- 
σης έχοντες. Θεοδόσιος ό Ζυγομαλας τψ Κρουσίφ έπιστέλλων περί του α- 
ριθμού τών λογίων έρωτώντι, έλεγε: (εννοείται ων έμέμνητο) «ΈνΚωνς-αν- 
τινουπόλει (4597) είσι μαθηται του έμου πατρός ώσει δέκα* εν Πελοποννή- 
σφ και άλλοις τόποις ε'τεροι δέκα ή και πλέον. Είσι θεοιοάνους μαΟηταί ιε- 
ρομόναχοι, μονάχοι 30. Είσίν Έρμοδώρου μαδητα'ι εν Χίφ τέσσαρες, και άλ- 
λαχοΰ έκαστος έν τη ιδία πατρίδι υπέρ τους δέκα. » ΤυΓ00£Γ360. σελ. 2! 1 6- 
Τότε ήκμαζον και οι έν Σικελία και Καλαβρία "Ελληνες, ων επίσημος ία- 



— 42 — 

«λωσιν, εψ.Υ) πρότερον,διά το έπίσημον της προ της Κο)νστ*ντί- 
νουπόλεως καθέδρας ταύτη; του Κράτους, φαίνεται υπάρχουσα Ιν 
τη Μητροπόλει Σχολή Ελληνική, εν γ) έδίδασκεν Ιωάννης δ Ζυγομα- 
λας ύπο Ιωάσαφ προσκληθείς τοΰ τότε (Λεν Αδριανουπόλεως, ύστερον• 
δέ Οικουμενικού Πατριάρχου, του Μεγαλοπρεπούς, ως δεί/.νυται έζ. 
έπιστολης σταλείσης υπο τούτου προς τον Ζυγομαλαν εκ Κωνσταντι- 
νουπόλεως *. Η Σχολή της λδριανουπόλεο^ς φαίνεται ακμάζουσα καΐ 
μετά ταύτα περί την ΙΖ Εκατ. υπερ^μεσουσαν, οτε Αλέξανδρος δ Ελ- 
λάδιος αύ μόνον έπαιδεύθη, άλλα και μαθητην ταύτης εγίνωσκεν, ος-'.ς 
κατ έπιταγην του Μητροπολίτου συνέταξε λόγον Πανηγυρικον εις. 
τιμήν του Προφήτου Ηλιου ΗΜΪΠ8 ΙΐΙΠδΙΠ <ίΙ ΑΐΊί>1θμΙΐ3ϊ1Ί8 ρ1|Γ38Ϊΐ)ϋ8 2 . 
Εφεςής. δε κατά ΙΗ Εκατ. αρχομ.ένην (171 1) καταντικρύ της Μη- 
τροπόλεως ωκοδομηθη -Ελληνική Σχολή υπ6 του Μητροπολίτου 
Αθανασίου του εξ Αδριανουπόλεως 3 , εν γ) έδίδαξαν Αθανάσιος Βου- 
θροντής εξ Ιωαννίνων, άνηρ λόγιος, διδάξας άπο του 1715 μέχρι 
του 1725, μεθ'δν Αλέξιος Σπανός * δ εξ Ιίυαννίνων, δ την Εςά- 
βιβλον του Αρμενοπούλου μετάφρασα:, περί το 1730 μεθ δν Στα- 
μάτιος Παπα δ εκ Κορνοφωλεας περί το 1738 και 1739, αποθα- 
νών τω 1763 5 . Ούτω δ' έβαινε προαγόμενη ή Σχολή και εφεξής,. 



τρός αναφέρεται Αντώνιο; ό Φερρακάτης. Τΐ1ΓΟΟ§ΓαβΟ. σελ. 538. Βρεσοΰ Α' 
173. 178. 

(1) «Τους δε μαθητάς, προς Θεού, μή άμέλει, άλλα πάση δυνάμει έν ε- 
πιμέλεια και καθαρά συνειδήσει σπούδασον . . . Και σΰ Δημήτριε, σπούδασον 
επιμελώς . . . και άπαντα τα παιδία επιμελώς σπουδασάτωσαν ήδη γαρ ά- 
ποστελώ ΰμΤν θαττον βιβλία κάλλιστα. » ΤϋΙΌ0£Γ860. σελ 336. 

(2) Α. Ηβΐΐθάϋ δίαΐυδ ρΓ&βδθηδ Εοοίβδίββ §Γ9βϋ3β βίο. σελ. 54. 

(3) Τ αΰτα ελήφθησαν έκ τοΰ Κώδηκος της Μητροπόλεως Άδριανουπόλεως 
επιμέλεια Χρήστου Παπαδοπούλου Καθηγητού της Φιλοσοφίας έν τη κατά 
Χάλκην Θεολογική Σχολ$. 

(4) Ούτος εΤναι πιθανώς ό Αλέξιος Τζέτζης ό και Σπανός, φιλόσοφος, 
γραμματικός και ποιητής άρις-ος. άποθ. 1736. Μελετ.. Έ*κλ Ίστ. Δ', 445. 

(5) Τούτου εϋρηται (έν χειρ. ύπ' αρ. 125 της βιβλιοθήκης χ1\ς κατά Χάλ- 
κην Θεολογικές Σ^ολή;) « Γυμνάσιον άπερί έργον, ήτοι Λόγοι άπλοΐ φυσι- 
κώς μάλλον ή τεχνικώς εις ώφέλειαν τών απλούστερων συντεθέντες προς: 
του" ταπεινού διδασκάλου της έν Άδριανουπόλει Ελληνικής Σχολής Σταμα- 
τίου τοΰ Παπα" έκ Κορνόφωλεας κατά το αψλθ' έ'τος το σωτήριον. » 



— ί3 — 

διότι κατά την ΙΗ' Εκατ. ύπερμεσουσαν (1760 — 1780;) έδίδασκεν 
αυτόθι Ιερόθεο; εκ Σμύρνη:, (παρ ω έμαθήτευσαν Στέφανος δ Βογο- 
ρίδης και Κύριλλος δ ΣΤ *), Γεώργιος Ούζούμογλους, λδριανουπολί- 
της, γραμματικός, περί τ6 1 784 — 1805 2 , μεθ' 8ν Γρηγόριος λδρια- 
νουπολίτη; Μιχαηλογλους περί τα 1805 — 1808 3 , είτα δε αύθις δ 
Γεώργιος Ούζούμογλους τω 1808 4 , κατά δε το 1819 'μετερρυ- 
θμίσθη συνεργεία του έλλογίμου ες Αδριανουπόλεως Κυρίλλου του 
2Τ' Οικουμενικού Πατριάρχου ° εις Τυμνάσιον (όντων και τριών έτε- 
ρων Σχολείων παιδαγωγικών), ου προέστη μέχρι του 1821 δ εζ 
Αδριανουπόλεως ιατροφιλόσοφος και πολυμαθης άνηρ Στέφανος δ 
Καραθεοδωρής μετά δύο έτερων επί χαρά μεγίστη τών συμπολιτών 
αυτών 6 . Διετηρήθη δε και εφεξής άχρι του νυν ή γεραρά και αρχαία 
της Αδριανουπόλεως Σχολή ουδέν της αρχαίας της εύκλείας υστε- 
ρούσα 7 . Ανδρες δε επίσημοι, πλην τών ανωτέρω, έγένοντο κατά 
την ΙΗ εκατ. οι ιατροί Γεώργιος ιατροφιλόσοφος, δ υί6ς αύτου 
Ιωάννης, Σταμάτιος δ θάσιος τυύπίκλην, και Πολυχρόνιος Νοταράς 
εν Ευρώπη τάς γνώσεις προσκτησάμενοι 8 . Γρηγόριος δ Ναζιανζού 
(1790) γράψχς εκκλησιαστικά σωζόμενα εν τη βιβλιοθήκη Αδρια- 
νουπόλεως 9 , Ιωάννης Σωτηρ.χος ιατρό; 10 . Κατά δε την εφεξής 
ΙΘ εκατ. Κωνσταντίνος δ Καραθεοδοορής και Βλάσιος οι ιατροί, και 
Στέφανος δ Κουμανούδης, καθηγητής τών Λατινικών γραμμάτων εν 



(1)Σ. •Αρ. 

(2) Σ. Άρ. 

(3) Σ. Άρ. 

(4) Σ. Άρ. 

(5) Βρετου Α', 212. 

(6) Λογίου Έρμου έ'τ. 1820 σελ. 354. 366. Ό αυτό; έδίδαξ* μετά 
ταΟτα ίατρικήν εν Κ]πόλει τψ 1828. ΒρετοΟ Έθνικόν Ήμερολόγιον το» θ- 
τους 1866 σελ. 354. 

(7) Πανδ. ΙΓ. 71 — 

(8) Εκ του Κώδηκο; έ'νθ. άνωτ. 

(9) 2. Άρ. 

(10) 2. Άρ. 



— 44 — 

τω Αθηνησι Πανεπιστήμιο) διάσημος, διδάσκαλος προς τούτοις α- 
ναδειχθείς του νεαρού των Ελλήνων Ανακτος Γεωργίου του α'. 

Εν Σηΐυβρία περί τάς αρχάς της Ιθ' Ε^ατ. έδίδασκε Γεώργιος 
δ θεραπειανος 1 * εν Γάΐ'ω χαί Χώρα, ειμή άρχαιότερον, άλλα γοΰν 
περί το 1780 και 1790 έδίδασκε Ματθαίος ιερομόναχος ο εκ Γα- 
νοχώρων 2 , Γραμμ-/τίκην συντάξας 3 ' αύτόθεν δε κατηγετο δ τω 
1328 έκδους Γραμματικην Ιο>άννης Αεοντόπουλος *. Εν ΚαΛλιπόΜι 
ττ) παρά τον Ελλησποντον οι λόγιοι και φιλομαθείς Κύριλλος Οικο- 
νόμος και Αλέξανδρος ιεροδιάκονος (1599) δ υι6ς αύτου έπαιδεύοντο 
καιρού τυγχάνοντες, και τους συμπολίτας έπαίοευον * αύτόθεν κα- 
τηγετο δ κατά τάς αρχάς της παρούσης Εκατ. (1811) συγγραφεύς 
Γραμματικής Κωνσταντίνος δ Χρυσοκέφαλος, διδάσκαλος 6 . Και εν 
Λίόυαοζείχω παρά την Αδριανούπολιν ανέκαθεν υπήρχε Σχολή Ελ- 
ληνική 7 . 

Εν ΦιΙιππουπόΛει, ης Αρχιερείς προισταντο πάντοτε παιδείας 
κάτοχοι 8 , φαίνονται τά Ελληνικά γράμματα καλλιεργούμενα άνέ- 



(1) Ίω. Πρωίου εγγρ. σημ. 

(2!) Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου Διατριβή περί της Πατριαρχ. Σχο- 
λές κτλ. έν τφ Περιοδικψ σελ. 293. 

(3) Βρετοΰ Β', 100. 103. 303. 

(4) Σ. Άρ. 

(5) « 'Αλλ' ύμεΤς (εγραφεν αύτοΐς Μελέτιο; ό Πηγας έν έπιστ. σλς-' του 
έν ττ\ της Θεολογ. Σχολής βιβλιοθ. κώδ.) μή άποκάμητέ ποτέ ξενίζοντες φι- 
λόθεους άνδρας και σοφούς ευ ποιοΰντες την ΰμετέραν πόλιν σπανίζουσαν α- 
γαθών, ώστε παραπολαύειν γοΰν σοφίας και λόγων και πα•.δεύσεως• πέμπο- 
μεν δέ δώρον τά Γρηγορίου του Ναζιανζηνου αντί των του Βασιλείου, ων 
περ έρ^ν υμάς ό 'Αρχιδιάκονος ήμΐν έγνώρισεν. » 

(β)ΒρετουΒ', 162 350. 

(7) Σ. 'Αρ. 

(8) Γ. Τσουκάλα του Ζάκυνθίου 'Ιστοοιογεωγραφική Περιγραφή της Ε- 
παρχίας Φιλιππουπόλεως• έν Βιέννη 1851. σελ. 81 — 84, οίς προστεθείη 
και Θεοφάνης ό Καρύκης, Κρής, σύγχρονος Πήγα καί Μαργουνίου, μετά 
ταϋτα Πατριάρχης Κ]πόλεως αναδειχθείς• άξιος λόγου Ιδίως ό Νεόφυτος 
(1680) άνήρ σοφός καί πολυμαθής, περιηγησάμενος πασαν σχεδόν τήν Εύρώ- 
πην. Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 143. 



— 45 — 

καθέν *. Μετά δέ την ΙΖ Εκατ. υπερμεσοϋσαν, ιδίως δε αρχομένης 
της ΙΗ συνέστη και εν τη Ελληνική μεγαλοπόλει ταύτη Σχολή, 
εν ^ έδιδάσκετο ί πατρώα φωνή 2 . Περί δέ τά 4790 έδίδασκεν 
αυτόθι πολυετώς Κωνσταντίνος δ Οικονόμος Φιλιππουπόλεως, γράψας 
Περιγραφην ταύτης 3 , ιδία δέ τω 4 819 υφίστατο Γυμνάσιον της 
Ελληνικής παιδείας εκ πολλού συνες-ώς 4 , διατηρηθέν και εφεξής 
μέχρις έσχάτο)ν άκμαΐον και καρποφόρον. Αύτόθεν τδ γένος είλκον 
οι λόγιοι Αναστάσιος Μιχαήλ (4 796) εν Μόσχα διδάσκων, και 
Γραμματικην Ρωσσικην συντάξας , Ευγένιος δ διδάξας εν αυτή τω 
4807, μετά δέ ταύτα Μητροπολίτης Φιλιππουπόλεως αναδειχθείς 6 , 
Γεώργιος δ Κλεόβουλος (4 820) διδάξας εν όδησσω, έκθεσιν γράψας 
περί της Αλληλοδιδακτικής Μεθόδου 7 , δ ιατροφιλόσοφος και πολλού 
λόγου άξιος Αναστάσιος Γεωργιάδης δ Λευκίας, μαθητής Λάμπρου 
του Φωτιάδου έν Βουκουρεστίω (1797), συγγραφεύς αξιόλογων συγ- 
γραμμάτων, Καθηγητής της ιατρικής (4 337 — 4 853) έν τω Αθ'^- 
νησι Πανεπιστημίω , δ ιθύς και δόκιμος θεμιστο πόλος Γ. ϊσχόμα- 
χος (4 867), και έτεροι δεικνύοντες την έν τη πόλει του Οιλίππου 
συνεχή και άδιάκοπον των Ελληνικών γραμμάτων καλλιέργειαν. 

Παρά δέ τδν Ευξεινον έν τοις Ελληνικαΐς άποικίαις τά γράμματα 
κατά τδ ένδν δέν έξέλ-,πον. Εν 'Λγχιά^ίω, δπόθεν κατηγετο Ιερεμίας 
δ Β' δ επιλεγόμενος Τρανδς, Πατριάρχης Κωνς-αντινουπόλεως (4 560) 9 
περί τάς αρχάς τής Ιθ' εκατ. (1800) συνέστη -χολή Ελληνική δια- 
τηρούμενη μέχρι του νυν. Εν αύτη κατά τδ 4 821 έδίδαξεν δ αύτό- 
θεν τδ γένος ελκών Χρυσοβέργης Κουροπαλάτης, μεταφραστής τής 
Περιηγήσεως του Νέου Αναχάρσιδος του Γάλλου Βαρθελεμή 10 , μεθ' 



(1) Αυτόθι σελ. 40. 

(2) Κούμα 'Ιστορ. των άνθρωπ. πράξ. ΙΒ', 558. 

(3) Γ. Τσουκάλα αυτόθι σελ. 41. Βρετου Β', 204. αρ. 659. 

(4) Κ. Οικονόμου Περιγραωή Φιλιππουπόλεως 1819. σελ 28- 

(5) Βρετου Β', άρ. 273 σελ. 308. 

(6) Γ. Τσουκάλα ενΟ. άνωτ. σελ. 83. 

(7) Βρετου Β', 212 (άρ. 695. 696 Σημ.) 277. 

(8) Βρετου Β', 299. 

(9) Βρετου Α', 204. 

(10) Βρετου Β', 289. 



8ν Γρηγόριος Σαράφης εξ Ανδρου, ανεψιός του εν Κυδίονίαις δμω- 
ν4|Αου του 1 . 

Εν Τονρνόβω τη ; ς Βουλγαρίας περί τα 1836 ίλαρίων δ Τουρνόβου, 
Κρης, άνηρ λόγιος, συνέστησε Σχολην προς φωτισμον των Β.υλγά- 
ρων 2 . Αυτόθβν κατηγετο δ διάσημος Ν. Πίκκολος (1798 — 1865) 
ιατρός, ελληνιστής άριστος, καθηγητής της φιλοσοφίας εν Κέρκυρα 3 . 
Εν δε Σοφία της Βουλγαρίας επίσης τω 1 590 φαίνεται υφισταμέ- 
νη Σχολή Δαλματική \ 

Ευθύ όέ προϊόντες κατά την Μαχεδονίαν εύρίσκομεν περί το 
1490, ότι Ιωάννη; δ Μόσχος, Λάκων, άνηρ λογιώτατος, ποοτεκληθη 
υπο των ΘεσσαΛονιχέω* > ΐνα, κατά την φράσιν Μάρκου του Αντι- 
μάχου, την πολυάνθρωπον έκείνην και πλουσκοτάτην πόλιν εκπαί- 
δευση έπι μισθω άπ6 του δημοσίου δ . Μετά δε ταϋτα λογίους Θεσ- 
σαλονικείς άπαντώμεν Αημητριον τον Διάκονον της Μ. Εκκλησίας 
(1559) γράψαντα επιστολην προς Φίλιππον τον Μελάγχθονα, δς 
δια του Δημητρίου τω Πατριάρχη ίωάσαφ άπέστειλεν Ελληνικην 
μετάφρασιν της Αύγουσταίας Ομολογίας 6 . Θεσσαλονικεύς λέγεται 
και Δαμασκηνός δ υποδιάκονος και Στουδίτης (1590) συγγραφ ύς 
της κοινότατης και ώφελιμωτάτης βίβλου τοΰ Θησαυρού 7 . Καί τοι 



(1) Δ. Δεσποτόπουλου (πρψην καθηγητού των μαθηματικών εν τ$ 
στρατιωτική σχολ?\ των Ευελπίδων) έγγραφος σημείωσις. 

(2) Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου «Περί των μετά την άλωσιν έκ τοΰ 
Κλήρου έπ' άρετ?ΐ και παιδεία διαπρεψάντων έν. \Εφημ. Φιλομαθ. αρ. 468. 
σελ. 2 1 47. 

(3) Σ.Άρ. 

(4) ΤϋΓΟΟ^Γαβο. σελ. 229. 

(δ) Έλληνομνήμ. Ζ', 386. 

(6) Φαβρ. Έλλ. Βιβλ. Τόμ. ΙΑ, έν λ. (ΗθΐΊβδ). Οΰτος έπωνομάζετο 
Μυσός, Υσως ώς εκ Μυσίας £λκων το γένος, Θεσσαλονικέα μεν τοι τήν πα- 
τρίδα παραδίδωσιν αυτόν ό Η36ίΐηίη§:ΐΙ8 δια των νΐτ §Γ3νΐδ χαρακτηρίζων 
αυτόν διέτριψε δέ έν Καΐρω έπι δέκα περίπου έτη* ετι δε έν Γερμανία καί 
Ιδία έν Βιττεμβέργτ, προς έξιστόρησιν των έκεΤ Εκκλησιών. Ό δέ Μελάγχθων 
έπαινεΤ αύτοΰ το ήθος και τήν εύσέβειαν « ΜθΓΘ3 λέγων δαίΐΐ ΗοπβϊΛί βΐ 
ίΐβ οίοοίπηβ Εοο1β3ΐ9β ρίβ Ιοςυίΐαι•.» (Σοφ. Κ. Οίκ.). Τΰπ;ο§Γ8βο σελ. 264. 

(7) Έλληνομνήμ. Ζ', 443. Βρετοδ Α' ? 'ΐ93. 



—•47 — 

δε Γχνη Σχολών δεν απαντώνται μετά ταϋτα, ουδόλως ό'μ.ως έπεται^ 
δτι και έςέλιπον εντελώς* διότι άμα τη άφθονεστέρα τών^φώτων 
μετά ταΰτα εκχύσει, ιδίως μετά τά ρ.έσα της ΙΖ Εκατ. και περί 
τάς αρχάς της ΙΗ' (1721) ηκμαζεν εν Θεσσαλονίκη Ελληνική Σχο- 
λή, ή; προΐστατο Ιωάννης δ Θεσσαλονικεύς, άνηρ έλλόγιμος, ειδή- 
μων ττ,ς Ελληνικής γλώσσης και της Λατινικής ουκ άπειρος 1 ν περί 
■δε τά μέσα της αυτής Εκατ. (1757) δύο υπαρχουσών Σχολών 2 
έδίδασκεν αυτόθι μέχρι του 1758 δ έζ Ιο>αννίνων Κοσμάς Μπαλά- 
νος , τω δε 1787 υπήρχεν Ελληνομουσεΐον, ου προ'ί'στατο άπο του 
1760 Αθανάσιος δ Πάριος 4 . Μετά δε τούτον αναφέρεται Ιωνας δ 
Κοντός εκ της Μονής Σπαρμου η Σπαρμιώτης °, μαθητής Ιωάννου 
του Κωφοΰ του εκ Τυρνάβου. Κατά δε τάς αρχάς της ενεστώσης: 
ΙΘ Εκατοντ, προέστη τη: Σχολή; δ μαθητής του Παρίου Αναστά- 
σιος Καμπίτης Ναουσσαΐος μέχρι του 1822, δτε διαλιπούσης τής. 
Σχολής εκ τών περιστάσεων, αύθις δε σύστασης, ηγησατο αυτής δ 
εκ Ναούσσης Νικόλαος Αγγελάκης, και Εμμανουήλ Φο>τιάδης. 
Εκτοτε η Σχολή έβαινε και βαίνει επί τά κρείττο) μεταρρυθμισθεισχ 
εσχάτως εις Γυμνάσιον. Λόγιοι δε Θεσσαλονικείς τής εποχής ταύτης 
Φιλόθεος δ μετά ταΰτα Οικουμενικός Πατριάρχης (1780) 6 , Γρη- 
γόριος Ιερομόναχος (ΐΗ εκατ.), φιλόσοφος και θεολόγος και ίεροκη- 
ρυ; 7 , Ασσανος Λάσκαρις (ΐΗ' Εκατ.) ιατροφιλόσοφος 8 , Γρηγόριος 
δ Ζαλίκογλους (Τ800) διδάσκαλος εν Βουκουρεστίω, Λεξικού Γαλ- 



(1) Δημ.. Προκοπίου. Σχεδίασμ. παρά Φαβρικίψ ένθ. άνωτ, 

(2) Γεωργίου Κωνσταντίνου έν Προλεγόμενοι; τοΟ τετραγλώσσου Λεξικού 
«Ει: Θεσσαλονίκην Σχολεία δύο (1757).» 

(3) Και εγγραφον σημείωσίν τοϋ έν Ίωαννίνοι; σεβαστού μοι φίλου Πα- 
ναγιώτου ΆραοαντινοΟ (Π. Άρ.) 

(4) «Ή Γραμματική του Νεοφύτου εκείνου συνοψισθεΐσα . . . υπό του έν 
Ιερομόναχοι; ελαχίστου Αθανασίου τοΟ Παρίου του έν τφ τ*η; Θεσσαλονί- 
κη; Φροντιστηρίψ διδασκαλικώ; προϊς*αμένου αψπζ' Ένετίησιν. » έτι Π. 'Αρ 

(5) Σοφ. Κ. Οίκ. εγγρ. σημ. 

(6) Βρετοϋ Α', 108. 258. 

(7) Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 140. 
(8; Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 145. 



— 48 — 

λοελληνικοΰ συντάκτες . , Μελέτιος Κωνσταντινίδης Επίσκοπος Σερ- 
βίο^ν και Κοζάνης (1730) , Βενιαμίν επίσης Σερβίο>ν και Κοζάνης 
(1840), Αγγελής ίο>άννου 3 , Εμμανουήλ Παπα δ Φωτιάδης 4 , Ακέ- 
ριος Φιλίππου (1 830) ^ και έτεροι την εν τη παυλοδιδάκτω Θεσ- 
σαλονίκη διανοητικην κίνησιν τρανώ; δεικνύουσιν. 

Εις δε ' Αθω, ορός τ6 άγιώνυμον, δπου ένεκα των περιστάσεων 
κατέφευγον εκ τε Βυζαντίου και άλλαχόθεν πολλοί ευγενείς καΐ 
λόγιοι, εις τδ άσυλον τούτο ή αρχαία παιδεία δεν είχεν εκλείψει 
εντελώς, άλλα παρά των ενάρετων τούτου Μοναχών ου μόνον Βι- 
βλιοθήκαι πολύτιμοι διετηρηθησαν εν πάσαις σχεδδν ταΐς Μοναΐς, 
αλλά και τα γράμματ αυτά μετεδίδοντο τοις όμογενέσιν αυτόθι τε 
και άλλαχου. Αγάπιος μοναχδς εν Κρήτη περί τά τέλη της ΙΣΤ' Εκατ. 
γεννηθείς, ησκησεν εν τ(ο άγιωνύμω τούτω Ορει, ένθα έξεπαιδεύθη 
την Ελληνικην, ου μόνον δε πλείστα μετά ταύτα εκκλησιαστικά 
πονήματα άπλη τη φράσει έζέδωκεν^, αλλά και (περί τδ 1610) 
μονάζων έδίδασκε δωρεάν τά Ελληνικά τοις εις τδ δωμάτιόν του 
προσερχομένοις 7 . Αλέξανδρος δ' ο Ελλάδιος βέβαιοι, δτι Αγιορεΐται 
Μοναχοί, περίπυστοι διά την αγιότητα του βίου και άγνείαν το>ν, 
ήσαν τών παίδων κατά τάς πόλεις διδάσκαλοι 3 . Εν τνι άκροπόλει 
ταύτη της Ορθοδοξίας η Μητηρ Εκκλησία εγνω, ΐνα μεθύστερον 
συστηιη την περίφη^ον Άθωηάόα 'Λχαδηνίαν (εν τη Μονή του 
Βατοπαιδίου) περί τά μέσα της ΙΙί' εκατ. (1753 — 1758) , ης 
προέστησεν Εύγένιον τδν Βούλγαριν επί τω άνηκούστω μισθώ χιλίων 



(1) Βρετου Β', 266. 

(2) Π. Άρ. 

(3) Αυτόθι. 

(4) Αυτόθι. 

(5) Αυτόθι. 

(6) Βρετου Α', 171. 

(7) (Αθανάσιος Λάνδος κατά κόσμον), Αγάπιος δ' ύστερον το μοναχικόν 
υποδΰς τριβώνιον. Βρετου Α', 171. 

(8) 8ϊ3ΐϋ8 ριτβδβΐ!3 6ί0. σελ. 1 1 πρβλ. Κ. ΟΙκονόμ. περί των Ο'. Δ', 
793 (τά περί Παχωμίου του Φουσάνου). 

(9) Π. Άραβαντινοΰ (Π. Α. Π.) Χρονογραφία τής Ηπείρου κτλ. Τόμ. Β' 
280. 



— 49 — 

γροσιών κατ* έτος, άναλαβόντα αυτόν την διδασκαλίαν της φιλοσο- 
φίας, των μαθηματικών, της φυσικής και της θεολογίας, μετά συν- 
διδασκάλων της ελληνικής και των εγκυκλίου Νεοφύτου Καυσοκα- 
λυβίτου του Πελοποννησίου, δεινού γραμματικού, και Παναγιώτου 
Παλαμά, Θεσσαλού , ύστερον εν "Μεσολογγίω την περίφημο ν 
Παλαμαίαν Σχολήν συστησαμένου 2 . Πέντε ετη διηρκεσεν ή Σχολή 
αυτή, αριθμούσα περί τους εκατόν πεντήκοντα μαθητάς , άλλ' ή 
ενέργεια της διέμεινε διαρκέστατη εις τ6 Εθνος* διότι προήλθον πολ- 
λοί των Ευγενίου μαθητών, άνδρες παιδεία και άρετη διάσημοι, καΐ 
το πιστευθέν αύτοίς τάλαντον παρά τοις δμογενέσι πολλαπλασιά- 
σαντες 4 . Προς δε άντικατάστασιν του αποχωρήσαντος Καθηγεμ.όνος 
η Μ. Εκκλησία απέστειλε (αρχ. του 1759) τον έκ Μετσόβου Νικό- 
λαον Ζερζούλην, άρτίως εξ Ευρώπης έπανελθόντα, άνδρα παιδείας 
συστηματικής* αλλ δμως του ζήλου τών μαθητών ψυγέντος, καΐ 
επιμόνως την επάνοδον του Ευγενίου απαιτούντων, ό τε Παλαμάς 
δυσανασχετών παρητησατο, και 5 Ζερζούλης αύτος τω 1761. Αλλά 
και μετά την τούτου άποχώρησιν έν τη Αθωνιάοι Σχολή ύπήρχον 
ίτι οι διδάσκοντες, λείψανα τής προτέρας εύκλείας της" διότι κατά 
το 1765 μνημονεύεται σχολαρχών ο έκ Θεσσαλονίκης Ιερομόναχος 
Κυπριανός, μαθητής του Ευγενίου, διδάσκων φιλοσοφίαν, και ύς-ερον 
δε (1769) δ Πατριάρχης Σεραφείμ διενοειτο, ΐνα επαναγάγη την 
Σχολην εις την επί Ευγενίου εύεξίαν, εφ ω ήτοιμάσθηταν εις τοϋτο 
οι διδάξοντες Κύριλλος Ιερομόναχος δ εξ Αγράφων, έν Κοζάνη διδά- 



(1) Πανδ. ΙΣΤ', 428. 

(2) Κούμα 'ϊστορ. των άνθρώπ. πράξ. ΙΒ', 561 — . Ε. Καστόρχη Περί 
χψ^ς έν Δημητσάνη Σχολής σελ. θ'. Ζ. Μαθα Κατάλ. Πατριαρχών σελ. 249. 

(3) Π. Άρ. παρ' ω αναφέρεται επιστολή τις Σεργίου του Μακραίου μα- 
θητεύοντος έν "ΑΟω προς τον Αιτσας καΐ Αγράφων Νεκτάριον « Τα της 
Σχολής άεΐ επί τα πρόσω χωρεΤ συρρεόντων μαθητών, έπί δε έπέκεινα του 
τρις δεκάκις πεντάκις αριθμού (150.) » (ό ΡβΙΙιπβΓαΥβΓ, ΡΓ8§ΙΏβηΙ. 3ϋ8 ΟπβηΙ 
σελ. 134 αναφέρει περί τους 200. ως και ό Οα§3, ΟβδοΙίΐοΙίΙβ (3θδ ΑΐΙΐΟδ 
ΚΙοδΙβΓΠ, σελ. 45. Σ. Άρ.) 

(4) Κ. ΟΙκονόμ. ΠερΊ τών Ο'. Δ', 819. Κωνσταντίου Α' το3 από Σι- 
ναίου ΠερΊ τών μετά τήν άλωσιν κτλ. έν έφημ. Φιλομαθών άρ. 466 σιλ. 2128. 

4 



— 50 — 

σκων, και Ιωάννης δ Πέζαρος, άλλα το σχέδιον τούτο Ιναυάγησε 4 . 
Πλην των εξελθόντων διάσημων εν τω κόσμω τών γραμμάτων μα- 
θητών του Αθωνος δνομαστέος πλην ετέρων και δ αυτόθι έφησυχά- 
ζων (1820) και συγγραφών πλεισθ όσα ωφέλιμα Νικόδημος Αγιο- 
ρείτης μονάχος, Νάξιος. 

Κατά δε την έπίλοιπον Μακεδονίαν, Ηπειρον και Θεσσαλίαν, 
αΐτινες τρόπον δη τίνα άπο κοινής τίνος εστίας το φως λαμβάνειν 
ειώθασιν, Ίχνη αμυδρά εχομεν της διαδασκαλίας Παχωμίου του 
Ρουσάνου (1520). Ο ζηλωτής ουτο; και λογιώτατος άνήρ, πολλής 
απολαύων φαίνεται φήμης και υποληψεως εκ της προς Αθανάσιον 
τον Ναυπάκτου Επιστολής κατά Καρτάνου, ην ήθελε νά μεταβάλη 
εις Καθολικην Επιστολήν , πολλά δε τής Ελλάδος περιηγησάμενος, 
τάς νήσους του Αιγαίου, Θράκην και τάς περί τον Πόντον χώρας (οίον 
την Σωζόπολιν και άλλας) Μακεδονίαν (εν δε τω Αθω και εμόνα- 
ζεν), Αχαίαν και τά πολλά τής Πελοποννήσου, πολλαχου τον έλλη- 
να λόγον έδίδαζε μετά καρποφορίας 3 ' Πλην τούτου κατά το 1 670 
φαίνεται εν Μακεδονία διδάξας και Σ<οφρόνιος δ Αειχούδης,Κεφαλλήν 4 * 

Παρά την Θεσσαλονίκην Ιν τη κώμη τής Χαλκιδικής Πο.^νγνρω 
κατά την πρώτην εικοσαετηρίδα τής ΙΘ Εκατ. άπαντώμεν έλληνο- 
διδάσκαλον λα'ίκόν τίνα άνώνυμον, μέλος τής Φιλικής Εταιρίας 
οντά 5 . Εν Βοόενοΐς περί τά μέσα τής ΙΗ' Εκατ. έδίδασκεν Αμφι- 
λόχιος δ Παρασκευας έζ Ιωαννίνων, τω δε 1764 Κωνσταντίνος μο- 
νάχος, μαθητής του Ευγενίου, σχολαρχήσας και εν Κοζάνη, η Σχολή 
τών Βοδενών διατηρείται ακμαία και μέχρι του νυν 6 . 

(1) Τά περί της έν Άθψ Σχολής Π. Άρ. 

(2) « Ήβουλόμην μέν τοι Καθολικην θεΐναι την τόιαύτην Επιστολήν* έπεί 
και πολλούς τών άγνώτων ήκουιϊα έμπλακέντας ταΤς αρκυσι του νέοο τού- 
του ψευδοδιδασκάλου και κατέχοντας ώς "έτερον Εύαγγέλιον . . . άλλ' άλο- 
γον τοΰτο και κομιδη ΰπερφίαλον και γελοΤον διέγνων, ώς το των Αρχιε- 
ρέων δήθεν Οφαρπάζων λειτούργημα, η άδυνάτοις έπιχειρων. » Έλληνομνήμ. 
Η', 452. 

(3) Κ. Οικονόμου περί των. Ο'. Δ', 793 — » 

(4) Α Λασκάρεως Περί των αδελφών Αειχουδων έν τψ Περιοδικψ το5 
Έλλ. Φιλ. Συλλόγου Τεόχει Ζ', : 27— . 

(5) Π. 'Αρ. (6) Π. Άρ. 



— 51 — 

ΐν Βερροία τω 1650 εδίδασκε Καλλίνικος τις ιερομόναχος 4 , 
Ιφεξής δε, και τοι ιχνών Σχολών μη δεικνυομένων, αλλ όμως αύτό- 
θεν κατηγοντο, πλην Θεοφάνους του Μεγάλου ρητορος αυτόθι γεν- 
νηθέντος και άνατραφέντος 2 , Μητροφάνης δ Κριτόπουλος, Πατριάρ- 
χης Αλεξανδρείας (1630), συγγράψας όμολογίαν της Ανατολικής 
Εκκλησίας 3 , Ιωάννης δ Κωττούνιος (1650), εν Ρώμη τα έγκύκλια 
σπουδάσας, εν δε Παταβίω την φιλοσοφίαν και ιατρικην, έδίδαξεν 
Ελληνικην και Αατινικην φιλολογίαν Ιν τω Πανεπιστημίω της Βο- 
νωνίας Ι πι ετη τριακαίδεκα* εφεξής δε την φιλοσοφίαν εν Παταβίω, 
ένθα τω 4 658 συνέστησεν ιδίαις δαπάναις χάριν των ελληνοπαίδων 
Φροντιστηριον διατηρηθέν μέχρι του 1797 '* Σταμάτιος Μπεκελλί- 
δης (1 773) 5 , Αναστάσιος Περδικάρης, ιατρός (1785) 6 , αυτόθι εδί- 
δασκε τω 1817 Αγγελος δ Ναουσσαΐος 7 , και εφεξής ή τής Βερ- 
ροίας Σχολή ου διέλιπε. 

Εν Ναούσστ} επίσης ή παιδεία ΙκαλλιεργεΊτο. Περί τα μέσα τής 
ΙΗ Εκατ. (1750) αναφέρεται διδάσκων εν αύτη Θεοφάνης μονάχος 
ο Ναουσσαϊος , τω δε 1762 Δημήτριος δ Ανασώτης, μαθητής 
Γεωργίου του Σπανοπούλου εκ Κοζάνης προσκληθείς 9 , κατά το 
μεταξύ 1765 — 1775 διάστημα ιστορείται σχολαρχών εύδοκίμως 
αυτόθι δ εξ Ιωαννίνων Αμφιλόχιος δ Πχρασκευας 10 . Μετά τούτον 



(1) Μαθητής τις αύτοΰ θανόντος έ'γραφεν « Έστέρευσεν ή Βέ^ροια από 
διδασκάλου. » έν χειρ. υπ* άρ. 567 της του" Άγιοταφ. Μετοχ. βιβλιοθήκης. 

(2) "Ενθ. άνωτ περί τής Πατριαρχικής Σχολής σελ. 48. 

(3) Βρετοΰ Α', 211. Σοφ. Κ. ΟΙκ. περί των έν Αλεξάνδρεια Πατριαρ- 
χευσάντων άπό τοΰ 1487 — 1825. έν Πανδ. ΙΔ', 597. Βελούδου Χρυσαλλ. 
του έτους 4863 σελ. 41. 

(4) Βρετοΰ Β', 294. Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 70. 

(5) Τούτου φέρεται επίγραμμα ήρωελεγειον εις Θεόφιλον τον Καμπάνιας* 
έν Ταμείψ Όρθοδοξίας Θεοφίλου τοΰ Καμπάνιας, Ένετίτ^σιν 4780 σελ. ζ'. 

(6) Βρετοΰ Β', άρ. 183. 

(7) "Ορα Προδιοίκησιν είς τον Έρμήλον Μ. Περδικάρη έν Καταλόγφ 
συνδρομητών. 

(8) Βρετοΰ Α' 84 έν Σημ. Π. Άρ. 

(9) Π. Άρ. 

(10) Π. Άρ. 



— 52 — 

Αναστάσιος Καμπίτη; (1775 — ) 1 εκ Ναούσσης, ακροατής Καλλι- 
νίκου Μπάρκοση, Πεζάρου καΐ Αθανασίου του Πάριου Ιν Θεσσαλονί- 
κη 2 ' μετατεθέντος δέ του Καμπίτου εν Θεσσαλονίκη, την Ιν Ναούσ* 
ση σχολαρχίαν ελαβεν εφεξής Νικόλαος δ Αγγελάκης και Εμμανουήλ 
δ Φο^τιάδης βλαστός της αύτη; πόλεως 3 . Ακολούθως αναφέρεται 
διδάσκων τω 1817 Βαρλάντας τις 4 , μετά δε ταΰτα συνωδά τοις 
καιρούς βαρέσιν επιπεσοΰσιν ή της Ναούσης Σχολή υφίσταται άχρι 
της σήμερον. Βλαστοί της Ναούσσης, πλην των ειρημένο>ν, Αναστά- 
σιος Μιχαήλ (1700), λίαν πεπαιδευμένος των Ελλήνων, μέλος των 
σοφών εταιριών του Βερολίνου, εκδους προς άλλοις και τδ Περιη- 
γηματικδν Πτυκτάτιον 8 (η Πιττάκιον) 6 , Περιήγησιν δηλαδή της 
Ευρώπης, και έτεροι αφανείς διαμείναντες δεκνύουσι την άείποτε 
νάουσαν πηγην της Ναούσσης. 

Εν ΜεΛενίχω. ειμή άρχαιότερον, περί τα τέλη τουλάχιστον της 
ΙΗ' Εκατ. τα γράμματα κατά τδ ένδν έθεραπεύοντο. Κατά τδ 1810 
αναφέρεται αυτόθι επί τεσσαρακονταετίαν διδάσκων Αδάμ Τσαπέ- 
κος δ εκ Μετσόβου, μαθητής Δημητρίου Βαρδάκα 7 , μετά δε τούτον 
(νομίζομεν) Χριστόφορος δ Φιλητας εξ Ιωαννίνων 8 ' αύτόθεν δε κα- 
τηγοντο δ άπδ Σοφίας εις την Μητρόπολιν Ιωαννίνων μετατεθείς 
Ιίοακείμ (1831), γέρων έλλόγιμος και ευσεβέστατο; 9 , Αναστάσιος 
Πολυζω'έδης (1824) μαθητής Μήνα του Μινωί'δου 10 , και έτεροι. 

Εν Σέόραΐζ, πόλει έμπορικωτάτη και πολυανθρώπω, επίσης. Ηδη, 
ειμή άρχαιότερον, τω 1740 έδίδασκεν αυτόθι Αναστάσιος δ Πώπας 



(1) Τούτου ε'ύρηται επίσης επίγραμμα ήρωελεγεΐον εις τον αυτόν Καμ- 
πάνιας Θεόφιλον ενθ. άνωτ. σελ. 51. 

(2) Π. Άρ. 

(3) Π. Ά ρ. 

(4) "Ορα Προδιοίκησιν εις τον ΈρμΤ^λον Μ. Περδικάρη ενθ. άνωτ. σελ. 51. 

(5) Βρετοϋ Β, 41. 308. 

(6) Ο'ύτω καλεΐ αυτό Χριστόφορος ό Φίλητδς έν Αογίω Έρμ$ του ετ. 
1820 σελ. 593. 

(7) Χρυσαλλίδ. ('Αθηνων) τεύχ. Ρ', 432. Βρετοΰ Β', 169 άρ. 507. Π. Άρ. 

(8) Πανδ. ένάρθρω Εμμανουήλ Γλυζώνιος. 

(9) Π. Ά ρ. 

(10) Χρυσαλλίδ. (Άθ^νων) Τεύχ. Ρ', 432. 



— 53 — 

εξ Ιωαννίνων *, τω 1749 Νικόλαος (δ μετά ταύτα Νεκτάριος Αι- 
τσας και Αγράφων) δ εξ Ιωαννίνων 2 ' μετά ταύτα και τοι δυς-υχώς 
ίχνη Σχολής δεν φαίνονται, ουδόλως όμως άμφιβάλλομ.εν, ότι Ιξέ- 
λιπεν ή τών γραμμάτων καλλιέργεια* διότι τω 1817 έδίδασκε Κων- 
σταντίνος Μηνιάτης, Κοττιαϊος , πιθανώς Μήνας δ Μινω'ί'δτ,ς, Σερ- 
ραίος, φιλοσοφίαν και ρητορικών (181 5), ελληνιστής άξιος λόγου 4 , 
Αργύριος δ Παπα Ρίζου, Σιατις-εύς (1823 — 1830) 3 , πιθανώς και δ 
αύτόθεν καταγόμενος διδάσκαλος Μιχαήλ Εμμανουήλ Παπα(1827) 6 " 
αύτόθεν κατηγετο και δ λόγιος Εμμανουήλ δ Φωτιάδης (1840)" 
Εν Καστοριά, πατρίδι του φιλογενες-άτου Μανολάκν) (1 660 άκμ.), 
εικάζομεν, ότι συνές*Υΐ Σχολή κατά τα μέσα της ΙΖ' Εκατ. δπ'αύτου 
τούτου 7 , τω δε 4710 και 1715 φαίνεται υφις-αμένη 8 , ότε (1710) 
Ιδίδασκεν εν αύτνί δ εξ Ιωαννίνοον Μεθόδιος δ Ανθρακίτης 9 , μεθ' 8ν 



(1) Π. Άρ. Χρονογραφία Ηπείρου Β', 282. 

(2) Π. Άρ. 

(3) Γ '0ρα Προδιοίκησιν εις τον Έρμήλον Μ. Περδικάρη εν Καταλ. συν- 
δρομητών. 

(4) Βρετοΰ• Β', 223. 307. 

(5) Χρυσαλλίδ. (Αθηνών) Τεύχ. ΠΘ', 408. 

(6) Βρετοϋ Β', 224.317. 

(7) Αναμφιβόλως ό φιλογενής άνήρ Μανολάκης ό εκ Καστοριάς έν άλ- 
λαις πόλεσι συστήσας Σχολεία, δεν ήθελε παραλείψει την ιδιαιτέραν του πα- 
τρίδα Καστορίαν και στερήσει αυτήν του εύεργήματο; τούτου. Ζαχαρίας ό 
Μαθας (έν Καταλ. Πατριαρχών σελ. 217, 218) λέγει, δτι ό Μανολάκης πρώ- 
τον έν Καστοριά συνέστησε Σχολήν, είτα αλλ ας τεσσάρας έν Κ]πόλει, Χίω, 
Άρτη και Άνατολικψ. "Ορα Κωνσταντίου Α' του άπό Σιναίου τήν περί 
της Πατριαρχικής Σχολής Διατριβήν έν τψ Περιοδικφ του Συλλόγου κτλ. 
σελ 288. 

(8) Χρύσανθος ό Νοταρδς Πατριάρχης Ιεροσολύμων έγραψε « Γράμμα 
Πατρίαρχικόν περί αφιερωμάτων Γεωργίου Καστοριώτου (δΐο) πρψην με- 
γάλου Κομίσου της Ούγκροβλαχίας προς διατήρησιν Σχολής έν τη πατρίδι 
αύτοΰ Καστορία » τφ 1716 κατά Δεκέμβριον έν Άδριανουπόλει* τοΰ αυτοΰ 
δε ε'ύρηται « Γράμμα προς το ρουφέτι τών γουναράδων περί της αυτής υπο- 
θέσεως καΐ της αυτής χρονολογίας » έν χειρ. υπό άρ. 27 τής τοΰ Άγιοταφ. 
Μετοχίου βιβλιοθήκης. 

(9) Π. 'Αρ. Χρονογραφία της Ηπείρου Β', 277 Σημ. 1. 279 Σημ. 1. 



— 54 — 

Ιπί τίνα ετη δ εζ Ιωαννίνων Αναστάσιος Βασιλόπουλος *, κατά δε; 
το 1726 — 1728 το πρώτον δ εκ Καστοριάς Σεβαστός Λεοντιάδης, 
δ αύτδς το δεύτερον τω 1738, 8ν διεδέξατο δ συμμαθητής του 
Νικόλαος 2 * αύθις δε αναφέρεται τω 1746 δ αυτός Σεβαστός της 
Ιν Καστοριά Σχολής προϊς-άμενος ίσοβίως. Περί δε το 176 5 — 4770 
άπαντώμεν σχολαρχοϋντα Θωμαν τον Μανδακάσην, ιατροφιλόσοφον, 
παρ* Εύγενίω εν Κοζάνη μαθητεύσαντα , κατά δέ τα τέλη της 
παρεθούσης εκατ. (ΐΗ') αναφέρεται σχολαρχών δ εκ Καστοριάς Θω- 
μάς Οικονόμος, μαθητής Αμφιλοχίου του Παρασκευά. Απο δέ της 
δευτέρας δεκατηρίδος της ένεστώσης (ΐΘ ) Εκατ. αναφέρεται σχο- 
λαρχών δ εκ Σιατίστης Αργύριος Παπα Ρίζου, ισοβίως διδάξας μέχρε. 
του 4 831, μνήμην καταλιπών μεγάλου ευεργέτου της πόλεως ταύ- 
της *. Αόγιοι δέ, πλην τών ανωτέρω, αναφέρονται Ιο)άννης Εμμα- 
νουήλ (4 790) 5 , Κωνσταντίνος Μιχαήλ ιατρός (1785) 6 , Αθανά- 
σιος δ Χριστόπουλος (1800), δ νέος της Ελλάδος Ανακρέων 7 , καΙ 
έτεροι δεικνύοντες την και μέχρι του νυν συνεχή τών γραμμάτων 
καλλιέργειαν. 

Εν Σιατίσζτ), άκμαζούση δια το έμπόριον, περί την αύτην εποχην 
ύφίστατο Ελληνική Σχολή, έν -^ έδίδασκε Μεθόδιος δ Ανθρακίτης 
προ της εν Καστοριά Σχολαρχίας αύτου (1710) 8 , εφεξής δέ εδί- 
δασκε Μιχαήλ δ Παπα Γεωργίου (1752), και Μιχαήλ δ ιερεύς 9 ,, 
μετά δέ (1760;) Νικόλαος δ έξ Ιωαννίνων, (δ μετά ταύτα Λιτσας 
και Αγράφων Νεκτάριος) ι0 , άριστος έν τοις Μεθοδίου τοΰ Ανθρακί- 



(1) Π. Ά ρ. 
(*) Π. Ά ρ. 

(3) Π. 'Αρ. Βρετου Β', 300. 

(4) Π. Ά ρ. 

(5) Βρετοϋ Β', 404. 265. 

(6) Βρετου Β', 75. 98, 308, 

(7) ΒρετοΟ Β', 349. 

(8) Π. Ά ρ. Χρονογραφία τ^ς Ηπείρου Β', 277 Σημ. 4. 279. Σημ. Ι. 
καν τψ άποσταλέντι μοι χειρογράφψ (Π. 'Αρ.) 

. (9) Έ. Σταματιάδου έν Χρυταλλίδ. ('Αθηνων) Τεύχ. ΜΔ', 624. 

(10) Π. Αρ. πρβλ. Έ. Σταματιάδου αυτόθι, ένθα λέγεται, δτι Γεώργιος ό 
Ζαβίρα; ήκροάσατο Λογικήν και Μεταφυσικήν Νικολάου του Βάρκοση. 



— δο- 
τού μαθηταΐς. Της αυτής Εκατ, (ΐΐϊ') υπερτερούσης προ'ιστατο 
της έν Σιατίστη Σχολής δ εξ Ιωαννίνων Παΐσιος Δημαρος, δ μετά 
ταύτα Επίσκοπος Παραμυθίας 1 . Περί το 4768 εδίδασκεν αυτόθι 
Καλλίνικος δ Μπάρκοσης εξ Ιωαννίνων, 8ν τω 1775 διεδέξατο δ 
ιερεύς Κωνσταντίνος μαθητής του Καλλινίκου. Τίνες διηύθυνον την 
Σχολών ταύτην μέχρι των αρχών της ένεστώσης Εκατ. ήμΐν άδηλον* 
αρχομένης δετής Ιθ' Εκατ. ιδίως τω 1816, εις σύστασιν τη; αυτόθι 
Σχολής Βασιλική τις Νικολάου εδο>ρησατο 40,000 γροσίων, 2 είτα δε 
άπαντώμεν (1820) Σχολάρχην Αργύριον τον Παπα Ρίζου, διδάσκα- 
λον ικανώτατον 3 . Εφεξής δε ή τής Σιατίς-ης Σχόλη τοσούτους άπε- 
νεγκουσα καρπούς διατηρείται ακμαία και μέχρι τής σήμερον. Λόγιοι 
δε Σιατιστεΐς Δημήτριος Καρακάσης, ιατρός (1760) 4 , Γεώργιος δ 
Ζαβείρας (1770) συγγραφεύς άλλων τε και του πολυθρυλλητου Ιν 
χειρόγραφοι; τεύχους « Νέα Ελλάς » έπιγραφομένου 5 , Θωμάς Δη- 
μητρίου (1779) 6 , Γεώργιος Ρούσσης (1780) ιατροφιλόσοφος 7 , δ 
ικανώτατος την Βοτανικην Κωνσταντίνος Ζαβείρας, αδελφός του 
Γεωργίου, επιστήμων 8 , Μιχαήλ Δούκας (1 783) 9 , οι Αργυριάδαι 
(υιοί Αργυρίου Παπα Ρίζου) αδελφοί Νικόλαος, Δημήτριος και Αθα- 
νάσιος (ζώντες) συγγράφεις και διδάσκαλοι ώφελιμώτατοι, Θεοφάνης 
δ πρώην μεν Γραμματεύς τής Ιεράς Συνόδου τής Εκκλησίας τής 
Ελλάδος, νυν δε Αρχιεπίσκοπος Μαντινείας και Κυνουρίας εν Πελο- 



(1) Π. Άρ. 

(2) Λογίου ΈρμοΟ έτος 1819 σελ. 91. 

(3) Π. 'Αρ. Μεταξύ των τελειοφοίτων της Σχολής ταύτης μόνοι οι επό- 
μενοι έγένοντο ή^Τν γνωστοί• Νικόλαος ό Ίωαννίτης (1710), Μπαλάνος ό 
Βασιλόπουλος (1710), Σεβαστός Λεοντιάδης εκ Καστοριάς (1710), Γεώρ- 
γιος Ίω Ζαβίρας (1770), Κωνσταντίνος Ντούκας (1770) Δημήτριος Καρα- 
κάσης (1780), Θωμα-ς Δημητρίου (1790). Πρβλ. Λογίου ΈρμοΟ ετι 1820 
σελ. 368. 

(4) Βρετου Β', 271. 

(5) Έ. Σταματιάδου « Γεώργιος ό Ζαβίρας έν Χρυσαλ. (\Αθηνών) τεύχ- 
ΜΔ', 623—. ΒρετοΟ Β', 265. 

(6) Βρετου Β', 261 . 

(7) Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 145. 

(8) ΒρετοΟ Β', 266. (9) ΒρετοΟ Β', 77. 



— 56 — 

ποννησω, Δημήτριος Π. Τζατηλη;, ιατρός, έκδούς έν Παρισίοις τω 
1826 το περί της καταστάσεως της Ελλάδος πόνημα *" δ την 
άρετην και την παιδείαν, ιδίως την ιστορίαν διάσημος Θεόδωρος 
Μανούσης, τών διακεκριμένων Καθηγητών του Ελληνικού Πανεπι- 
στημίου (4850), και έτεροι δεικνύουσι την έν Σιατίστγι διανοητικην 
κίνησιν. 

Ες ΣεΛίτση περί τάς αρχάς της ένεστώσης Εκατ. έδίδασκεν δ εκ 
Κοζάνης Γεώργιος Κλείδης, μαθητής Στεφάνου Σταμκίδου εκ Κο- 
ζάνης 2 . 

Εν 'Λρβαητοχωρίω (Ντάρδα) έδίδασκεν άπο του 1 760 ισοβίως 
δ έξ Ιωαννίν&)ν Γεώργιος Σπανόπουλος μετά την εκ Κοζάνης πα- 
ραίτησίν του 3 . 

Εν Γρε66ενοΐς και παρά ττί αυτόθι Μονή του Σπηλαίου, ένθα καΐ 
βιβλιοθήκη ύπηρχεν αξιόλογος, έκαλλιεργοϋντο τά γράμματα* ιδίως 
τω 1815 έδίδασκεν έν τγί πόλει ταύτη Ιωάννης Πανταζής έκ Ζα- 
γορίου, μαθητής του Μπαλάνου, και Χρήστος Γρεββενίτης μαθητής 
του Σταμκ,ίδου, διδάξας μέχρι του 1820*. Εκτοτε το ζώπυρον 
τοϋτο άνάπτεται περισσότερον και άναρριπίζεται τανυν 6π6 του 
έλλογίμου Μητροπολίτου Γρεββενών Κ. Γενναδίου. 

Εν Κοζάνη, πόλει πρω'ί'μως άκμασάση δια το μετά της Γερμα- 
νίας ιδίως έμπόριον, ηδη κατά την ΙΣΤ' Εκατονταετηρίδα αναφέρον- 
ται ικανοί ελληνικής παιδείας μέτοχοι 5 . Απο τοΰ 1612 διά την 
μετανάστευσιν Θεσσαλών τίνων και Ηπειρωτών , ή πόλις αυτή έπέ- 
δωκεν ου μόνον εις πλουτον και πληθυσμον, αλλά δη και εις τά 
γράμματα. Κατά τό 4 666 ιδρύθη Σχολή Ελληνική, ης προέστη 



(1) Σ. Άρ. 

(2) Π. Άρ. 

(3) Π. Άρ. 

(4) Π. Άρ. 

(5) Γ '0ρα την περί τ1\ς Σχολής ταύτης μονογραφιαν έκδοθεΤσαν τφ 
4819, η συνάδει και Π. Άρ. 

(6) "Ενεκα της τότε γενομένης επαναστάσεως• δρα Π. Άραβ. Χρονογρ. 
της Ηπείρου Τόμ. Α', 220. 



— 57 — 

άπό του 1668 — 1679 δ εκ Σερβίων Γρηγόριος (Γεώργιος κατ« 
κόσμον) δ Κονταρής. Τούτον διεδέξατο δ μαθητής αύτοΟ Νικόλαος 
Ορφανός δ Ικ Κοζάνης μέχρι του 1678, και τούτον δ εκ Σερβίων 
Ιερομόναχος Νεόφυτος, μαθητής του Κονταρη, μέχρι του 1699. Τον 
Νεόφυτον διεδέξατο δ εκ Γερμανίας επανελθών ιατροφιλόσοφος Γεώρ- 
γιος δ Παρακείμενος, διδάξας μέχρι του 1707, ότε διεδέξατο αυτόν 
Σωτήριος δ ιερεύς, σχολαρχησας μέχρι του 1728, οτε της Σχολής 
προέστη Σεβαστός Λεοντιάδης δ έκ Καστοριάς μέχρι του 1733, ότε. 
επί διετίαν (1733 — 1735) έκλείσθη η Σχολή. Μετά δε τούτο εσχο- 
λάρχησε Χρης-άκης δ εκ Αεβαδείας επί πενταετίαν, ότε η Σχολή 
διελύθη άναπληρούντων των εφημερίων την έλλειψιν ταύτην, εν μέ- 
ρει δε και του τότε Σερβίων και Κοζάνης Μελετίου του Θεσσαλονι- 
κέως, παρ ω εν ώραις τακταΐ; οι μαθητιώντες επιστημονικών τίνων 
μαθημάτων ήκροώντο. Ανεγερθείσης δε αύθις τη γενναία συνδρομή 
των εν Γερμανία εμπορευομένων Κοζανιτών της Σχολής έπι το εύρυ- 
χωρότερον και τον τίτλον Στοάς λαβούσης αντί του πρότερον, προέ- 
ς-η αυτής τω 1746 δ κλεινός Ευγένιος δ Βούλγαρις, ότε πολλαχόθεν 
της Μακεδονίας, και εκ τών Ιωαννίνων ετι, και πολλών Θεσσαλικών 
πόλεων συνέρρεον, επί τετραετίαν μέχρι του 1 750, έπανακάμψας εις 
την προτέραν θέσιν του τών Ιωαννίνων αιτήσει έπιμόνω και προτροπή 
τών εν Ενετία Μαρουτσών. Αποχοορησαντος του Ευγενίου έσχολάρχησε 
μέχρι του 1754 δ έξ Ιωαννίνων Νικόλαος Μπάρκοσης, ακροατής και 
φίλος του Ευγενίου* τον Μκάρκοσην διεδέξατο επί δύο ετη Διονύσιος 
δ εκ Ραψάνης, δς προχειρισθείς Επίσκοπος Πλαταμώνος κατέλιπε 
οιάόοχον τον εκ Κοζάνη; Κο^νς-αντίνον ιερέα, μαθητην του Μπάρκοση 
επί ε\ έτος (1756 — 1757), δν διεδέξατο Γεώργιος Σπανόπουλος δ 
εξ ΐωαννίνοίν επί ετη τρία, (1757 — 1760), και τούτον δ μαθητής 
του Δημήτριος Ανασώτης δ εκ Ναούσσης τω 1760, και τούτον 
μετά δύο εττι (1762) δ Κωνσταντίνος Μοναχός, μαθητή; του Ευγε- 
νίου εν Κοζάνη, ίωαννίνοις και Αθω, επί δύο ετη, και τούτον τώ 
1763 δ ιερομόναχος Κύριλλος δ εξ Αγράφων, μαθητής του Μπαλά- 
νου εν Ιο^αννίνοις, μέχρι του 1769. Παρά την Στοαν, την πρω- 
τεύουσαν Σχολήν, συνέστη και ετέρα Ελληνική Σχολή, ή κληθεϊσα 
της Κομπανίας, υπό τών έν Ουγγαρία εμπορευομένου Κοζανιτών, 



— 58 — 

ξ ς σχολάρχες ανεδείχθη άπό του 1768 — 1772 δ εξ Ιωαννίνων 

Καλλίνικος Μπάρκοσης, αύτάδελφος του Νικολάου, επί τετραετίαν, 
δτε διελύθη δια παντός. Του δε Κυρίλλου διάδοχος εν τη Στοά έγέ- 
νετο τω 1769 δ μαθητής του Δημήτριος ιερεύς δ εκ Κοζάνης* 
άλλα κχτά την έποχην εκείνην εκ των περιστάσεων ή Κοζάνη υπέ- 
στη πολλά, εξ ών τω 1774 ή Στοά έκλείσθη. Κατά δε τω 1775 
νέα συνέστη Σχολή εν Κοζάνη, ης προέστη Ιωάννγις δ Αιτωλός μέχρι 
του 1782, δτε διεδέξατο αυτόν δ εκ Κοζάνης Στέφανος Σταμκίδης, 
μαθητής του εν Τυρνάβω Πεζάρου, και τούτον μετά £ν ετο; (1783) 
δ εξ ίο^αννίνων Αμφιλόχιος Παρασκευα, μαθητής του Μπαλάνου, 
ιδιωτικώς διδάσκων εν Κοζάνη από του 1779 δημοσία δε έδίδαξεν 
δ Αμφιλόχιος από του 1783 — 1795 και πολλούς ανέδειξε μαθητάς' 
τούτον διεδέξατο επί £ν έτος δ μαθητής του Γεώργιος Παπαδόπου- 
λος εκ Κοζάνης, ότε και πάλιν προσεκληθη δ Αμφιλόχιος, διδάξας 
μέχρι του 1797, ότε πεσούσης της Ενετικής Αριστοκρατίας, παρ υι 
ίν κατατεθειμένον το κληροδότημα της Σχολής, έπνεε τά λοίσθια 
και η Σχολή. Σύστασης δε και αύθις εξ εράνου τής Σχολής προές-η 
αυτής δ μαθητής του Αμφιλοχίου Γεώργιος δ Αούϊο:, εν Βελβενδω 
διδάσκων, αλλά μετά δύο έτη (1799) παρητησατο και ούτος. 
Εκτοτε ή Σχολή έκλείσθη επί έξαετίαν δλόκληρον, των εφημερίων 
άναπληρούντων κατά το δυνατόν την έλλειψιν. Αλλ όμως πάλιν ε- 
ράνο> των πολιτών ηνοίχθη τω 1805, Σχολάρχης δ' αυτής ανε- 
δείχθη δ εκ Κοζάνης Γεώργιος Γιαννάκης Οικονόμος, μαθητής του 
Αμφιλοχίου, επί τρία ετη, ότε διεδέξατο αυτόν έπ' ολίγον (1808) 
δ εκ Ζαγορίου Χριστόδουλος Κλονάρης, δν διεδέξατο έκτοτε δ αξιό- 
λογος διδάσκαλος Στέφανος δ Σταμκίδης, πολλούς παρασκευάσας 
μαθητάς και εκ τών πέριξ, διδάσκουν επί πολλά ετη μέχρι τής Ελλ. 
έπαναστάσεο)ς, ότε και βιβλιοθήκη συνέστη αξιόλογος. Εκτοτε επί 
ίκανά έτη ή Κοζάνη ην έστερημένη Σχολής έπαρκούσης τη πνευμα- 
τική ανάγκη" βαθμηδόν όμως του σάλου κοπάσαντος, και τους τής 
Εκκλησίας αυτής οιακας ιθύνοντος Βενιαμίν του Θεσσαλονικέως, μεθ 
δν (1848 — ) του λογίου και αξίου διαδόχου αυτού και την ψυχην 
ευγενέστατου Κυρίου Ευγενίου, συνέστη βαθμηδόν Ελληνική Σχολή 
άείποτε βαίνουσα επί τά πρόσω διδάσκοντος επί πολλά έτη (1 830 — ) 



— 59 — 

του αξιόλογου Νικολάου ιερέως του Τριαντάφυλλου (Παπαδιδασκά- 
λου), πλείστην ώφέλειαν τη πόλει και τοις πέριξ επενεγκουσα, καΙ 
μέχρι της σήμερον διατηρούμενη ακμαία δια την εμφυτον τοις φι- 
λοκάλοις και φιλόμουσοι; Κοζανίταις φιλομάθειαν. Πλείστοι έπαι- 
δεύθησαν εν τη Σχολή της Κοζάνης, Κοζανΐταί τε, Μακεδόνες κοά 
ΘετταλοΙ, άνδρες λόγου άξιοι, την πατρίδα αυτών καΐ την Σχολην 
τιμησαντες 1# πλην δ' άλλων διακρίνονται Γεώργιος δ Λασάνης, δι- 
δάςας εν όδησσω (1815)* 7 , Μιχαήλ Περδικάρης, ιατρός και ποιητής 
(1817) 3 , Ευφρόνιος Ραφαήλ Πόποβιτζ (1 818) διδάσκαλος 4 , Γεώρ- 
γιος Ρουσιάδη;, καθηγητής της Ελληνικής εν Βιέννη (1817) 5 , Γεώρ- 
γιος Σακελλάριος (και ή λογία αύτου σύζυγος Μητώ) ιατρός και 
ποιητής σύγχρονο; 6 , Χαρίσιος Μέγδανος (1812) 7 και έτεροι άπο- 
οεικνύοντες την εν Κοζάνη διανοητικην κίνησιν. 

Εκ των παρακειμένων Σερβίων κατηγετο Γεώργιος (Γρηγόριος 
ύστερον) Κονταρης (1675), συγγραφεύς της Ιστορίας των Αθηνών 8 , 
και Νεόφυτος Ιερομόναχος (1678), αμφότεροι Ιν Κοζάνη σχολαρχη- 
σαντε; 9 . 

Εν τω παρακειμένω Βε>16εκδω περί τα 1780 — 1790 εδίδασκεν 
ίωνας δ εκ Σπαρμοϋ 10 , είτα δε μέχρι τοΰ 1797 δ εκ Κοζάνης Γεώρ- 
γιος Λού'ίος, αύθ'.ς δ αύτος μετά την εν Κοζάνη διδασκαλίαν του 
άπο του 1799 μέχρι αης άποβιώσεώς του πολλούς άναδείζας μαθη- 
τάς, ών έγένετο δ εν Βουκουρεστίω εν οϊκοις διδάσκων Γεώργιος ο 
Σακελλάριος, δαπάναις οικείαις ύστερον υποστηρίξας την τη; πατρί- 
δος του Σχολην, έν η τω 1815 έδιδασκεν δ εκ Κοζάνης Νικόλαος 



(1) Πρβλ Π. Άρ. 

(2) Βρετοϋ Β', 295. 

(3) Βρετοΰ Β', 318. 

(4) Βρετοΰ Β', 152. 327. 

(5) Βρετοΰ Β', 332. 

(6) Βρετοΰ Β', 333. 

(7) Βρετοΰ Β', 165. 

(8) Βρετοΰ Β', 35. 

(9) Ένθ. άνωτ. Περί Κοζάνης. 

(10) Σοφ. Κ. Οίκ. έ'γγρ. σημ. 



— 60 — 

Χατζή Τριαντάφυλλου (δ της Κοζάνης περίφημος Παπαδιδάσκαλος), 
δτε ούτος μεταβάς εις Χίον και Σμύρνην χάριν τελειοποιήσεως, έπα- 
νήλθεν εις Βελβενδον και έδίδασκεν. Η Σχολή του Βελβενδοϋ διετη- 
ρειτο και δεατηρεϊται εισέτι ακμαία πολλην παρέχουσαν την ώφέ- 
λειαν (*). 

Εν ΒιτωΛίοις, πόλει των επισημότερων και πολυανθρ<οποτέρων 
τη; Μακεδονίας, δυστυχώς έλλείπουσιν ήμΐν ειδήσεις περί της εκεί 
καταστάσεως των γραμμάτων μέχρι του 1830. Τούντευθεν οι φιλό- 
καλοι κάτοικοι συνές-ησαν Σχολήν άςιόλογον διατηρουμένην άκμαίαν 
άχρι του νυν 2 . 

Εν ΚΑεισουρα τα γράμματα έκαλλιεργοϋντο θερμώς δια το φι- 
έλμπορον τών κατοίκων. Αυτόθεν κατηγοντο οι Δαρβάρεις Δημή- 
τριος και Πέτρος (1800), έλληνισταί αξιόλογοι, συγγραφείς καΐ 
έκδόται βιβλίων φιλογενέστατοι 3 , δ γαλλοδιδάσκαλος Μιχαήλ Π. Π. 
Στεφάνου Παρτζούλας (1814) 4 και έτεροι. Εκ Σταγείρων κατηγετο 
δ περιώνυμος Αθανάσιος Σταγειρίτης (1816), της εν Βιέννη Ακαδη- 
μίας τών Ανατολικών γλωσσών καθηγητής τών Ελληνικών, πολλά και 
ωφέλιμα γράψας 3 , Μακεδών ην και Ζηνόβιος δ Πωπ, εις τών αρί- 
στων μαθητών Λάμπρου του Φωτιάδου, συγγραφεύς της αξιόλογου 
Μετρικής (1803) 6 . Εκ Κωνστάντζιχου κατηγετο Βασίλειος δ Παπα 
Ευθυμίου (1807) διδάσκων εν Βιέννη, συντάκτης τής (οφελιμωτάτης 
Ελλ. Χρηστομάθειας, και ετέρων χρησιμωτάτων βιβλίων , εκ 
Γραμμόστεως δ ιατροφιλόσοφος Ιωάνντ,ς Νικολαί'δης (1785) 8 , εκ 
Λινοτοπό.ΐεως (μη τι Λιτόχωρου;) Κωνς-αντϊνος Μπέλιος (1 790) ΰ * 
Μακεδών ην δ εν Ρωσσία άξκοματικος και συγγραφεύς Γεώργιος 



(1)Π. Άρ. 

(2) Π. 'Αρ. 

(3) Βρετοΰ Β'. 259. 

(4) Βρετοΰ Β', 174. 317. 

(5) ΒρετοΟ Β', 184. 337. 

(6) Βρετοΰ Β', 128. 324. 

(7) Βρετοΰ Β', 315. 

(8) Βρετοΰ Β', 312. 

(9) Βρετοΰ Β', 89. 311. 



— 61 — 

Παπαζώλης (1765) 1 , και έτεροι άγνωστοι διαμείναντες τεκμη- 
οιοϋσιν, δτι ουδέποτε εν τη χώρα του Φιλίππου καΐ Αλεξάνδρου 
εξέλιπε των Ελληνικών γραμμάτων ή καλλιέργεια. 

ίδία δε κατά την Ήπειρο*; ένθα δ προς την παιδείαν έρως ην 
άπ' αιώνων έρριζωμένος, πλείονας και σαφεστέρας εχομεν τάς περί 
της καταστάσεως των γραβατών ειδήσεις 2 . Εν Ηπείρω ίχνη αρ- 
χαιοτάτων Σχολών άπαντώμεν έν ταις ΜοναΙς, προ της αλώσεως 
μάλιστα. Τοιαύτη ην ά) ή έν Γερομερίω (παρά τοις Φιλιάταις) άπ6 
του 1285, ένθα δ ιδρυτής της Μονής δσιώτατος Νείλος δ Εριχιώτης 
Ιδίδασκε τους προσερχόμενους δωρεάν, διατάξας, ίνα και οί διάδοχοι 
αυτού ποιώσι το αυτό. Η Σχολή αυτή μετ' αξιόλογου Βιβλιοθήκης, 
σωζόμενης μέχρις ου πρδ πολλού, διατηρηθεΐσα μέχρι της ΙΖ εκατ. 
έγένετο λυσιτελής κατά τδ μάλλον και ήττον έπι αιώνας' β ) ή έν 
τη επαρχία Βουθρωτοϋ και Γλυκέος Μοναστηριακή Σχολή της Κα- 
μιτσάνης, διατηρηθεισα κατά παράδοσιν μέχρι της ΙΖ Εκατ. γ) ή 
έν τη Μονή του Σωζίνου' δ') ή έν τη Μονή της Μολυβδοσκεπάστου 
έν Ποογωνιανη* έ) ή έν τη Μονή τη; Βελλας διατηρηθεΐσα μέχρι της 
ΙΖ εκατ. ς) ή κατά τήν Διπαλίτσαν της Πωγων^ανής αρχαιότατη 
Μοναστηριακή Σχολή καταστραφεΐσα περί τάς αρχάς της παρελθού- 
σης (ΐΗ ) εκατονταετηρίδας. 

Εν Ίωαννίνοις τά γράμματα έκαλλιεργουντο θερμώς ανέκαθεν* 
Α . Σχο.Ιη, Εν τη κατά τήν νήσον τών Ιωαννίνων Μονή του Σπανού 
άπδ του 1282 Μιχαήλ δ Φιλανθρωπινός Οικονόμος συνέστησε Σχο- 
λήν (Φοιτητήριον), διευθυνομένην υπδ της έκλάμπρου γενεάς τών 
Φιλανθρωπινών, οϊτινες έχρημάτισαν κτήτορες και προνομιούχοι κατά 
σειράν Ηγούμενοι της Μονής ταύτης και διδάσκαλοι συγχρόνως 3 . 
Εν αύτη έδίδαξεν δ τω 1505 διδάσκων αποβιώσας Ηγούμενος της Μο- 



(4) Βρετοΰ Β', 59 (άρ. 125). 

(ζ) Πλην τών έμών σημειώσεων, ας εκ διαφόρων πηγών ήρυσάμην, 
προστίθενται και αί του σεβαστού μοι φίλου και πατριώτου έν Ίωαννίνοις 
Κ. Παναγιώτου Άραβαντινοΰ, ας έν χειρόγραφοι; μοι άπέστειλεν αΰται, 
ώς και άλλαχοΰ έσημείωσα, διακρίνονται δια τών αρκτικών στοιχείων Π. 
'Αρ. έ'νθα δε παραπομπαι δέν τίθενται, αναφέρονται είς ταύτας. 

(3) Π. 'Αραβ. Χρονογραφ. τής Ηπείρου Β', 275 — . 



— 62 — 

\ής* τω 4 532 Νεόφυτος Φιλανθρωπινος, ιερομόναχος, 8ν διεδέξατο 
δ κατά τ6 1534 αποβιώσας Ματθαίος δ ΦιλανΟρωπινδς, δ και Σα- 
κελλάριος τη; Μητροπόλεως ίωαννίνοιν τω 1542. ίωάσαφ δ Φιλαν- 
Ορωπινο; εφεξής, οι δε μετά -τούτον διδάξαντες ερ,ειναν άγνωστοι. 
Τω δε 1642 τήνδιεύθυνσιν της Μονής και της Σχολής ελαβεν δ Ιερο- 
μόναχος Ιωάννης Φιλανθρωπινος, ικανά ετη εφημέριος διατελών εν 
Ενετία, αποθανών τω 1660. Μετά τοΰτον φαίνεται χάσμα των ο- 
νομάτων τών Σχολαρχών άγνωστων όντων, τω δε 1756 φαίνεται 
ί Σχολή έκπνεύσασα όιά την άκμην βεβαίως τών ετέρων εν τη πόλει 
τών Ιωαννίνων οημοσίων εκπαιδευτηρίων. Εξ αυτής έξήλθον ικανοί 
άνδρες άΕιοι λόγου' Πρόκλος μονάχος, δ τών Χρονικών τών Ιωαν- 
νίνων συντάκτης (1410), Κομνχνος μονάχος, ώσαύτο^ς, Μακάριος δ 
Φιλανθρωπινος, έτερος του είρημένου (1420), Νεκτάριος Αψαρας, 
ευπατρίδης μονάχος (1470), Θεοφάνης δ άδε/φός αυτού, Νηφων 
Μεταξάς, δ και Μητροπολίτης Ιωαννίνων αναδειχθείς γέρων ηδη 
(1500), Παρθένιος δ Μικρός, δ άπο ίοοαννίνων λδριανουπόλεως άναρ- 
ρηθεις (1643). 

β' Σχο.Ιή. Εν τη πό.Ιει των '/ωακ^/κωκ. Προ της ΙΣΤ Εκατ. 
φαίνεται υφισταμένη Σχολή Ελληνική εν τω φρουρίω τών Ιωαννίνων, 
ιδρυθείσα επί της ακμής τών Δεσποτών της Αγγελοονύμου γενεάς. Η 
Σχολή αυτή διετηρήθη ακμαία και μετά την Διονυσίου του Φιλοσό- 
φου επανάστασιν (1612) * μέχρι τών μέσων της ΐζ' Εκατονταετη- 
ρίδος. Εν αύτη έδίδαξαν Μακάριος Ιερομόναχος Τσεχούλνις μέχρι του 
1543, Μανασσής Πλέσσας μέχρι του 1555* μαθτταί δε ταύτης 
μνημονεύονται Σωφρόνιος δ μετά ταύτα Χειμάρρας (1500), Επι- 
φάνιος δ Ηγούμενος εξ Ιωαννίνων (1600), Νικόλαος δ Γλυκύς 
(1610), Νικόλαος Κεραμεύς (1630), Νικόλαος (δ μετά ταύτα Νικη- 
φόρος) Πριγγιλεύς Αθηναίος (1645) 2 . 



(1ϊ Π. Άρ. Χρονογρ. Ήπε^ου Α', 220—. 

(2) Κατά την έποχήν ταύτην έν Ίωαννίνοις ύπηρχον πολλοί μαθηταΐ 
του έκ Ζακύνθου Νικολάου Κουρσούλου « Κατά το 1645 (γράφει Γερμανός 
ό. Αιτωλός (Αοκρός) ό μετά ταύτα Νύσσης) ήκροώμεθα (Νεκτάριος ό Ιε- 
ροσολύμων και άλλοι) Φιλοσοφίας έν Αθήναις παρά Θεοφίλω τψ Κορυδα- 



— 63 — 

Γ'. ΣχοΛή. Επιφάνιος δ ρηθεις, Ηγούμενος τουπίκλην, εφημέριος 
έν Ενετία μετά Ιωάννων τον Φιλανθρωπινδν ζ'ηλω πατριωτικω κινού- 
μενος αντικατέστησε την έκπνεύσασαν (1645) Σχολην άδραΐς το 
τότε δαπάναις εν τω ταμείω της Αριστοκρατίας παρακαταθεμένο•; 
τδ προικοδότησα. Η του Έπιφανίον Σχο.ίή καλούμενη 1 , Μινρά 
επικληθεΐτα μετά την τφ 1675 άνέγερσιν ετέρας εν Ιωαννίνοις, της 
του Γκιούμα Μβγάάης ΣχοΛής καλούμενης, διετηρήθη μέχρι των 
μέσων της ΙΗ' εκατονταετηρίδας. Πρώτος αύτης Σχολάρχης αναφέ- 
ρεται δ έκ Κερκύρας Σπυρίδων Τριαντάφυλλου, άνηρ σοφδς, μέχρι 
του 1 670 2 , εφεξής δε άπαντώμεν περί τα τέλη τη; ΙΖ εκατ. 
(1690) τον άοίδιμον Μελέτιον Αθηνών τον εξ Ιωαννίνων, οι δε μετ' 
αύτον διέμειναν αμνημόνευτοι 3 . Μαθηται της Σχολής ταύτης υπο 
Σπυρίδωνος τοΰ Τριαντάφυλλου διευθυνομένης αναφέρονται, Βησσα- 
ρίων δ Μακρής εκ τών πρώτων ακροατών (1 658 )"*, Σίλβεστρος Αρχι- 
διάκονος του Ιωαννίνων, Εμμανουήλ Ιερεύς δ Διέπαρχος, Παΐσιος 
Τσιπούρας δ εκ Παραμυθίας, Γρηγόριος Μελισσινδς Ιεροδιάκονος , 
Γεράσιμος Παλλάδας Κερκυραίος, Γεώργιος Ιερεύς Σουγδουρής εξ 



λεΤ. . . . Ήλθε δέ εξ Ιωαννίνων Νικηφόρος τις Πριγγιλεύς το έπίκλην, 
Άθηνα Τ ος και αυτός, ος ήρξατο πειράζειν ήμας προβλήμασιν έκ τών τοί> 
Κουρσύλου τοΰ Κερκυραίου (;) μαθητών, προβληθεΤσιν εις Ιωάννινα, προς 
ά έγέγραπτο (του Νεκταρίου) ή επιστολή τον προβαλλόμενον είς σιγήν έλά- 
σασα. » Ποικίλα Ελληνικά, έν Μόσχα 1811 σελ 259. 

(1) Ή Σχολή τοΰ Έπιφανίου εύηργετήθη τψ 1691 υπό Πάνου Ίερομνή- 
μονος, τφ 1732 ύπό Νικολάου Καράιωάννου έπι δρω τοΰ τρέφειν τεσσά- 
ρας ΊερεΤς και έτερους μαθητάς. Βελούδου Χρυσαλ. τοΰ έτους 1863 σελ. 28. 

(2) Π. Άράβ. έν Πανδ. ΙΓ', 185. "Οτι δέ και άλλαχόθεν συνέρρεον μα- 
θηται, αυτόθι. 

(3) Κατά την έποχήν ταύτην (1679) τοΰ έν Ίωαννίνοις τών Γραικών 
Φροντιστηρίου ην Πρύτανις Λέων ό Γλυκύς• δρα έπιστολήν έκ Κερκύρας 
Νικολάου τοΰ Βουλγάρεως προς Λ. τον Γλυκύν παρά Βρετώ Α', 189. 

(4) "Ορα άνωτ: σημ. % 

(5) ΠερΊ τοΰ Γρηγορίου τούτου έγραφε (1663) Ευγένιος ό Ίωαννούλιος 
τφ Λαρίσσης Διονυσίψ, δτι μετέβη χάριν σπουδής μαθητεΰσαι εις Ιωάννινα 
παρά τ€ί> Σπυρίδωνι Τριανταφύλλω* έν επιστολή τοΰ Ευγενίου έν τα> τής έν 
Χάλκη Θεολογικής Σχολής κώδηκι. 



— 64 — 

Ιωαννίνων, Αναστάσιος Ιερεύς Παπα Βασιλείου, Μεθόδιος δ Ανθρακί- 
της, Μακάριος Ιερομόναχος, Παρθένιος Κατσούλης, Αθανάσιος δ 
λδριανουπολίτης, Βαρθολομαίος δ Αρτης, Μελέτιος δ Αθηνών, Μπα- 
λάνος δ του κλεινού Μπαλάνου πάππος. 

δ'. ΣχοΛή. Μείζων και διαπρεπεστέρα της του Επιφανίου εγένετο 
ί τω 4 675 ^ (δαπάναις και προικοδοτήσει Λέοντος (Αεονταρίου) 
Γκιούμα) υπο Εμμανουήλ Γκιούμα άνεγερθεΐσα Σχολή, ^ και ε- 
δραν της Θεολογίας προσέθηκε τω 1784 δ εν Ενετία διατριβών 
ευπατρίδης Ιωαννίνων Λάμπρος Μαρούτσης. Της Σχολής ταύτης ά- 
προσκόπτως διατηρηθείσης μέχρι της τω 4 797 πτώσεως της Ενε- 
τικής Αρις-οκρατίας, παρ 7) εύρίσκετο ή προικοδότησες αυτής, έκτοτε 
δε έράνω των κατοίκων μέχρι τής τω 4 821 καταστροφής τής πό- 
λεως, ήγησατο πρώτος Βησσαρίων δ Μακρής μέχρι του 1680, δν 
διεδέξατο άναχωρήσαντα Παίσιος δ Τσιπούρας, παραιτηθέντα δε 
μ,ετ' ολίγον (1681) τούτον αύθις δ σεβάσμιος γέρων ηδη Βησσαρίων. 
Τον Βησσαρίωνα διεδέξατο δ εξ Ιταλίας έπανακάμψας Γεώργιος 
ιερεύς δ Σουγδουρής, δ έξ Ιίοαννίνων, τω 1683 μέχρι τής πρώτης 
δεκαετηρίδος τής ΙΗ' Εκατ. πλείστους και αξιόλογους καταρτίσας 
Ιπι το μεθοδικώτερον μαθητάς, διασπαρέντας ανά πασαν την Ευρω- 
παϊκή* Τουρκίαν και διδάξαντες άφθόνως 2 . Γεώργιον τον Σουγδουρήν 
αποβιώσαντα διεδέξατο δ έξ Ιταλία; επίσης επανακάμψας τούτου 
εφάμιλλος Μεθόθιος Ιερομόναχος δ Ανθρακίτης επί δεκαπενταετίαν 
περίπου προστάς τής Σχολής. Τούτον διεδέξατο τω 1723 δ άριστος 
τών μαθητών του Μπαλάνος δ Βασιλόπουλος μέχρι του 1760 δι- 
δάσκων μετά τοσαύτης φήμης και ύποληψεως και καρποφοοίας, ώς-ε 
η Σχολή Ικληθη άπδ του αύτου δνόματος ΜπαΛαναία. Τον Μπα- 



(1) *Η τψ 1676• Βελούδου Χρυσαλλίδ. τοΰ έτους 1864 σελ 87 έν σημ. 
πρβλ. Κωνσταντίου Α' του" από Σιναίου έν τ'η περί της Πατριαρχικής Σχο- 
λώς Διατριβή, έν τψ Περιοδικψ τοΰ Συλλόγου κτλ. σελ. 294. Ή Σχολή αυ- 
τή εύηργετήθη υπό τοΰ εξ Ιωαννίνων Λάμπρου Μαρούτση. Βελούδου Χρυ- 
σαλλίδ. τοΰ έ'τους 1863 σελ. 29. 

(2) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Γ', 487. 488. Τότε ή πόλις των Ιωαννί- 
νων παρεβάλλετο προς την Μασσαλίαν δια τον π)ηθυσμόν και το έμπόριον 
ύπό τοΰ Γάλλου ΟαπίΙβΓ. Π. Άρ. Χρονογραφία τ1\ς Ηπείρου Α", 239 (90). 



— Β5 — 

λάνον διεδέξάτο δ προοτότοκος αυτού υίος Κοσμ#ς μέχρι του 1799, 
§ν διεδέξατο δ αδελφός του Κωνσταντίνος Μπαλανίδης (δ και Κα- 
μινάρης) διδάσκων μέχρι του 1818 Κ Τούτου διάδοχος Ιξελέχθη 
Γρηγόριος ο Κωνσταντας' άποποιήθέντος όμως τούτου δια την εις 
ττν πατρίδα του Μηλιαΐς μέτάβασιν προέστη της Σχολής δ αδελφός 
τοΰ Κωνς-αντίνου Αναστάσιος, γραμματικός λόγου άξιος, τελευταίος 
αυτής Σχολάρχης καταστραφείσης τω 1821 εν τη πολιορκία της 
πόλεως. 

Ε'. ΣχοΑη. Εν ίωαννίνοις ίδρύθη τω 1742 ή" Μαροντσαία υπο 
Σίμωνος και Λάμπρου των αδελφών Μαρουτσών μεγαλεμπόρων εν 
Ενετία, διατηρηθεΐσα μέχρι της πτώσεως της Ενετικής Αριστοκρα- 
τίας τω 1797 2 . Πρώτος Σχολάρχης εστάλη υπ' αυτών των Μαρου- 
τσών δ περικλεης Ευγένιος μετά φήμης εύμ,εθόδως κατά τάς νεω- 
τέρας θεωρίας διδάξας έπι τετραετίαν μέχρι του 1746, πλείστων 
μαθητών πανταχόθεν συρρεόντων 3 , ότε προσκληθείς μετέβη ζίς Κο- 
ζάνην προς διεύθυνσιν τής εκεί Σχολής, παρακολουθησάντων αύτω 
πλείστων εκ τών μαθητών του. Τον Εύγένιον διεδέξατο εν τη Μα- 
ρουτσαία Σχολή δ ίκανώτερος τών μαθητών του Αναστάσιος Μοσπι- 
νιώτης, διδάσκων μέχρι του 1750, ότε έπανήλθεν δ Ευγένιος έπι- 
μόνω αιτήσει τών εύεργετησάντων αυτω ιδρυτών τής Σχολής Μα- 
ρουτσών. Αλλά και τούτου πάλιν ρ,ετακληθέντος υπο τής Μ. Εκκλη- 
σίας τω 1753 προς διεύθυνσιν τής Αθωνιάδος Ακαδημία:, προςστη 
τής Μαρουτσαίας Σχολής δ Ικ Μετσόβου Τρύφων Ιερομόναχος, φίλος 
του Ευγενίου επιστήθιος, έν Ιταλία τελειοποιηθείς, και έν τη δευτέ- 
ρα σχολαρχία του Ευγενίου συνδιδάσκαλος. Τίς μετά την άποβίωσιν 
του Τρύφωνος τής Σχολής προέστη άδηλον' φαίνεται όμως έπίπαι- 



(1) Περί τά τελευταία (1817) δια την εις τά άρχαΤα έπιμονήν τοΟ Κ. 
Μπαλανίδου δεν ηνθει ή Σχολή ω; αϊ νεωτερίζουσας τ'ης Χίου, τών Κυδωνιών 
και άλλαι. Λογίου 'Ερμοϋ έ'τ. 1817 σελ. 88. 

(2) Ή τψ 1795. Βελούδου Χρυσαλλίο. τοΰ έτους 1864. σελ. 87. 

(3) Ό Ευγένιο; ηύγνωμόνει τη πόλει τών Ιωαννίνων ώς αυτόθι άντλη- 
σα; υπό Μεθοδίω τφ Ανθρακίτη τά πρώτα νάματα, και τη συνδρομή τών 
έξ Ιωαννίνων Μαρουτσών έν Ευρώπη τελειοποιηθείς. Π. Άραβ. Χρονογρα- 
φία της Ηπείρου Β', 280. 

5 



— 66 — 

δεία διαπρεπών δ τελευταίος αυτής διευθυντής. Ο Ευγένιος Ιν ίωαν- 
νίνοις διδάσκων κατά το νέον σύστημα, διάφορον δλως των αρχαιο- 
τέρων, συνέταξεν εκλεκτικών Αογικην, Μεταφυσικών και Φυσικην, 
Αλγεβραν και Γεωμετρίαν και Εισαγωγών των Μαθηματικών, ά- 
παντα ως ειπείν αυτοσχέδια πονήματα, έπεξεργασθέντα και τελειο- 
ποιηθέντα ύστερον, ως νυν φαίνονται. 

ΣΤ . ΣχοΛή. Σβεσθείσης της Μαρουτσαίας Σχολής δι* ους εΐρηται 
λόγους, της δε Μπαλαναίας κινδυνευούσης τον αύτον κίνδυνον, ο έκ 
Γραμμένου (χωρίου των Ιωαννίνων) Ορμώμενος και εν Ρωσσία την 
έμπορίαν ασκών φιλογενέστατος Ζώης Καπλάνης άδραΐς δαπάναις 
ΐδρυιε και έπροικοδότησε νέαν εν Ίωαννίνοις Σχολην, την ΚαπΑά- 
τειον, περί τα τέλη της ΙΗ' Εκατονταετηρίδος, ην τω 1805 δια 
Πατριαρχικού Σιγγιλιώδους γράμματος κατωχύρωσε, Πανριαρχιχήν 
δια τούτο έπικληθ-Ίσαν, μετά πλούσιας Βιβλιοθήκης 1 . Ταύτης πρώτος 
και μόνος Σχολάρχης (επί μισθώ 2000 γροσιών κατ έτος) εγένετο 
(1797 — 1820) Αθανάσιος δ Ψαλίδας (πρότερον ιδιαιτέρως δι- 
δάσκων εν τη Αγία Μαρίνη μετά την εξ Ευρώπης έπάνοδον αυτού) 
διδάσκων και ούτος ευμεθόδως κατά τ6 νεώτερον σύστημα και πλή- 
θος μαθητών αξιόλογων παρασκευάσας. 

Ζ'. ΣχοΑη ή Ζωσψαία. Πολιορκουμένου τω 1821 — 1822 στε- 
νώς εν Ίωαννίνοις του περιβόητου Αλή Πασσά, καταστραφείσης δ'ώς 
εκ τούτου τής πόλεως μετά τών εν αυτή Σχολών και τής Βιβλιο- 
θήκης, εις τοσαύτην περιήλθον αθλιότητα τά γράμματα έν Ιωαννί» 
νοις, ώς*ε επί έξαετίαν ουδέ τών δη καλουμένων κολλυβογραμμάτων 
υπήρχον διδάσκαλοι. Οικτείροντες την αθλιότητα τής τοιαύτης κα- 
ταστάσεως τής πατρίδος των οι αείμνηστοι αυτάδελφοι Ζωσψάδαι, 
άνδρες φιλογενέστατοι και του Ελληνικού Εθνους εύεργέται διάπυ- 
ροι, συνέστησαν προκαταρκτικώς τω 1828 Ελληνικην Σχολην, ης 
προ'ί'στατο δ εκ τών μαθητών του Ψαλίδα λόγου άξιος Γεώργιος δ 
Α'ίσωπος η Κρανας εκ Γραμμένου, μεθ' ετέρων δύο, τω δε 1833 



(1) Συστατικά γράμματα ττ;ς έν Ίωαννίνοις Πατριαρχικές Σχολής κτλ. 
έν Βιέννη της Αυστρίας 1806. Πανδ. Ζ', 84. Βελούδου Χρυσαλλίδ. του έτους 
1864 σελ. 59—. 



— 67 — 

μετατεθείσης τής Σχολής εις οίκημα λαμπρον και εδρυχωρότατον 
δαπάνη των Ζωσιμάδων αγορασθέν^ Σχολάρχης ανεδείχθη δ εκ Ζα- 
γορίου Αναστάσιος Σακελλάριος, μαθητής τοϋ Ψαλίδα, μετά συνδι- 
δασκάλων Γεωργίου του Αισώπου, και ετέρων τεσσάρων, οπαδών α- 
πάντων τοΰ νεωτέρου της διδασκαλίας συστήματος, πολλών μαθη- 
τών συρρεόντων εκ τε Ηπείρου, Θεσσαλίας και Μακεδονίας. Η Ζω- 
σιμαία Σχολή, ακμαία ηδη, διευθυνομένη έκτοτε υπ αύτου του Α- 
ναστασίου Σακελλαρίου (εκτός τίνος διαλείμματος, καθ δ ούτος έ- 
σχολάρχει εν Σμύρνη επί τετραετίαν (4 838 — -1842), και δεύτερον 
4855 — 4857, ότε διήλθε την Ελλάδα, Γερμανίαν και Ευρώπην) επί 
έπί δεκάδας ετών μέχρι του 4863, τω 1852 διατάξει του εν Ρωσ- 
σία αποβιώσαντος Νικολάου Ζωσιμά διηρέθη εις Σχολειον και Γυ- 
μνάσιον, το μεν έχον τεσσάρας διδασκάλους των εγκυκλίων μαθη- 
μάτων, το δε πέντε Καθηγητάς των Ελληνικών καΐ Λατινικών 
γραμμάτων, τών ιερών μαθημάτων, της Ιστορίας, τών Μαθηματι- 
κών, της Φιλοσοφίας, της πειραματικής Φυσικής, τής Γαλλικής και 
Ιταλικής γλώσσης, μετά βιβλιοθήκης έκ.τετρακισχιλίων τόμων. Τής 
Ζωσιμαίας Σχολής οι καρποί υπερέβησαν και αύτάς του ιδρυτού τάς 
προσδοκίας οφειλόμενοι κατά μέγα μέρος εις τον ζήλον και την προ- 
θυμίαν του τελευταίου αυτής Διευθυντού. * 

Οποίας νοερας και ηθικής ωφελείας εις το Εθνος εγένετο παρά- 
γωγος η πόλις τών Ιωαννίνων διά των Σχολών αυτή; κατά τάς δύο 
παρελθούσας Εκατονταετηρίδας (ΐζ' και Ιϋ') και κατά τάς αρχάς 
ταύτης (ΐθ ) υπάρχει πασίγνωστον. Δεν μεταχειρίζεται ύπερβολην δ 
Μελέτιος περί Γεωργίου τοΰ Σουγδουρή λέγων δτι «τοις ιδίοις μαθη- 
ταϊς την υπδ την έξουσίαν τών Τούρκων ούσαν Ευρώπην καταβαρ- 
βαρωθεϊσάν πο)ς έξεπαίδευσε διχσπαρθεΐσι κατά πασαν χώραν και 
πόλιν ταύτης. » 4 Ούδ' δ Νεόφυτος Δούκας λέγων, δτι « Εκ τών 
Σχολείων τών Ιωαννίνων έξερρύησαν ρύακες ικανοί νά ποτίσωσι την 
διψώσαν Ελλάδα και μάλιστα εν τω μεγίστω εκείνω αύχμώ* ότι οι 
μαθηταί αυτών ως άπο μέσον του ποταμού οχετοί έχέοντο ανά πά- 



(1) Π. 'Αραβ. Χρονογρ. τ^ς Ηπείρου Β', 283. 

(2) Μελ'ετ. Έκχλ. Ίστορ. Γ, 487. 488. 



— 68 — 

<τας τάς πόλεις και καταρδεύοντες αυτά; |/.έ των λόγων τά πότιμα 
νάματα, άνέστησαν σπέρματα πολλαπλάσια 4 . » 

Οντως δ' εξ Ιωαννίνων κατηγοντο 2 κατά την ΙΖ' εκατονταετη- 
ρίδα, πλην των ανωτέρω, Ζώτος δ Τσιγαρας (1684) 3 Πρωτοσπα- 
Οάριος του Ηγεμόνος της Μολδοβλαχίας Πέτρου του Μιχνέστου * 
δ αδελφός αύτου Απόστολος * και Στέφανος 6 οι Τσιγαραΐ (1650) 
λόγιοι, Πάνος δ ίερομνημων ευπατρίδης, Διερμηνεύς του έν Κων- 
σταντινουπόλει Μεγάλου Βεζύρου '; Μιχαήλ Μακρής (1690), Νοτά- 
ριος της Μεγάλης Εκκλησίας, 8 Μιχαήλ Μητρός ιερεύς (1650), 9 
Χριστόφορος Εμποροκομητη; (1690) ιεροδιδάσκαλος, γράψας περί 
Ικπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος κατά Νικολάου του Παπαδοπού- 
λου, 10 (Μητροφάνης Γρηγορας δ εκ Δωδώνης, λόγιος (1690) ) 11 καΐ 
έτεροι. 12 . Κατά δε την εφεξής ΙΗ' Εκατ. δ αριθμός των λογίων και 



(1) Π. 'Αραβ. Χρονογραφ. χτ^ς Ηπείρου Β', 281. Περί των μαθητών 
τών διαφόρων των Ιωαννίνων Σβόλων δρα τοΰ αύτοΰ Χρονογραφίαν της Η- 
πείρου Β', 282 και έν ταΐς χειρόγραφοι; σημειώσεσι. πρβλ. Κούμα Ίστορ. 
των ανθρωπίνων πράξεων ΙΒ', 558.- « Μαθηται των Ιωαννίνων υπήρξαν δι- 
δάσκαλοι τότε εις Μέτσοβον, Τρίκκην, Αάρισσαν, Τύρναβον, Θεσσαλονίκην, 
'Αδριανούπολιν, αί όποΤαι πόλεις έσύς-ησαν σχολεία μετά το των Ιωαννίνων.» 

(2) Σημειωτέον ενταύθα, θτι πολλοί έξ έτερων μερών τ^ς Ηπείρου κα- 
ταγόμενοι έπεγράφοντο έξ Ιωαννίνων δια το έπίσημον τΨ^ς πόλεως. 

(3) 2. Άρ. 

(4) Βελούδου Χρυσαλλίδ. τοΰ έτους 1863 σελ. 14, ένθα δμως σημειοΰ- 
ιαι, δτι ην Πρωτοσπαθάριος τφ 1599. 

(5) "Ορα Χρονογράφον Δωροθέου Μονεμβασίας σελ. 7. 

(6) Βρετου Β', 340. 

(7) Βελούδου Χρυσαλλίδ. του έτους 1863 σελ. 16. 

(8) Βρετου Α', 218. 

(9) Βρετου Β', 307. 

(10) Βρετου Α', 197. 

(11) Βρετου Α', 190• ό αυτός λέγεται και Θεσσαλός έκ Δωδώνης τηί 
Θεσσαλικής (Αιβαδίου) Π. 'Αρ. 

(12) Έν χειρ. άποκειμένω τφ 'Αριτζιανη βιβλιοθήκη και τίτλον φέροντι 
« ΠερΊ Αριθμητικής και περί πρακτικού αύτ^ς μέρους » εϋρηται « κτ'ημα 
Παγκρατίου Ιεροδιακόνου τοΰ έξ Ίωννίνων (λογίου), επί Γρηγορίου Ιωαν- 
νίνων Μητροπολίτου 1670. » 



— 69 — 

συγγραφέων Ηπειρωτών η Ίωαννιτών βαίνει αυ£&)ν άναλόγο>ς. 
Αναστάσιος Πωπας (1719) έδίδασκεν ΙνΣέρραις 1 , Ιωάννης Στάμος 
(4 767) 2 , Ιωάννης Αδάμης (1772) ιατρός 3 , Θεόφιλος δ Καμπά- 
νιας (Παπαφίλος), θεολόγος (4 780) 4 , Παίσιος δ $ μι*ρος (1778) 3 , 
Χρήστος Σουγδουρής; λόγιος (1781) 6 , Κωνσταντίνος Καραϊωάννης 
(1790) ιατροφιλόσοφος 7 , Πολυζώης Κοντός, ιερεύς λόγιος εν Βιέννη 
(1793) 8 , Λάμπρος δ Φωτιάδης (1795), δεινός Ελληνιστής και 
Σχολάρχης εν Βουκουρεστίω πολλού άξιος 9 , Νικόλαος Βιλαρας ια- 
τροφιλόσοφος (1800) 10 και πολλοί έτεροι. Αρχομένης δε της ΙΘ Ε- 
κατ. Ιν Ιωαννίνοις διέπρεπον' Ιωάννης Βιλαρας ιατρός, δ νέος της 
Ελλάδος Αρχίλοχος (1814) 41 , Πέτρος Βιλαρας, ιατρός σύγχρονος 12 , 
Κωνσταντίνος Δούκας (1820) περί Αριθμητικής και εμπορίου 
γράψας 13 , Μάνθος Ιωάννου, ποιητής (1800) 14 , Γρηγόριος Παλιούρι- 
της (1807) συγγραφεύς Αρχαιολογίας και διδάσκαλος τής εν Λιβόρνω 
Ελληνικής κοινότητος 15 , Ιγνάτιος Σκαλιόρας (1826) Σχολάρχης τής 
εν Τεργέστη Ελληνικής Σχολής 16 , Μιχαήλ Χρησταρής ιατρός και 
μαθηματικός (1804) 17 , Κωνσταντίνος Ασώπιος, μαθητής του Ψα- 
λίδα (εκ Γραμμένου) διδάσκων εν Τεργέστη (1817), εν τη Ιονίω Α- 



(!) Βρετοΰ Α', 76. 

(2) Βρετοΰ Β', 61. 

(3) Βρετοΰ Β', 239. 

(4) Βρετοΰ Α', 103. 

(5) Βρεχοο Α 1 , 100. 

(6) Βρετοΰ Β', 73. 

(7) Βρετοΰ β', 102. 

(8) Βρετοΰ Β', 95. 281. 

(9) Βρ ετ οΰ Β ', 347. 

(10) Παράλληλον Φιλοσοφίας κτλ. Ν. Λογάδου σελ. 56. 

(11) Βρετοΰ Β', 246. 

(12) Βρετοΰ Β', 228. 246. 

(13) Βρετοΰ Β', 263. 

(1 4) Βρετοΰ Β', 269. 

(15) Βρετοΰ Β', 4 45. 344. 

(16) Βρετοΰ Β', 223. 333. 

(17) Βρετοΰ Β', 348. 



— 70 — 

καδημία (1824 — ) άφ'ης (1843) μετέβη εις Αθήνας Καθηγητής της 
Ελλ. Φιλολογίας εν τ φ Πανεπιστημίω, των καθ ήμας φιλολόγων δ 
Νές-ωρ και Πρύτανις *, Χριστόφορος Φιλητας (1824), μαθητής καΐ 
ούτος του Ψαλίδα, ιατρός και Καθηγητής της Ελλ. Φιλολογίας εν 
τη ΐονίω Ακαδημία διάσημος, ελληνιστής εν τοίίς μάλιστα \ Κων- 
σταντίνος Φιλητας, ιατρός (181 0) 3 , Αλέξανδρος Δημούσης επίσης *, 
και πλείστοι έτεροι. 

Αε άπο των Ιωαννίνων έκπεμπόμεναι ακτίνες έφώτιζον και εθέρ- 
μαινον ού μόνον τα πέριξ της εστίας, άλλα και τα άπωτέρω. Τα 
φιλογράμματον και φιλέμπορον Μετσο&ον πρωί'μως ησθάνθη την 
εν Ιωαννίνοις κίνησιν. Σχολή εν αύτώ συνέστη κατά τα μέσα της 
ΙΕ' Εκατ., ειμή άρχαιότερον. Ταύτης λίαν χρησίμου γενομένης και 
τοίς πέριξ προΐ'στατα μέχρι του 1760 δ εκ Μετσόβου τό γένος Ιλ- 
κων Νικόλαος Ζερζούλης °, τω δε 1 782 Δημήτριος δ Βαρδάκας, α- 
νεψιός του Τρύφωνος, άνηρ πολυμαθης, διδάσκων και δογματικην 
θεολογίαν 6 , τούτον τω 1812 διεδέξατο δ μαθητή; του Αναστάσιος 
η Αναστασάκης, παραιτησάμενος κατά το 1816, και τούτον δ εκ 
Μετσόβου επίσης Αδάμ δ Τσαπέκος, αλλ έπ ολίγον. Εκτοτε τα τών 
Σχολαρχών της εν Μετσόβω. Σχολής ήμίν άγνωστα* μετά δε την 
καταστροφην του Αλή Πασσα τω 1832 έσχολάρχει αυτόθι Γρηγό- 
ριος δ Μπαλανίδης, μεθ' 8ν εκ Γραμμένου Σάπφειρος (Ζαφείριος) 
Χριστοδουλίδης 7 μέχρι του 1835, ατε Νικόλαος Αναγνωστόπου- 
λος, φοιτητής της Ιονίου Ακαδημίας, Πάργιος, 6ν τφ 1837 απο- 
βιώσαντα διεδέξαντο οι εκλεκτότεροι τών τελειοφοίτων της εν Ιωαν- 
νίνοις Ζωσιμαίας Σχολής. Οι καρποί τής Σχολής ταύτης ήσαν δα- 



(1) Βρετοΰ Β', 242. 

(2) ΒρετοΟ Β', 345. 

(3) Αυτόθι. 

(4) ^Ιωσήφ Δεκιγάλλα Σχεδίασμα Κατόπτρου χτ^ς Νεοελληνικές Φιλο- 
λογίας σελ. 32. 

(5) Π. \Αρ. και περί τών έξ^ς. 

(6) Μελετίου Γεωγραφ. (έ'κδ. 1807) Τόμ. Β', 283. 

(7) Ό αυτός και ποιητής της ακολουθίας του άγ. Νεομάρτυρος και Ίσα- 
ποστόλου Κοσμά" εν Βενετία 1814. 



— 71 — 

ψιλεΐς* διότι ου μόνον εις το έμπόριον, κατά την άλλοδαπην μάλις-α, 
οι Μετσοβΐται έπέοωκαν, άλλα καΐ πολλοί αυτών έγένοντο άλλα- 
χοϋ διάσημοι διδάσκαλοι. Τρύφων Ιερομόναχος έδίδασκεν εν Ιωαννί- 
νοις άπδ του 1748 — 1783* Νικόλαος δ Ζερζούλης έδίδαξεν εν Με- 
τσόβω, Τρίκκη, Αθω μετά τον Εύγένιον (1758), τελευταιον δε της 
έν ίασίω Αυθεντικής Σχολής προές-η. Παρθένιος δ Κατσούλης 1 , δ Δρυϊ- 
νουπόλεως Δοσίθεος, Κωνσταντίνος δ αδελφός αύτου διδάσκαλος 
Αργυροκάς-ρου (και δ Νεόφυτος Δούκας έδιδάχθη εν αύτη). Ανδρες 
δ' έπι φιλογενεία διασημότατοι, Μιχαήλ Τοσίτσας, Νικόλαος Στουρ- 
νάρης, Τζομάκας και έτεροι ικανοί δεικνύουσιν αρκούντως την παλ- 
μώδη διανοητικήν κίνησιν του ζωηρού Μετσόβου. 2 

Και το φιλόμουσο ν Ζαγόριον δεν έλείπετο της προόδου ταύτης. 
Ηδη κατά τά μέσα της ΙΗ Εκατ. (1750) ηκμαζεν δ εκ Ζαγορίου 
Γεώργιος Κωνσταντίνου, δ συντάξας τδ πληρέστερον μεν συνταχθέν, 
κολοβδν δε εκδοθέν τετράγλωσσον Λεξικδν, τοσούτον κοινδν εις τους 
τότε τά Ελληνικά σπουδάζοντας 3 ' ολίγον δε μετά ταύτα (1 770) 
Νικόλαος δ Παπαδόπουλος συγραφεύς τής αξιόλογου Εμπορικής Εγ- 
κυκλοπαίδειας *. Εφεξής δε κατά την Ιθ' Εκατ. άρχομένην Διονύσιος 
ιερομόναχος εν Βιέννη (1818) 5 , Νικόλαος δ Πυλυαίνης (1820) συγ- 
γραφεύς Γενικής ίς-ορίας 6 , Νεόφυτος δ Δούκας (1820), Ελληνιστής 
εϊπερ τις και έτερος, διδάξας (δία και σχολαρχήσας έπειτα τής εν 
Βουκουρεστίω Αυθεντικής Σχολής, και τής εν Βιέννη των Ελλήνων, 
τελευταιον εν Αιγίνη, έκδούς άπασαν σχεδόν την σειράν των Ελλή- 
νων ποιητών και λογογράφων μετά παραφράσεων και σημειώσεων, 
Ευεργέτη τον "Εθΐονς κληθείς υπδ τής έν Αθήναις Βουλής τών 
αντιπροσώπων 7 , Γεώργιος Γεννάδιος έκ Δολιανών (γεννηθείς έν Ση- 
λυβρία) διδάξας έν Βουκουρε7ΐο> (1804. 1815. 1820), και όδησσώ, 

(1) Βρετου Α', 206. 

(2) Π. Άραβ. Χρονογρ. της Ηπείρου Β', 282 

(3) Μελετίου Έκκ. Ίσζορ. Δ', 230 Βρετοΰ Β', 293. 

(4) Βρετου Β', 315. 

(5) Λογίου Έρμοδ Βτ. 1818 σβλ. 548. 

(6) Βρετου Β', 211. 

(7) ΒρετοΟ Β', 262. 



— 72 — 

(1817), έν Αθήναις (1825), είτα δε Γυμνασιάρχες τ9ίς εν Αιγίν•$ 
(1 828) Κεντρικής Σχολές, και τελευταΐον τοΰ έν Αθήναις Γυμνα- 
σίου *, Αδάμ Γοργίδας Ιατροφιλόσοφος (1825) 2 , Αναστάσιος α 
Σακελλάριος, πλείστα ετη Σχολάρχης της έν ίωαννίνοις Ζωσιμαίας 
Σχολής (1866), και πλείστοι έτεροι. Σχολαι δε άνά πάσαν σχεδόν 
κώμην, έν αίς διεκρίνοντο ή του Μονοΰενόρίον ^Ριζάρεως Σχολή 
(ιδρυθείσα υπο των άοιδίμων Μάνθου καΐ Γεωργίου Ριζαρών αύτόθεν• 
καταγόμενων), ή" του ΚοχχονΜου, ή των Νεγάόων, ή των Φραγ- 
χάδων, ή του Καπεσόβον (την σήμερον ανθούσα γενναία συνδρομή 
των αύτόθεν καταγόμενων Πασχαλών} η της Λρτσίστης και ζί 
τίνες έ'τεραι 3 , διατηρούμεναι μέχρι του νϋν, δεικνύουσι την προς τα 
γράμματα κλίσιν των φιλοκάλων Ζαγορισίων % 

έν Κονίτσγ ύφίς-ατο Σχολή Ελληνική κατά τά τέλη της παρελ- 
θούσης Εκατ. οτε έδίδασκεν αυτόθι δ Γεώργιος Μόστρας έξ Αρτης > 
μαθητής του Μπαλάνου δ , είτα δε τω 1807 υφίς-ατο επίσης Σχολή 
Ελληνική 6 * μετά δε την πολιορκίαν των Ιωαννίνων έπι *Αλη Πάσα 
(1821) δλιγώτερα ύποστάντες τά δεινά οί φιλόμουσοι Κονιτσιώτα& 
συνές-ησαν αμέσως Σχολην άξιόλογον, ή; προΐστατο μέχρι τω 1832 
ό έκ των μαθητών του Ψαλίδα δόκιμος Κοσμάς δ θεσπρωτος, μεθ' ον 
των μαθητών του Σακελλαρίου οί έγκριτότεροι ί '. 

Εν Καίαρφύταις, κωμοπόλει αξία λόγου διά το φιλέμπορον καΐ 
βιομηχανον τών κατοίκων, άπδ τών μέσων της παρελθούσης Εκατ. 
συνέστη Σχολή Ελληνική αξία λόγου διατηρούμενη μέχρι της τω 
1826 λεηλασίας και έρημώσεως της πόλεως. Εκ τών κατά την ένε* 
ς-ώσαν Εκατ. διδαξάντων αναφέρεται ο έκ Μεσολογγίου Αναστάσιος 



(4)Βρετοΰ Β', 255. 

(2) Βρετοΰ Β', 224. 

(3) Συγγιγνωσκέτωσαν ήμΤν οί πατριωται Ζαγορίσιοι ει μή των λοιπών 
Σχολών έμνησάμεθα* πασαι το καθ* έαυτάς πολλούς και γενναίους καρπούς 
άπηνεγκαν, ως μαρτυρεΤ ό εσμός των απανταχού λογίων Ζαγορισίων. 

(4) Περί τής φιλοκαλία; τοΰ Ζαγορίου δρα Μελετίου Γεωγραφ. Τομ. 
Β', σελ. 283 Σημ. ά. (έ'κδ. 1807 έν Βενετία). 

(5) Π. Άρ. 

(6) Μελετίου Γεωγρ. ενθ. άνωτ. 

(7) Π. •Α Ρ . 



— 73 — 

Μπεκιάρης, μαθητής χ^ς Παλαμαίας Σχολής, διδάσκων μέχρι του 
4812, μεθ' δν δμέχριτου. 1821 Γεώργιος Πρωτοπρεσβύτερος Σγου- 
ρός τούπίκλην, μαθητής Κωνσταντίνου Μπαλανίδου . 

Εν Συράκω επίσης τα γράμματα δια το φιλέμπορον και τον πλου- 
τον των κατοίκων έθεραπεύοντο. Και αυτόθι συνετηρεΐτο επίσης 
Ελλτινικη Σχολή μέχρι του 4821, δτε και αυτοί ταύτα τοις γείτοσι 
Καλλαρρυτινοΐ; υπέστησαν . Αυτόθεν, πλην άλλων, κατηγετο και δ 
περίφημος ιατρός και πολιτικός άνηρ τη; Ελλάδος Ιωάννης Κωλέττης . 

Εν Άρτη, ης ανέκαθεν οι Αρχιεπίσκοποι ήσαν των κληρικών οι 
λογιώτεροι, φαίνεται άρχαιότερον καλλιεργούμενον της παιδείας το 
δένδρον. Ηδη τω 1500 αυτόθι φαίνεται τα έγκύκλια παιδευθεις 
και εν Ιταλία τελειοποιηθείς Μάξιμος, ο *ΕΑΑην ιδίως λεγόμενος,, 
άνηρ έλλογιμώτατος, ζηλωτής εις άκρον, πολλάς τη Ρωσσία τότε 
ύπο πολλών κυμαινόμενη, και αξιόλογους προσενεγκών υπηρεσίας . 
Εφεξής δε, έκλιπούσης 'ίσως δια πόρων ελλειψιν τής αυτόθι Σχολής, 
τω 4 662 προτροπή Νεκταρίου του Ιεροσολύμων Μανολάκης δ εκ 
Καστοριάς ανήγειρε Σχολην *, κατοχυρώσας αυτήν Σιγγιλίω Πα- 
τριαρχικώ 6 , και ίκανώς προικοδοτησας, διατηρηθεϊσαν μέχρι τής 
Ελληνικής επαναστάσεως 7 . Σωφρόνιος δε δ Λειχούδης Κεφαλλην, 
προσεκληθη τω 1670 υπδ του Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αρτης 
Βαρθολομαίου, Τνα άπδ μεν της Ιδρας διδάσκην την φιλοσοφίαν, άπα 



(1) Π. Άρ. 

(2) Π. 'Αρ. 

(3) Βρετου Β', 289. 

(4) "Ορα κατωτέρω περί των έν Φωσσία. 

(5) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Γ", 469. ό άοίδιμος Μανολάκης ου μόνον 
τάς γνωστά; έν Κ]πόλει, Χίω, "Αρττ) και Άνατολικψ, (και έν Κας-ορία 
πάντως) Σχολάς ανήγειρε, άλλα και άλλαχοΰ, κατά τον Κωνς•άντιον λέγοντα, 
δτι ό άοίδιμος ούτος άνήρ σπάνιος τις τ,ν περί το εύεργετεΤν τφ γένει, τού- 
τω δε δμοιον ουκ οΤδε το γένος έπι συστάσει πανταχού" Σχολείων. Κων- 
σταντίου Α' τοΰ από Σιναίου Διατριβή περί τής Πατριαρχικής Σχολής έν τω 
ϊίεριοδικφ κτλ. σελ. 288 

(6) Τό Σιγγίλιον έσώζετο μέχρι τοΰ 1833, ό'τε ό Ταφήλ Μπούζης έν 
μέστι ήμερα έλεηλάτησε τήν πολιν Π. 'Αρ. 

(7) Π. Αρ. 



— 74 — 

δε του άμβωνος κηρύττη τον λόγον του Θ•οϋ. Μετ' ου πολύ δέ έ- 
πειτα του έπισυμβάντος αυτόθι λιμού (λοιμού;) ένεκα έγκατέλιπε 
την Επαρχίαν ταύτην και μετέβη εις Μακεδονίαν και Θεσσαλίαν, 
ένθα επί τριετίαν μετά ζήλου μετηρχετο τον διδάσκαλον και ιερο- 
κήρυκα 1 . Περί δε τους αυτούς χρόνους (1690) έδίδασκεν αυτόθι Γε- 
ράσιμος δ Παλλάδας 2 , εφεξής δε δ Αρχιμανδρίτης Μακάριος δ 
Καβαδδα; (1695) 3 , Γρηγόριος Ιερομόναχος (1696) 4 , είτα Χρύσαν- 
θος δ Ηπειρώτης (άποθ. 1711) 5 , μεθ' 8ν δ εξ Αρτης Αθανάσιος 6 
Νικολόπουλος 7 άρξάμενος άπο της τρίτης δεκαετηρίδος της παρελ- 
θούσης Εκατ. και δια βίου διδάξα:, παρ' φ κατά Γεώργιον τον 
Αινιανα επί 2 ετη έμαθητευσε και Ευγένιος δ Βούλγαρις 8 . Κατά 
δε το 1770 έδίδασκεν Ευστράτιος ιερομόναχος δ εκ Βιθουκουκίου. 
Αρχομένης δε της ένεστώσης Εκατ. έδίδασκεν δ δημοφιλής εκ Με- 
σολογγίου Δημήτριος Οικονομόπουλος δ Βενδραμής, μαθητής της 
Παλαμαίας Σχολής μέχρι τής τω 1820 αποσβέσεως της Σχολής. 
Μετά δε την άποκατάστασιν των πραγμάτων έδίδασκε μέχρι του 
4 834 δ Ακαρνάν Κωνσταντίνος Καραπάνος, μαθητής και ούτος τής 
Παλαμαίας Σχολής, και πρότερον μεν εν Κωνς-αντινουπόλει περί τά 
τέλη τής ΙΗ' Εκατ. διδάσκων, είτα εν Κατούνη τής Ακαρνανίας, 
μετά δε ταύτα εν Αγρινίω τω 1821, τελευταΐον δε άποκαταστάς εν 
Πρεβέζη και Αρτη, ένθα άπεβίωσεν τω 1840 9 . Εκτοτε ί Αρταία 
Σχολή βαίνει άπροσκόπτως και καρποφόρως μέχρι τής σήμερον λυ- 



(1) Α. Λασκάρεως Περί των αδελφών Αειχουδών έν τφ Περιοδικφ το5 
έν Κ]πόλει Έλλην. Φιλ. Συλλόγου Τεύχ. Ζ , 27—. 

(2) Π. 'Αραβ. έν Πάνδ. ΙΓ', 184. 

(3) Κωνσταντίου Α'. του άπό Σιναίου περί των μετά την άλωσιν εκ το3 
κλήρου κτλ. έν έφημι. Φιλομαθών, αρ. 475 σελ. 2120 — 1. 

(4) Μ&ίοδίοΐι 301& βΐ άΐρΙοπίΒία βίο. Τόμ. Γ, 278. 

(5) Π. 'Αραβ. Χρονογραφία της Ηπείρου Β' 282. 

(6) Κωνσταντίου Α' του άπό Σιναίου περί των μετά την άλωσιν κτλ. έν 
έιρ. Φιλομάθ. έ'νθ. άνωτ. 

(7) Π. 'Αρ. 

(8) Π. Ά ρ. 

(9) Π. ΘεσπρωτοΟ έν Πανδ. ΙΖ', 380—381. 



— 75 — 

σιτελης τα μάλιστα τοις Αρταίοις γενομένη ανέκαθεν* Λόγιοι δέ Ζα- 
χαρίας Γέργανος (1620) άρχιερεύς λόγιος 1 , Κωνσταντίνος Βλαχού- 
τσης (1770) 2 , Κωνς-αντΐνος Σα*ελλαρόπουλος (1800) 3 , και έτε- 
ροι μαρτυροϋσι την τών Αρταίων φιλομάθειαν, παρ' οϊς εσχάτως καΐ 
Παρθεναγωγεϊον συνέστη άξιόλογον 4 . 

Εν Πρεβίζτι, ειμή άρχαιότερον, περί τα τέλη της παρελθούσης καΐ 
τάς αρχάς της ένεστώσης Εκατ. αναφέρονται ιδιαιτέρως διδάσκοντες 
ο Ιωάννης Βλαχογιάννης, μαθητής του Μπαλάνου, και Κωνσταντίνος 
Αθανασίου Μάνος, μαθητής του Παλαμά, Πρεβεζαίος, αντίζηλος 
δια τδ της μεθόδου διάφορον, πλείστα ομοίς ώφελήσαντες δια της 
πολυετούς διδασκαλίας τη εαυτών πατρίδι (δ τελευταίος μάλι- 
στα έδίδασκε μέχρι του 1834). Του Βλαχογιάννου μαθηταί έγέ- 
νετο εν άλλοις και Κωνσταντίνος Γκινάκας σχολαρχών έν Ναυπλίω 
τω 1835, και Ιωάννης Αυγερινός έκ τών ελλογιμωτέρων Πρεβε- 
ζαίων 3 . Κατά δε τδ 1819 σύστασης έπι τδ τελειότερον Ελληνικής 
Σχολής έδίδαξεν Αναστάσιος δ Σακελλάριος μέχρι του 1833, δν διε- 
δέξατο Γεώργιος Λαζόπουλος δ έκ Σουδενών. Τω δε 1835 δαπάναις 
άδραΐς του έν Ρωσσία έμπορευομένουθεοφάνου:, του έκ Πρεβέζης, ά- 
νίδρυται η θεοφάνειος Σχολή, ίκανήν πρόοδον ποιοΰσα, και άπρο- 
σκόπτως άχρι του νυν βαίνουσα . 

Εν Παραμυθία κατά την ΙΖ Εκατ. προ του 1681 έδίδασκε 
Πα'έσιος δ Τσιπούρας, ιερομόναχος, δν και οί ΐωαννίται έθεώρησαν 
άξιον πρδς άντικατάστασιν του γέροντος ηδη Σχολάρχου Βησσαρίω- 
νος 7 * μετά δε τδν Παίσιον Γεράσιμος δ Παλλάδας (1 690) 8 . Εκτοτε 
η Σχολή αύτη διά τα έπισυμβαίνοντα δεινά χαλαρουμένη συνετη- 
ρεΧτο μέχρι τών μέσων τής ΙΗ Εκατοντ., δτε και ή πόλις έρημω*• 



(1) Βρετοΰ Α', 188 άρ. 62. 

(2) Π. 'Αρ. 

(3) Βρετου Α', 242. 

(4) Π. 'Αρ. 

(5) Π. Άρ. 

(6) Π. Άρ. 

(7) Π. Άρ. 

(8) Π. Ά ρ . έν Πανδ. ΙΓ', 184. 



— 76 — 

θεΐσα και διαρπαγεΐσα εις κωμόπολιν περιέπεσεν, άρκουμένην το επ* 
αύτη εις των κοινών γραμμάτων λεγομένων την θεραπείαν* περί τα 
μέσα δμως της ένες-ώσης Εκατ. συνέστη αξιόλογος Ελληνική Σχολή 
συνδρομή του ζηλωτου Επισκόπου Παραμυθίας Κ. Διονυσίου και επι- 
κουρία του αύτόθεν καταγόμενου και εν Κέρκυρα αποβιώσαντος 
(4862) Ιωάννου Παραμυθιώτου. 

Εν Πάργτ) έκαλλιεργουντο κατά το ένον τα αρχαία γράμματα» 
ίχνη Σχολής απαντώνται κατά τά μέσα της παρελθούσης Εκατ., δτε 
(τω 1765) Φιλόθεος Ιερομόναχος, Πάργιος, ικανής παιδείας κάτοχος 
έδίδασκε μέχρι του 4805. Ιδιαιτέρως δε έδίδασκον (άπο των μέσων 
τής ΙΗ Εκατ. και εξής) Αναστάσιος δ Μοσπινιώτης εξ Ιωαννίνων, 
Αγάπιος δ έκ Δημητσάνης, Τιμόθεος Ιερομόναχος δ Βασιλας, Πάργιος, 
Ανδρέας ιερεύς Ιδρωμένος, Πάργιος, δ κατά το 1803 σχολαρχών εν 
Κέρκυρα, Χριστόφορος Περραιβός, Ολύμπιος, συνεργάτης αύτοϋ, Ανα- 
στάσιος Μοναστηριώτης τούπίκλην Τσοντίλας, και τελευταίος μέχρι 
τής κατά τ6 1819 άναιδοΰς υπο τών Αγγλων απεμπολήσεως τής 
άτυχους Πάργας δ τους πόδας παράλυτος Σπυρίδων Φλασκαποβίτης. 
Εκπατριωθέντων δε τών Παργίων τότε, ιδίως εις την Επτάνησον, 
τής δε πόλεως οικισθείσης εκ Τουρκαλβανών και Χριστιανών μιγά- 
δων συνές•η τελευταΐον μικρά Σχολή προς πνευματικην τίνα άρδευσιν 
των ενοίκων Χριστιανών. Ανδρες δε λόγιοι άπδ τών μέσων τής πα- 
ρελθούσης Εκατ. και έξης εκ Πάργης έγένοντο Σίλβες-ρος Ιερομόνα- 
χος, φίλος του εκ Δημητσάνης Αγαπίου έπι πολλά ετη αύτόθεν δι- 
δάξαντος, Αγάπιος Ρήγας έπι πολλά ετη διδάξας εν Φωζανίω, Βε- 
νέδικτος Ιερομόναχος, Μαυροϊωάννης διδάξας εν Πάτραις, Γεώργιος 
Δεσίλας ιατροφιλόσοφος, επίσημος εν τοις ίατροΐς τής Κωνσταντι- 
νουπόλεως, Χρύσανθος δ Κονοφάος, άρχιδιάκονος του Ιωαννίνων Γα- 
βριήλ, Νικόλαος Μανιακής (1826) Καθηγητής τής νομικής εν Κέρ- 
κυρα 1 , Σπυρίδων Καφηρεύς (1820) 2 , δ εν Ιωαννίνοις έλλόγιμος 
συγγραφεύς Παναγιώτης δ Αραβαντινος 3 , και έτεροι δεικνύουσιν, 



(1) ΒρετοΟ Β', 300. 

(2) Βρετου Β', 275. 

(3) "Ορα Π. Άρ. Χρονογραφ. τή? Ηπείρου Β', 207, ετ'ι εν έγγρ. <χημ• 



— 77 — 

δτι έν ττί άτυχει Πάργη το καλλίκαρπον δένδρον τής παιδείας 
Ιθαλλεν. 

Εν Άργνροχάστρω, είμη άρχαιότερον, δ περί τα τέλη της πα- 
ρελθούσης Εκατ. λόγιος και ζηλωτής Επίσκοπος Δρυϊνουπόλεως Δο- 
σίθεος δ εκ Μετσόβου εκ του υστερήματος αύτοϋ και έτέροις έράνοις 
συνέστησε Σχολή ν Ελληνικήν περί τάς αρχάς της ενεστώσης Εκατ., 
ης προέστησε τδν αύτάδελφον αύτου Κωνσταντϊνον, μαθητην της 
Μπαλαναίας Σχολής, μεθ'8ν Εύς-ράτιον τον Ικ Βιθουκουκίου 1 * ή" Σχολή 
του Αργυροκάστρου εβαινεν άπροσκόπτως μέχρι της καταστροφής 
του Αλή Πασσα και μ,ετά την άποβίωσιν του ιδρυτού της Δοσιθέου 
πρό; ώφέλειαν τών ενοίκων και των πέριξ, συστόίσα εκ νέου τω 
4 830 υπο του τότε (Λεν Δρυίνουπόλεως, είτα δε Ιωαννίνων καΐ 
Κυζίκου, τελευταΐον δε (1860 — 1863) Οικουμενικού Πατριάρχου 
Ιωακείμ Β', διατηρούμενη ακμαία και μέχρι τής σήμερον 2 . Αύτόθεν 
κατηγετο Αλέξανδρος Βασιλείου (1800), Πρόξενος τής 1*. Πύλης εν 
Τεργέστη, πρδς ον δ Κοραής έπέστελλε 3 , Μιχαήλ δ αδελφός αύτου 
έν Κωνσταντινουπόλει τότε μέγα δυνάμενος, Γεώργιος Δημητρίου 
(1780) έλληνολατινικήν γραμματικήν συντάξας πρώτος 4 , και 
έτεροι. 

Εν ΑεΜίνω (έν ττί ενορία Λάκκα) δ αύτόθεν καταγόμενος, έν δε 
Ενετία έμπορος, Σπυρίδων Ρίζου συνέστησε Σχολήν τω 1 749 ^ 
διατηρηθεϊσαν μέχρι τής πτώσεως τής Ενετικής Αριστοκρατίας (τω 
1797), παρ' ή ύπήρχεν ή προικοδότησις αυτής 6 . 

Εν Λροβιάντί) τγ) παρά τδ Δέλβινον, προτροπή 7 , λέγεται, του 



(1) Π. 'Αραβ. Χρονογραφία τής Ήπβίρου Β', 282. 

(2) Π. »Αρ. 

(3) Βρετου Β', 244. 

(4) Ιωσήφ Δεκιγάλλα Σχεδίασμα Κατόπτρου σελ. 123. Βρετου" Β', 78. 

(5) Βελούδου Χρυσαλλίδ. του έτους 1863 σελ. 29. 

(6) Π. 'Αρ. 

(7) Προτροπή του Αγίου Κοσμά συνέστησαν πολλαχοΰ των μέρων 
τούτων τη; Ηπείρου ΣχολαΙ, κατά παράδοσιν δέ και έν Χειμάρ^α, καΐ 
έν τ$ ίερ$ Μονή της \Αβαρίτσας, αλλά τά δύο ταΰτα ελλείψει πόρων τα- 
κτικών άπέσβησαν Π. 'Αρ. 



— 78 — 

Αγίου ίερομάρτυρος και ισαποστόλου Κοσμδ, ω πολλά οφείλει ί 
Ηπειρος , άπδ του 1 780 συνέστησαν δύο Σχολαι Ελληνικά!, πλει 
στα ώφελησασαι τους κατοίκους και του; πέριξ, υφισταμένου; ουκ 
έλίγα έκ των περιοίκων Αλβανών. Και εν μεν τη της άνω Δροβιά- 
νης Σχολή έδίδασκεν δ ιερομόναχος Ιερεμίας, τελειόφοιτο; της Μπα* 
λαναία; Σχολής, εν δε τη της κάτω δ Παπα Ζήσης Δροβιανίτης μέ- 
χρι του 1823, άμφότεραι δε διατηρούνται μέχρι τούδε άπροσκό- 
πτως πολλού; μαθητάς παρασκευάσασαι *. 

Εν ΛεΛβιναχίω, περί τάς αρχάς της ένεστώσης Εκατ. υφίστατο 
2χολη Ελληνική, εν γι έδίδασκε μέχρι του 1825 Κωνστάντιος Ιερο- 
μόναχος, έν Κωνσταντινουπόλει σπουδάσας, μεθ' δν δ εκ Δελβινα- 
κίου Γεώργιος Γαζής, μαθητής Νεοφύτου Δούκα έν Βουκουρεστίο>, 
μιτά ζήλου διδάσκων άπο του 1830 — 1835, ύστερον δε πολυετώς 
σχολαρχήσας έν Μεσολογγίω* τούτου μαθητή; έγένετο και δ αυτό- 
θεν τδ γένος ελκών ιατροφιλόσοφο; Κωνσταντίνος Ηροκλής Βασιά- 
δης, έν τη Πατριαρχική ύστερον Σχολή τελειοποιηθείς έπι Σαμουήλ 
(1839), ης και Καθηγητής των Ελληνικών ευδόκιμος έγένετο άπδ 
του 1840 — 1848, ηδη δε έν τ^ πρωτευούση ταύτη έν τοις Ασκλη- 
πιάδαις διακρινόμενος 2 . 

Εν δε τ^ νέα *Ηπείρω 3 (η άνω ΑΛ6αγία\ πολλά υφι^αμένη τα 
δεινά έκ τών περιοικούντων Αλβανών, η καλλιέργεια των γραμμάτων 
περιωρίσθη εις ολίγας τινάςΜονάς μόνον, δπόθεν άνδρες ζηλωται διά- 
πυροι και λόγιοι εξερχόμενοι μετεδίδοσαν τοις έν μεγίστω αύχμώ 
διαβιουσι της παιδείας τά πότιμα νάματα. Εκ τών ιερών τούτων 
φυτωρίων δύο έγένοντο τά διασημότερα* η παρά την άρχαίαν Απολ- 
λωνίαν άπδ της Βυζαντινής έποχη; χρονολογουμένη Ιερά Μονή, 
έχουσα Σχολην Ελληνικην διατηρηθέϊσαν μέχρι της παρελθούσης 
Εκατονταετηρίδος* και ή" ταύτης εφάμιλλος παρά την Αχρίδα και 



(1) Π. Άρ. 

(2) Όβ νβΙΘΓαΠΙ θΓ3βΟΟΓ111Ώ £}Ίϊΐη33ΐίθ6. ΌίδδθΓΐ&ΐίο βίβ. 3Π0ΐ0Γ ΟοΠδΙδΠ- 
ΙίΠΙΙδ ΗβΓΟϋΙβδ Βδδίβίΐβδ ΕρΐΓ0ΐ3 ρ!ιί1οδορ1ιί3β άοοΐΟΓ 61 βοη&ΓΙΙΠΙ ΕΓΐίυπι 
Π13§ίδΙβΓ... ΒβΓοΙΐη. 1858 σελ. 106 — . πρβλ. « Δημοσθένους ΦιλιππικοΊ», 
υπό τοΰ αΰτοΟ. 

(3) Έπ«>μ«θ« είς την δια'ρεσιν ταύτην τ& Κ. Π. Άραβ. έν έγγρ. σημ. 



— 79 — 

καί ήδη διαλάμπουσα Ιερά Μονή του αγίου Ναουμ γ έν ^ Ιδίδασκε 
τω 4 815 Γεώργιος Γιαννάκης Κοζανίτης, μαθητής Αμφιλοχίου του 

Παρασκευα, εις μαθητάς τριάκοντα υποτρόφους της Μονής 1 . 

Εν ΒεΛΛεγράδοις (Μπερατίω), ειμή άρχαιότερον, περί τάς- αρχάς 
της Ιθ' Εκατ. έδίδασκεν δ εκ Γραμμένου Ζαφείριος (Σάπφειρος) 
Χριστοδουλίδης, δ ποιήσας την Ακολουθίαν τοΰ όσιομάρτυρο; Κο- 
σμά προτροπή και αιτήσει του τότε Βελλεγράδων Μελετίου 2 . Τούτον 
διεδέξατο δ Γεώργιος λββακούμ διδάξας μέχρι του 1836, ήδη. δε 
προνοία του νυν Βελλεγράδων Κ. Ανθίμου συντηρείται αυτόθι αξιό- 
λογος Ελληνική Σχολή δσημέραι βελτιούμενη. 

Εν Κορυτσά, πόλει ίκανώς Ερμη τω Εμπολαίω δουλευούση, τα 
ελληνικά γράμματα έθεραπεύοντο. Ηδη, ειμή άρχαιότερον, τω 4 817 
έδίδασκεν αυτόθι ίωσήφ Αρχιμανδρίτης 3 , εφεξής δε τω 1838 συνέ- 
στη Σχολή αξιόλογος επικουρία το πλείστον των εν Αιγύπτω έμπο- 
ρων Κορυτσαίων διατηρούμενη άχρι του νυν ακμαία. 

Εν Αχρίδι, πόλει τιμηθεί στ, δι αυτοκέφαλου Αρχιεπισκοπής, ής 
οι προϊστάμενοι πάντοτε ώφειλον είναι εύπαίδευτοι, ουδόλως άμφι- 
βάλλεται, οτι τα γράμματα και διά την προς την Μοσχόπολιν και 
τον Αγιον Ναούμ γειτνίασιν έθεραπεύοντο. Καί τοι δε βεβαίων (το 
γ έφ ήμΐν) μαρτυριών έλλειπουσών, τω 1817 όμως υφίς-ατο Ελλη- 
νική Σχολή, η; προΐστατο Δημήτριος τις 4 , καί εφεξής άχρι της σή- 
μερον διατηρούμενη καί άγλαούς παραγαγουσα καρπούς. 

Εν Σιπζίχγ) (ίππισχία), άκμαζούση άλλοτε κατά την παρελθου- 
σαν Εκατ., διά την προς την Μοσχόπολιν γειτνίασιν, υφίς-ατο Ελλη- 
νική Σχολή περί τά μέσα τής ΙΗ' Εκατ., εν ή έδίδασκε Μιχαήλ δ εξ 
Ιππισχίας, άνήρ βαθείας παιδείας, μαθητής τής Ακαδημίας τής 
Μοσχοπόλεως ^. 

Πασών όμως τών κατά ταύτας τάς χώρας Σχολών διασημότερα 



(1) Π. Άρ. 

(2) Π. Άρ. 

(3) "Ορα Προδιοίκησιν εις τον Έρμ^λον Μ. Περδικάρη, έν Καταλόγφ 
συνδρομητών. 

(4) Αυτόθι. 

(5) Π. 'Αρ. 



— 80 — 

εγένετο η τής Μοσχοπόΐεως. Οι κάτοικοι της άλλοτε ανθηρότατης 
ταύτης πόλεως και δια το έμπόριον καΐ την βιομηχανίαν εκτησαντο 
ενωρίς πλούτη ικανά* ώς δ' εκ τούτου και τάς Μούσας έθεράπευον 
ειπερ τινές και άλλο*, των ομόρων. Ου μόνον δε άλλα και τυπογρα* 
φεΐον συνέστη εν αδτω περί τα 4 710, οπόθεν ικανά έξετυπώθησαν 
και καλά συγγράμματα \ λόγιοι δε Μοσχοπολΐται ουκ ολίγοι κατά 
την παρελθοϋσαν (ΐΗ ) Εκατ. μέχρι της παρακμής και καταστροφής 
σχεδόν της πόλεως ύπο των γειτόνων Αλβανών τω 4 769, διέπρεψαν 
το Εθνος τιμησαντες. Η Σχολή της Μοσχοπόλεως μετά βιβλιοθήκης 
ανάγεται ε?; τάς αρχάς τής ΙΗ Εκατ. Ηδη περί τά 4 700 έδίδασκεν 
αυτόθι Χρύσανθος δ Ηπειρώτης 2 , ακολούθως προΐστατο αυτής Νέας 
Ακαδημίας καλούμενης τω 4744 δ" έκ Καστοριάς Σεβαστός 3 Λεον- 
τιάδης * μετά συνδιδασκάλου, φαίνεται, Γρηγορίου του Μοσχοπο- 
λίτου^, τω δε 1760 έδίδασκε Θεόδωρος (η Θεοδώρητος) ιερεύς 6 
Καβαλλιώτης, συγγραφεύς Γραμματικής 6 , μετά τούτον δε Κων- 
σταντίνος Ιερομόναχος ΜΟσχοπολίτης (άπο του 4 760), μαθητής τής 
Αθωνιάδος Ακαδημίας 7 . Μετά δε την γενομένην λεηλασίαν και 
καταςφοφην συνοικισθείσα ή Μοσχόπολις συνετηρει κατά το δυνατόν 
Σχολην Ελληνικην, 7ΐς τω 1802 προ'έστατο Δανιήλ Μοσχοπολίτης 8 , 
τω δε 4840 υπο του εν Βιέννη βαθύπλουτου αύτόθεν καταγόμενου 
ομογενούς Βαρώνου Κ. Σίμωνος Σίνα συνές-η επι το έδραιότερον διατη- 
ρούμενη και μέχρι τής σήμερον, άναμιμνησκουσα την άλλοτε κατά 
τάς άξεστους ηδη ταύτας χώρας έστίαν των φώτων. Λόγιοι δε Μο- 
σχοπολΐται πλην των ανωτέρω αναφέρονται Διονύσιος δ Μάντουκας, 
Μητροπολίτης Καστοριάς (1670), φιλόσοφος και θεολόγος και ιερό- 



(1) Περί του" τυπογραφείου τούτου δρα κατωτέρω έν τφ περί Τυπογρα- 
φείων. 

(2) Π. Ά ρ. Χρονογραφ. της Ηπείρου Β', 282. 

(3) Βρ,ετοΰ Β, 49 (αρ. 98). 

(4) Π. Άρ. 

(5) Βρετου Β', 49 (άρ. 98). 

(6) Βρετοΰ Β', 57• 269. 

(7) Π. Άρ. 

(8) Βρετου Β', 422. 



— 81 — 

κήρυξ 1 , ίοοάννης Χαλκέύς, ιερεύς (1690), καθηγητής του Ιν Ενετία 
Φλαγγινιανοΰ Φροντιστηρίου 2 , Αθανάσιος Στηριας (1783) λόγιος 3 , 
Νεκτάριος Τερπος (1 755) 4 , Δημήτριος Προκοπίου, δ συγγραφεύς τ:οΰ 
Σχεδιάσματος (1720) , Προκόπιος Πάμπερης 6 , Δημήτριος Πάμπε- 
ρης, ιατροφιλόσοφος (1730) 7 , ίο^άσαφ δ Άχαδών (;) (1770) 8 , και 
έτεροι μαρτυροΰσι την αυτόθι παλρ.ώδη διανοητικην κίνησιν . 

Κατά δε την άδελφην της Ηπείρου ΘεσσαΛίαν 'ίχνη μόνον αμυ- 
δρά άρχαιοτέρας διδασκαλίας άπαντώμεν Παχωμίου του Ρουσάνου 
(άκμ. 1 520) 10 , Ματθαίου τίνος λογιωτάτου κατά Μελέτιον τον 
Πήγαν εν Θεσσαλία τω 1 596 (διατρίβοντος η διδάσκοντος) 1Α , παρ' 
ω άλλοτε είχε μαθητεύσει Ματθαίος μονάχος δ Ναυπλιεύς, και Σω- 
φρονίου του Λειχούδη περί το 1670 κατά Θεσσαλίαν και Μακεδο- 
νίαν διδάξαντος 12 . Μετά την εν Ιωαννίνοις δμως κίνησιν ου μόνον 
η Μακεδονία, αλλά και ή Θεσσαλία ένο^ρις λίαν άπηλαυσε των α- 
γαθών της παιδείας. Ηδη Ιν Λαρίσση, ης προί'σταντο Αρχιερείς ώς 
Ιπι το πολύ λόγιοι, Αλέξανδρος δ Ελλάδιος, Λαρισσαΐος, περί την 
ϊΖ Εκατ. ύπερμεσοϋσαν έδιδάχθη τά έγκύκλια 13 , αρχομένης δε της 



(1) Μελετ. Έκκλ. Ίστορ. Δ', 68. 

(2) Μελετίου Έκκλ. 'Ιστορ. Δ', 440. 

(3) Βρετοΰ Α', 110. 

(4) Βρετοΰ Α', 74. 248. 

(5) Παρά Φαβρ. Έλλην. Βιβλιοθ. Τόμ. ΙΑ'. (Η^Γΐβδ). 

(6) Π. 'Αρ. 

(7) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 223. 

(8) Π. Ά ρ. ένθα λέγεται ό τελευταίος Άχριδών Αρχιεπίσκοπος, δπερ 
Όμως ουκ αληθές• ό γαρ τελευταίος Άχριδών, ό τω 4767 παραιτηθείς, έ- 
καλεΐτο Ά ρσένιος* δρα Γρηγορίου Άρχιγραμματέως της Ίερας Συνόδου 
(νυν Μητροπολίτου Χίου) Π(,αγματείαν περί της κανονικής δικαιοδοσίας 
του Οικουμενικού Πατριαρχικού Θρόνου επί των εν Βουλγαρία Όρθοδόςων 
Εκκλησιών, έν Κ]πόλει 1860, σελ. 417. 121. "Ισως ην ό τότε Βελλεγράδων 
Ία>άσαφ• αυτόθι 118. (9) Πανδ. Θ', 44. 

(10) Κ. Οικον. περί των Ο'. Δ', 793. 

(11) Έν επιστολή ρς-' του κωδ. της έν Χάλκη Θεολογ. Σχολής. 

(12!) Ά. Λασκάρεως περί των αδελφών Αειχουδών κτλ. έν τώ Περιοδικώ 
κτλ. Τεύχει Ζ'. 27—. 
(13) Βρετοΰ Β', 264. 

6 



— 82 — 

ΙΗ Εκατ. (1702) ο Λαρίσης Παρθένιος πιθανώς συνέστησεν αυτόθ* 
ΐλληνομουσεΐον \ εφεξής δε τω 1749 φαίνεται διδάσκων αυτόθι 
Λάμπρος Πάσχου δ εξ Ιωαννίνων, μαθητής της Μπαλαναίας Σχολής 2 . 
ίκανον μετά τούτον φαίνεται διάλειμμα, δτε περί τα τέλη της πα- 
ρελθούσης Εκατοντ. (1798) προτροπή του Λαρίσσης Διονυσίου Καλ- 
λιάρχου συνέστη αξιόλογος Ελληνική Σχολή, εν ^ έδίδασκεν δ αυτό- 
θεν καταγόμενος Κωνσταντίνος δ Κούμας 3 , ον διεδέξατο επί τίνα 
ετη δ μαθητής του Γερμανός Ιερομόναχος, ου τους διαδόχους ά- 
γνοουμεν *; Εκτοτε δε πολλά παθούσης της Λαρίσση:, μετά την 
άποκατάστασιν των πραγμάτων τω 1830 συνέστη καλή Σχολή 
διατηρούμενη ακμαία μέχρι της σήμερον. Αύτόθεν πλην του Κούμα 
κατηγετο και Θεόκλητος δ Φαρμακίδης (1820)°. 

Εν Τνρνάβω φαίνεται υπάρχουσα Σχολή περί τάς αρχάς της ΙΗ 
Εκατ. συστασα πρόνοια του Λαρίσσης Παρθενίου τω 1702. Τότε 
Ιδίδασκεν αυτόθι δ εξ Ιωαννίνων Άνας-άσιος δ Παπα Βασιλόπουλος 7 * 



(1) ΕΙκάζομεν τοΰτο, διότι ό αυτός Λαρίσσης Παρθένιος τότε εΤχε συ- 
στήσει έν Τυρνάβω τοιούτον. Της εν τινι των παρ' έμοι χειρογράφων ευρι- 
σκομένης Λευχειμονούσης ΊΡητορικής Αναστασίου Παπα Βασιλοπούλου του 
έξ Ιωαννίνων έν Τυρνάβω διδάσκοντος τφ 1702, προτέτακται αφιερωτική έ- 
πις-ολή προς τον Λαρίσσης Παρθένιον (ΰπό χρονολογίαν αψβ' Φεβρουαρ. ς-'), 
έν η αναφέρεται « Χορεύσατε και υμεΤς, ω Μουσαι Έλικωνιάδες, οσαι τε έν 
Παρνασσψ και έν Όλύμπω τψ ΰψηλψ ορει της Θετταλίας διατρίβειν ώς 
κληρουχίαν ε'ιλήφατε . . . Μουσεΐον γαρ νυν ό φιλόμουσος έν ΆρχιερεΟσι κύ- 
ριος Παρθένιος ίδρώτι και πόνω χαριζόμενος ύμΤν ένιδρύσατο » Πιθανώς άρα 
και έν Λαρίσση τοιούτο συνέστησεν ό Παρθένιος. Έν τη 'Ρητορική ταύτη 
εϋρηνται Επιγράμματα ε'ίς τε την 'Ρητορικήν και αυτόν τον Λαρίσσης Παρ- 
θένιον Ιακώβου Ιεροδιακόνου του Κυπρίου μαθητού της έν Τυρνάβω Σχολής. 

(2) Έν Όδψ Μαθηματικής Κοσμά Μπαλάνου, μεταςΰ των έν Ίωαννίνοις 
συνδρομητών. 

(3) Ιστορία των άνθρωπ. πράξεων ΙΒ', 584. 

(4) Π. Άρ. 

(5) Βρετου Β', 342. 

(6) "Ορα σημ. 4. 

(7) Αυτόθι. Έν τινι χειρογράφω τής 'Αριτζιανής Βιβλισθήκης εϋρηται 
«Λευχειμονοΰσα 'Ρητορικη, ειτουν Άφθονίου Προγυμνάσματα έκ τής Λατίνων 
φωνής άνθολογηθέντα και έν Ελληνική διαλέκτψ ΰποστρωθέντα σπουδή καΐ 



— 83 — 

τθότου διάδοχος φαίνεται Αλέξιος δ Τυρναβίτης (1740 — 1750) 
μαθητής της Γκιουμαίας Σχολής των Ιίοαννίνων , ου Θεοφάνης 

Ιερομόναχος (1750) ο εκ Φουρνας των Αγράφων, εν ίωαννίνοις 
τελειοποιηθείς, μέχρι του 1765, και τούτου δ εξ Ιωαννίνων Λάμπρος 
Πάσχου τω 1766 2 , ισοβίως διδάξας' τούτον διεδέξατο, αλλ έπ ο- 
λίγον χρόνον, δ εξ Ιωαννίνων Άμφιλόχιος Παρασκευας 3 , και τούτον 
Ιωάννης Δημητριάδης δ Πέζαρος, δ και κωφός, δ Οικονόμος της πό- 
λεως, μετά ζήλου διδάσκων άπο τοΰ 1782, μαθητεύσας εν Κοζάνη, 
Ιωαννίνοις και Αθω, αποβιώσας τω 1806 4 , ου οι διάδοχοι τό γε 
νυν ημιν άγνο^στοι. Η Σχολή αυτή διατηρείται και μέχρι του νυν 
ακμαία, οι δε εκ ταύτης εξελθόντες μαρτυρουσι τον λόγον. Παχώ- 
μιος Ιερομόναχος (1790) , Δημήτριος Άλεξανδρίδης ιατροφιλόσοφος 
(1820), ικανά και -λόγου άξια γράψας , Ζήσης Δαούτης λόγιος, 
(1818) 7 , Στέφανος Δούγκας (1800) 8 και έτεροι μαρτυρουσι την 
αυτόθι καλλιέργειαν τών γραμμάτων. 



πόνψ Αναστασίου παπα Βασιλοπούλου τοΰ έξ Ιωαννίνων έν τη κωμοπόλει 
Τυρνάβφ της Θετταλίας διατρίβοντος χάριν των ΰπ' αΰτοΰ διδασκομένων 
πρωτόπειρων μαθητών.» 

(1) Π. Άρ. Έ. Καστόρχη περί της έν Δημητσάνη Σχολής σελ. ί. 

(2) Πανδ. ΙΣΤ', 428. 

(3) Έ. Καστόρχη ενθ. άνωτ. σελ. ϊ. (23) Π. Άρ. 

(4) Κούμα Ίστορ. των άνθρωπ. πράξ. ΙΒ', 566. Περί τούτου ό Ζαβίρας 
λέγει: « 1780. Ιωάννης ό Κωφός, ίερεΰς και Οικονόμος της πατρίδος αύτου* 
ϊυρνάβου της Θετταλίας οΰτος έδίδαξε την έγκύκλιον παιδείαν εις 56 μα- 
θητάς εις διαφόρους πολιτείας, ωσαύτως και εις τό ΣχολεΤον του Λιβαδίου 
και τό της Τζαριτζάνης και είς τό τΤ^ς Ιδίας πατρίδος, οίον ειπείν έγ- 
καρδίωσε τους έν Μακεδονία, Θετταλία "Ελληνας είς έπίκτησιν της Φιλοσο- 
φίας και έδιωξε παντελώς εκείθεν τάς δεισιδαιμονίας των γραμματικών έβα- 
λε δε είς τάςιν την έγκύκλιον παράδοσιν, όπου τανΰν εις την Ελλάδα συ- 
νειθίζεται με πλείονα της προτέρας έπίοοσιν και εύκολίαν αϊ καθ' έκάστην 
άσχολίαι του σοφοΰ τούτου ανδρός δεν έσυγχώρησαν αυτόν είς συγγραφήν, 
ειμή μόνον Τροπάρια τίνων αγίων και Λόγους ήθικοΰς καΐ διάφορα επι- 
γράμματα συνέθετο» Σοφ. Κ. Οίκον. εγγρ. σημ. 

(5) Βρετοΰ Α', 238. (6) Βρετου Β', 239• 

(7) Βρετου Β', 259. 

(8) Σοφ. Κ. Οίκ. περί Μάρκου του Κυπρίου σελ. 24 έν Σημ, 



— 84 — 

έν Τρίκχτ) φαίνεται ενωρίς συστασα Σχολή υπο τών Τρικκέων** 
αυτόθι τω 1721 φαίνεται διδάσκων Μιχαήλ τι; μαθητής και φίλο; 
Αναστασίου του Γορδίου 2 , εφεξής δε τω 1735 ο και εν Τυρνάβο> 
Αναστάσιος Παπα Βασιλόπουλος εξ Ιίοαννίνων 3 , μεθ' δ 1 ν (1751 — 
1759) Νικόλαος δ Ζερζούλης, δ εκ Μετσόβου, προ της εις ίταλίαν 
άναχο)ρήσεώς του *, Μετά δε πολλά δεινά τω 1 770 συνέστη και 
αύθις ή Σχολή, ης προέστη δ έκ Κοζάνης Στέφανος Σταμκίδης μέχρι 
του 1790, μεθ' 8ν δ Πολυζώης ιερεύς και Οικονόμος, μεθ' 8ν δ 
μαθητής του Γεώργιος Παπα Μανουηλ μέχρι της κατά του Αλη 
Πάσα εκστρατείας °. Μετά δε την άποκατάστασιν τών πραγμάτων 
συνέστη έκ νέου ή Σχολή, εν η απαντάται τω 1828 σχολαρχών δ 
έκ Ζαγορίου Ιωάννης Πανταζης, μαθητής του Μπαλάνου, μεθ 8ν 
ρ,οναχός τις έκ της Μονής του Δουσίκου, αλλ* έπ' ολίγον* άπο δε του 
1833 — 1842 δ υιός Ιωάννου του Πεζάρου Αλέξανδρος 6 , έκτοτε 
δε ή Σχολή βαίνει άπροσκόπτως έν τη πατρίδι του Ασκληπιού 
άφθονα και γλυκερά τά της παιδείας προχέουσα νάματα. Λόγιοι δε 
ΤρικκεΧς Δοσίθεος Κόμας (1814) Λεξικογράφος 7 , δ άξιος λόγου 
διδάσκαλος της έν Νεοφύτω της Ουγγαρίας "Ελλ. Σχολής Ανθιμος 
ιερεύς (1806) 8 , δ φιλογενης και λόγιος Θεόδωρος Ράκος (1814) 9 
μαρτυροΰσι τούτο. 

Εν Καστανέα συνετηρειτο κατά τάς αρχάς τής ένεστώσης Εκατ. 
Ελληνική Σχολή διαρκέσασα μέχρι του 1820, είτα δε μέχρι του 



(1) "Ισως προτροπή του Λαρίσσης Μελετίου μετά βιβλιοθήκης άφιερωθεί- 
σης υπό τίνος τών φιλόμουσων Αρχιερέων ορα Νικ. Μάγνητος Περιήγησ. 
ή Τοπογραα. Θετταλίας κτλ. σελ. 28. 

(2) 'Εν έπιστολ. του αύτοΰ (σελ. 150)• έν χειρ. ύπ' αρ. 36 του τής έν 
Χάλκτι Θεολογ. Σχολής Κωδ. έν τ 4 εμπεριέχονται αϊ έπιστολαι Εύγενίοο 
του Αιτωλού και Αναστασίου του Γόρδιου. 

(3) Π. Άρ. 

(4) Π. 'Αρ. Ηπείρου Χρονογραφία Β', 282- και εγγρ. σημ. 

(5) Π. 'Αρ. 

(6) Π. Άρ. 

(7) Βρετοΰ Β', 161. 

(8) Βρετοΰ Β', 142. 317. 

(9) Βρετοΰ Β', 325. 



— 85 — 

νυν" τω 1815 αναφέρεται αυτόθι διδάσκων δ εκ Ρεντίνης Βασίλειος 
Κωστόπουλος, ικανής παιδείας κάτοχος . 

Εν ΜοσχοΑονρίω ύπερμεσούσ/;ς της ΙΗ' Εκατ. εδίδασκε Νικόλαος 
ο Καρατσάς Θεσσαλός, φίλος επιστήθιο; του Λιτσας και Αγράφων 
Νεκταρίου 2 . 

Εν Τσαρίζσάντι, τη ανθήρα ποτέ κοψ,οπόλει της Θεσσαλίας δια 
το φιλέμπορον των ενοίκων και βιομηχανον, τα γράμματα, ώς εικός, 
έκαλλιεργουντο θερμώς 3 . Ηδη κατά τδ 1690 έδίδασκεν αυτόθι Νι- 
κόλαος Πεταλιας εντόπιος. Μετ' αύτδν Χρύσανθο; δ Κολούρης, εντό- 
πιος, μεθ' δν Γεώργιος τις, και Αθανάσιος Θέμελης εν τω μεταξύ. 
Χρύσανθος Επτανήσιος, μαθητής Ιερεμίου του Καββαδίου και διδά- 
σκαλος του λογίου κληρικού Κυριάκου Οικονόμου , πατρός του 
Κωνσταντίνου Οικονόμου, τω 1760 — 1767. Μετά τούτον Ιωάννης 
δ Πέζαρος τω 1768, ρ.εθ' 8ν Γεώργιος τις μαθητής του Ευγενίου* 
μετ αυτόν Κωνσταντίνος Ζαχαρόπουλος δ και Νοσιμάχος, ύστερον 
ιατρός, εκ ϊρίκκης, τω 1785 — 1790, μεθ δν Ματθαίος Ιερομόνα- 
χος Τυρναβίτης τω 1791 — 1795, μεθ' 6ν Κωνσταντίνος Κούρσας 
τφ 1798— 1802, μεθ'ον. Γερμανός δ εκ Σπαρμοϋ τω 1802 — 
4805, μεθ ον Κωνσταντίνος δ Οικονόμος τω 4 805— — 1 807, μεθ δν 
Σωτήριο; ιερεύς δ του Σταΐκου, Διονύσιος Ιεροδιάκονος, μαθητής του 
Οικονόμου τω 1 81 3 — -1 825. Και εφεξής δε άχρι του νυν το δένδρον 
τής παιδείας εν τη πατρίδι του Οικονόμου άφθόνως αρδεύεται, καρποί 
δε εις αιώνας άγλαοί πρόκεινται ή των Οικονόμων ξυνωρίς, Κων- 
σταντίνος δ πρεσβύτερος και Μέγας Οικονόμος, πολλά και σοφά γρά- 
ψας, διδάξας εν τε τη γενέτειρα Τσαριτσάνη και Σμύρνη 5 , Στέφανος 



(1) Π. Άρ. (2) Π. Άρ. 

(3) Τάς περί τής έν Τσαριτσάνη Σχολής σημειώσεις ταύτας εύηρεστήθη 
πέμψαι μοι ό έρίτιμος Σοφ. Κ. Οικονόμος, εκ σημειώματος άρυσάμενος 
τοΰ άοιδίμου πατρός του. Τολμωμεν να προσθέσωμεν ενταύθα, ότι ίσως 
κατά το 1725 έδίδασκεν έν Τσαριτσάνη ό έκ Καστοριάς Σεβαστός Λεοντιά- 
δης κατά τον Κ. Π. Άρ. 

(4) "Ορα την προς Πέζαρον έπιστολήν τοΰ λογίου τούτου κληρικού έν 
τψ περί Φραγκίσκου τοΰ Κόκκου Σοφ. Κ. Ο'ικ. (έν τέλει.) 

(5) Γ Όρα Υπόμνημα Λύτοσχέδιον περί του αιδεσιμωτάτου Πρεσβυτέρου καΐ 



— 86 — 

Οικονόμος, ο αδελφός αυτού, ιατρός και διδάσκαλος εν Σμύρνη εν 
τω Φιλολογικω Γυμνασίω, συνδραμών τω Κούμα εις την Σειράν των 
Μαθηματικών και της Χημείας του Αδητου, και τω Γαζ^ εις του 

Λεξικού την σύνταξιν . 

Εν 'ΛμπεΛαχίοις επίσης ποτέ άκμάζουσι δια την βιομηχανίαν καΐ 
το έμπόριον τα γράμματα έκαλλιεργουντο. Σχολή δ'υφίς-ατο μεσούσης 
ειμή άρχαιότερον, τη; παρελθούσης Εκατ. Ηδη τω 1 780 έδίδασκεν 
Ιωνάς δ Σπαρμιώτης, ον διεδέξατο μέχρι του 4790 δ εκ Τρίκκης 
Πολυζώης ιερεύς, τω δε 1796 — 1803 Γρηγόριος δ Κωνσταντας, 
τούτον δε διεδέζατο δ Κούμας (1803) 2 και έτεροι άγνωστοι δια- 
μείναντες. Τω 1807 η Σχολή ύφίς-ατο , εντεύθεν δε μέχρις ήαών . 
Λόγιοι δε Αμπελακιώται Ίβος Δρόσινος συγγράψας Γεωγραφίαν και 
τω 4 706 έκδούς εν Βιέννη 5 , Αναστάσιος ιερεύς και Οικονόμος* 
εφημέριος του εν Τεργέστη ναοϋ των Ορθοδόξων (1814) 6 , Ζησηί 
Κάβρας, ιατροφιλόσοφος (1800) 7 , Μιχαήλ Γεωργίου (1800) 8 και 
έτεροι δεικνύουσι τών κατοικούν την φιλομάθειαν. 

Εν Λώαδίω κωμοπόλει άνθούση δια τών κατοίκων το βιομηχα- 
νον τα γράμματα έκαλλιεργουντο. Αύτόθεν (ίσως) κατηγετο δ λόγιος 
Μητροφάνης Γρηγορας δ εκ Δωδώνης λεγόμενος (1690) 9 ' έδίδασκε 
δ'ίωάννης δ Πέζαρος τω 1768 10 , μεταβάς μετ'δλίγον είςΤσαριτσάνην. 
Συς-άσης δέ νέας Σχολή; δαπάναις Ανθίμου τίνος Ιερομόναχου προσε- 
κληθη αύθις δ Πέζαρος διδάςας μέχρι του 1782, οτε διεδέχθη αύτον 



Οικονόμου Κωνσταντίνου του εξ Οίκυνόμων ί>πό Κ. Σιβίνη έν Τεργέστη 
αωνζ'. 

(1) Βρετου Β', 313. 

(2) Βρετου Β', 291. Κούμα Ίστορ. των ανθρωπίνων πράξ. ΙΒ, 585. 

(3) Μελετίου Γεωγραφ. Τόμ. Β', 444 (εκδ. 4807). 

(4) Π. Άρ. ό Ευγένιος Βούλγαρι;, φαίνεται, δεν έδίδαξεν αυτόθι προ 
του 1750. Γ. Αίνιανος Συλλογ. ανεκδότων Ευγενίου του Βουλγάρεως σελ. 
ιγ'. Π. Άρ. Ηπείρου Χρονογραφ. Β'. 279 έν Σημ. (5) Σ. Ά ρ. 

(6) Βρετου Β', 473. 240. 

(7) Βρετου Β', 413. 140. 269. 

(8) Βρετου Β',— 256. 

(9) Βρετου Α', 190. ό Κ. Π. Άρ. λέγει αυτόν έκ Αιβαδίου καταγόμενον. 

(10) Ζαβίρας έ'νθ. άνωτ. σελ. 83. σημ. 4. 



— 87 — 

εύ^οκίμως δ μαθητής του Τιμόθεος δ εκ της ίερας Μονής της Ελασ- 
σώνος 4 , τούτον δε δ αύτόθεν καταγόμενος Ιωνας δ Σπαρμιώτης 
διδάσκων άπ6 του 1780 — 1790 2 , εφεξής δε ή Σχολή διατηρείται 
καλώς βαίνουσα μέχρι της σήμερον. 

Εν 'Ραψάνβ, ωσαύτως ποτέ ακμαία δια την βιομηχανίαν και το 
Ιμπόριον, συνετηρειτο Ελλ. Σχολή περί τα μέσα τής ΙΗ Εκατ., 
εξ ης ηρύσθη τα πρώτα νάματα δ εκ Ραψάνης Βασίλειος, εις των 
αρίστων μαθητών του Ευγενίου εν τη Αθωνιάδι Ακαδημία (1753 — 
1 758) 3 . Περί τα τέλη τής αυτής Εκατ. (1 790 — ) εδίδασκεν αυτόθι 
Ιωνας δ Σπαρμιώτης 4 , μεθ' δν δ εκ Κοζάνης Στέφανος Σταμκίδης °, 
τω δε 1803 εδίδασκεν εν αυτή Αργύριος δ Παπα Ρίζου Σιατις-εύς 6 , 
εφεξής δε ή Σχολή διατηρείται άχρι τοΰ νυν. Αύτόθεν κατήγοντο 
Δημήτριος Γοβδελας, φιλόσοφος, Διευθυντής τής εν Ιασίω Αυθεντικής 
Σχολής τω 1820 7 , δ αδελφός αύτου Μιχαήλ Παναγιώτου, ιατρο- 
φιλόσοφος 8 , και έτεροι. 

Και εν τη Θετνα^ομαγνησία πρωί'μως αϊ Μουσαι εύρον λάτρεις 
και θεράποντας. Εν Ζαγορά τω 1713 φαίνεται υπάρχουσα Σχολή 
Ελληνική , εν η πρώτος, ώς λέγεται, έδίδαξεν δ Ιερομόναχος Ζα- 
χαρίας, είτα Κωνσταντίνος δ έπικληθεις λογιώτατος 10 , περί δε τα 
μέσα τής ΙΗ Εκατ. εσχολάρχει δ αύτόθεν καταγόμενος Ραφαήλ 
μονάχος , παρ' φ έμαθήτευσε και δ άπο Προϊλάβου τω 1 757 Οίκου- 



(1) Π. Άρ. 

(2) Σοφ. Κ. ΟΙκ. εγγραφ. σημ. 

(3) Π. 'Αρ. 

(4) Σοφ. Κ. ΟΙκ. εγγρ. σημ. 

(5) Π. Ά ρ. 

(6) Άστρονομ. Λαλάνδου Τόμ. Β' σελ. VIII χ ^ ελλ. μεταφράσεως. 

(7) ΒρετοΟ Β', 257. (8) Π. Άρ. 

(9) Αναστάσιος ό Γόρδιος έγραφε τψ Δημητριάδος Ίωαννικίω (εν έπις\ εν 
τφ υπ' αριθ. 36 χειρ. της βιβλιοΟ. της κατά Χάλκην Θεολογικής Σχολές) 
« Περί δέ ου φησι κατά Ζαγοράν σχολείου, χαίρω άκούων, δτι καΐ Σχο- 
λείων μετά των άλλων κάλων ή κατ' Αυτήν εύμοιρεΤ Επαρχία, άλλ' ε! κα- 
θηγητού υστέρηται, ουκ έμέ ώς τοιούτον άναμενέτω. » 

(10) Νικ. Μάγνητος Περιήγ. η Τοπογρ. Θεσσαλίας σελ. 64. 86. 

(11) Π. Άρ. 



— 88 — 

μενικος Πατριάρχες Καλλίνικος δ Δ , δ εκ Ζαγοράς, λόγιος και συγ- 
γραφεύς ν; είτα έδίδασκε Γεώργιος δ εκ. Ζαγοράς, μαθητής του Ευγε- 
νίου εν λθο> 2 , μεθ' ον Νικόλαος δ Κασαβέτης περί το 4775 3 , παρ'ω 
και Γρηγόριος δ Κωνσταντας εμαθητευσε. Μετά τον Κασαβέτην 
εσχολάρχησε πιθανώς δ εκ Δημητριάδος Δημήτριος *, εφεξής δε η 
Σχολή της Ζαγοράς (μετά βιβλιοθήκης εκ των βιβλίων Ιωάννου, 
Πρίγγου Ζαγοραίου, αύξηθείσης ύπο Καλλινίκου του Δ' ^) διετηρειτα 
τω 4808 6 και μετά ταύτα ακμαία μέχρι της σήμερον. 

Εν Μη.ϊεαΐς τω 1745 ίδρύθη Σχολή ύπο του Ιερομόναχου Ανθί- 
μου του Πανταζή, μαθητού του ειρημένου Ζαχαρίου 7 , διατηρηθείσα 
καί εφεξής. Περί τάς αρχάς όμως της ένεστώσης Εκατ. (1803), επί 
το τελειότερον μετερρυθμισμένη ε?ς Γυμνάσιον, εδίδαξαν εν αύτη, 
οι σοφοί συγγραφείς και διδάσκαλοι Γρηγόριος δ Κωνσταντας 8 > και 
Δανιήλ δ Φιλιππίδης , και Ανθιμος δ Γαζης *"' μετά πολλής καρπό - 
φορίας, μέχρ'. της ελληνικής επαναστάσεως (1821). Μετά δε την 
άποκατάστασιν των πραγμάτων συνέστη εκ νέου η Σχολή, ης την 
οιεύθυνσιν τω 4832 — 1842 άνέλαβεν δ αυτός Γρηγόριος Κωνσταν- 
τας , δν διεδέξατο δ υίος του Πεζάρου Αλέξανδρος Οίκονομίδης 
μέχρι του 4857, εφεξής δε ή Σχολή αυτή διατηρείται ακμαία μέχρ& 
της σήμερον. Τω 4 807 εν πάσαις της βετταλομαγνησίας ταΐς κω- 
μ.οπόλεσιν ΐδρυντο Σχολαί μετά μικρών βιβλιοθηκών 12 . Ανδρες δε, 
πλην τών ανωτέρω, επ' άρετη και παιδεία διάσημοι Διονύσιος ΐερο- 

(1) Νικ. Μάγνητος ενθ. άνωτ. σελ. 86. Ζαχ. Μαθα Κατάλογ. Πατριαρ- 
χών κτλ. σελ. 251. Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 222. Βρετου Α', 205. 

(2) Π. Άρ. 

(3) Βρετοϋ Β', 290. 

(4) Π. 'Αρ. 

(5) Νικ. Μάγνητος ενθ. άνωτ. 

(6) Μελετίου Γεωγραφ. Τόμ. Β', 455 (εκδ. 1807). 

(7) Νικ. Μάγνητος κτλ. αυτόθι. 

(8) Βρετοΰ Β', 291. 

(9) Βρετοϋ Β', 345. 

(10) Π. Άρ. 

(11) Βρετοΰ Β', 290. Π. Άρ. 

(12) Μελετίου Γεωγραφ. Τόμ. Β', 445 (1807). 



— 89 — 

μονάχος δ Ζαγοραΐος (1790) 1 , Μεθόδιος δ εξ Αγυιάς (1766)*, 
Ανθιμος δ Γαζής (1810) λεξικογράφος, εκδότη ς του άξιολογωτάτοι* 
Περιοδικού εν Βιέννη «δ Λόγιος Ερμής» 3 , Φίλιππος Ιωάννου, καθη- 
γητής της Φιλοσοφίας νυν εν τω Αθηνησι Πανεπιστήμιο), ελληνικής 
δοκιμώτατος, και έτεροι μαρτυροΰσι την εν τη χώρα ταύτη θερμην 
των γραμμάτων καλλιέργειαν. Ούχ ήττον δε και εκ της λοιπής 
Θεσσαλίας άνδρες έλλόγιμοι κοσμοϋσι την ιστορίαν των γραμμάτων* 
Γεώργιος δ Αινιάν εκ Φθιώτιδος, διδάσκαλος των τέκνων του Μου- 
ρούζη εν Κωνσταντινουπόλει (1816)*, Γεώργιος Ζαχαριάδης εν 
Ζέμονι της Αυστρίας διδάσκαλος (1 808) ®, Στέφανος δ'*Κομμητας 
εκ Φθίης, διδάσκαλος της εν Βουκουρεστίου» Αυθεντικής Σχολής 
(1800), έκδούς την χοησιμωτάτην Εγκυκλοπαιδείαν και έτερα γραμ- 
ματικά 6 , Χριστόφορος Περραιβδς, Ολύμπιος, ιατρός (1821) 7 , δ 
φιλόπονος Αρχιμανδρίτης Διονύσιος Πυρρός (1817) ιατροφιλόσοφος , 
Ρήγας δ Φερραΐος, ιατρός (άποθ. 1798), περιώνυμος εις την ιστο- 
ρίαν τής νέας Ελλάδος, γράψας ικανά και άξια λόγου 9 , Νικόδημος 
τις Μαζαράκης Φερραΐος (;) γραμματικην γράψας μείνασαν άνέκ- 
δοτον 10 . 

Εν Αγράφοις και τάς περί αυτά χώρας, την τε Παραχελωΐτιδα 
και ΑιτοΑίαν και Ακαρνανίαν, τά γράμματα και ιζ αρχαία παιδεία 
εύρον ικανούς λάτρεις και θεράποντας. Εν τη παρά τοις μεγάΑοις 
Βραηανοΐς ίερα Μονγί τής Αγίας Παρασκευής, επιλεγόμενη τής 
Γούΰης συνέστησαν Μουσέΐον μετά βιβλιοθήκης αξιόλογου (διαρπα- 
σθείσης τελευταϊον) οι λόγιοι και φιλογενεις μονάχοι Ευγένιος δ. 



(1) Βρετοϋ Α', 115. 196. 

(2) Βρετοϋ Α', 86. 

(3) Βρετοϋ Β', 254. 

(4) Βρετοϋ Β', 239. 

(5) Βρετυΰ Β', 267. 

(6) Βρετοϋ Β', 279. 

(7) Βρετου Β', 319. 

(8) Βρετοϋ Β', 324. 

(9) Βρετοϋ Β', 327. 

(10) Έν χειρ. ΰπ' άρ. 498 τής του Άγιοταφ. Μετοχ. Βιβλιοθήκης. 



— 90 — 

ίωαννούλιος, δ Αιτωλός επιλεγόμενος 1 , δ μαθητής αυτοΰ και διάδο- 
χος Αναστάσιος δ Γόρδιο;, και δ μαθητής τούτου Θεοφάνης, πολ- 
λούς άναδείξαντες μαθητάς και τα μέγιστα ώφελήσαντες τάς χώ- 
ρας ταύτας. Ο μέν ούν Ευγένιος (άκμ. 1640), μ,αθητεύσας έν Αθή- 
ναις 2 , έν Κωνσταντινουπόλει παρά Μελετίω τω Συρίγου μετά Πα- 
ναγιώτου του Νικοσίου 3 , μετά δε ταύτα έπανελθών έδίδαξε δις εν 
τη Σχολή του Καρπενησίου τ , τελευταΐον δε μονάζων έν τη Μονγί 
της Γούβης έξεπαίδευε μαθητάς, ους έπειτα εις διδασκαλίαν εις τα 
πέριξ άπέστελλε . Μαθηται του Ευγενίου επίσημοι έγένοντο Γερά- 
σιμος δ Ακαρνάν, Σχολάρχης μετά ταύτα της έν Κωνσταντινουπόλει 
Πατριαρχικής Σχολής (Ί698) 5 , Γρηγόριος Ιερομόναχος (1663) 7 , 



(1) Διότι κατήγετο εκ τίνος χωρίου της Αιτωλίας καλουμένου Μέγα 
Δένδρο ν (έν έπιστολ. σελ. 294 τοΰ ειρημένου Κωδ. της Θεολ. Σχολής έν 
Χάλκη), έξ ου και ό μακάριος Κοσμάς ό νεομάρτυς και ίσαπόστολος, μα- 
θητής της Άθωνιάδος Ακαδημίας έπι Ευγενίου του Βουλγάρεως (δρα Άκο- 
Αουθίαν τοΰ αγίου Κοσμά ύπό Σαπφείρου Χριστοδουλίδου τυπωθεΤσαν έν 
Βενετία). 

(2) "Ισως παρά Θεοφίλω τφ ΚορυδαλεΤ. «Το γράμμα του κυρ Μπενι- 
ζέλου το έδώκαμεν (εγραφεν Αναστάσιος ό Γόρδιος έξ Άθηνων τψ Εύγε- 
νίω• έν σελ. 192 του αυτοΰ κωδ.), και το έχάρη πολλά, μεγάλον επαινον 
της έκαμε και δι* άλλα πολλά και διά το γήρας* λέγει πως ήτο μικρόν παι- 
δί, δταν ή λογιότης σου ήσουν έδώ• είναι και τούτος λόγιος πολλά καΐ 
φρόνιμος άνθρωπος.» 

(3) Μετά τούτου εΐχεν άλληλογραφίαν ό Ευγένιος• έν έπιστολ. σελ. 21 
του αύτοΰ κωδ. (4) Π. Άρ. 

(5) « ΚαΙ ήμεΤς (εγραφεν ό Γόρδιος Θεοδοσίω τινί• έν σελ. 191 του αυ- 
τοΰ Κωδ.) γοΰν την φιλίαν, όπου εχομεν προς την άγάπην σου και προς 
τους λοιποΰς φίλους, έχοντας την κληρονομίαν πατρικήν άπό τον μακαρί- 
την διδάσκαλόν μας, ώς γνήσια και πνευματικά εκείνου τέκνα πρέπει να τήν 
φυλάττωμεν ανελλιπή. » 

(6) Κωνσταντίου Α', τοΰ άπό Σιναίου Διατριβή περ'ι της Πατριαρχικής 
Σχολής έν τφ Περιοδικψ κτλ. σελ. 288. 

(7) « Ό δε Γρηγόριος ό έμός (εγραφεν ό Ευγένιος τψ Λαρίσσης Διονυ- 
σίω έν έπιστολ. σελ. 40. 41. 162 καΐ άλλαχοΰ τοΰ αυτοΰ κωδ.), δν μνή- 
μοις έπι τοΤς οικείοις ήξίωσε γράμμασιν ή Σεβασμιότης σου, της έκ της ή- 
μΤν μετείχε διαίτης, παιδείας δ' έρών ελευθέρας και κρείττονος μάλλον, ή 
της καθ' ήμας, και οϋτως έ'χων, εμπόρων αύτψ άγγειλάντων, δτι άνήρ τις 



— 91 — 

Αναστάσιος δ Γόρδιος, εν Αθήναις υσερον σπουδάσας *, τελευταΐον εν 
Παταβίω 2 , τοις ιχνεσι του διδασκάλου σοιχήσας, επίσης ώς εκείνος 
τη Μονή της Γούβης διδάσκων (1683 — 1721) 3 . Τον Γόρδιον διε- 
δέξατο εν τη Μονή Θεοφάνης Ιερομόναχος 4 ,! ύπο Γορδίω και Μεθό- 
διο) τω Ανθρακίτη εκπαιδευθείς, διδάσκων τω 1 750* άγνο)στον δε 
ει μεθ' ύστερον διετηρεΐτο ή Σχολή. Οντως δε εκ του φυτωρίου 
τούτου εσμός λογίων κατά το μάλλον η ήττον μεμορφωμένων ε- 
ξήλθε κατά τά Αγραφα και τά πέριξ, Θεσσαλίαν, Παραχελω'ί'τιδα 
(λσπροπόταμον), Ακαρνανίαν, Αιτωλίαν και Λοκρίδα, συντελεσάν- 
των εις την αυτών άνάπτυξιν. Και δη πλην άλλων Σέργιος δ Μα- 
κραϊος εξ Αγράφων, μαθητής του Θεοφάνους 3 και ύστερον του 



έλλογιμώτατος και εις άκρον έςησκημένος παιδείας της τε καθ* ήμδς, ώς 
φασι, και της θύραθεν, έ'ναγχος εκ της των Φαιάκων νήσου έπιβάς των 
Ιωαννίνων τους προσφοιτώντας αύτώ διδάσκει γραμματικά τε και λογικά 
μαθήματα• τούτων ούν των λόγων άκουσας εκείνος έ'κθυμος ύφ' ηδονής έγε- 
γόνει. » "Ισως ό παρά Π. \Αρ. Μελισσηνός. 

(1) Μάθηταί τίνες του Ευγενίου, έν οΤς και οΰτος ό Γόρδιος, χάριν σπου- 
δής τελειοτέρας μετέβησαν εις Αθήνας• « Έκατευοδωθήκαμεν καλά (εγραφεν 
ό Γόρδιος τφ Εύγενίω έξ Αθηνών έν έπιστολ. σελ. 192 του αύτοΰ κωδ.), 
ηϋραμεν και τον κυρ Νικόδημον ομού και με τους μαθητάς του όλους ύ- 
γιεΤς• του έδώκαμεν το γράμμα της λογιότητός σου και το έχάρη πολλά, 
ύπεσχέθη πώς νά μας έπιμεληθ?\• είναι κατ* άλήθειαν άνθρωπος πολλά κα- 
λός καΐ επιτήδειος εις τά μαθήματα και λογιάζομεν πως νά εύτυχήσωμεν 
με την εύχήν της . . . Τά συγγράμματα, όπου έχει ό κϋρ Νικόδημος, εΤναι 
του Κορυδαλέως, και έκάμαμεν καλά, όπου έπήραμεν την Φυσικήν, διότι 
του κυρ Νικόδημου του λείπονται πολλά, τά όποΤα άφήκε λόγον ^είς την 
Πόλιν νά του γράψωσι και διαβάζομεν τώρα εις ταύτα . • Ό Γόρδιος λέγε- 
ται και ΰ στερογ ε ν έ σ τ ερο ς τών μαθητών του Ευγενίου• έν έπιστολ. σελ. 
40. 157. 162. του αύτοΰ κωδ. 

(2) Έν έπιστολ. σελ. 155. 157 του αύτοΰ κωδ. 

(3) Ό Γόρδιος έγραφε τω Αιτσας και Αγράφων Διονυσίψ (1720), δτι 
έδίδαξε πολλούς άγνωμονήσαντας ύστερον ( ! )' έν έπιστολ. σελ. 143. πρβλ. 
σελ. 70• 78. 142. 143. 180. 197. 200. 202. 206. 364 και άλλαχοΰ. Περί 
Αναστασίου Γορδίου δρα Κ. ΟΙκονόμ. περί τών Ο', Δ', 817. 

(4) "Ορα «Τών Σωζομ. Έκκλ. συγγραμ. Κ. Οικονόμου Τόμ. Α', 581. 

(5) Αυτόθι σελ. 511. 381. έ'νθα και τά υπό Βρετοΰ (Β, 300) είρη- 
μένα διορθουνται. 



Ευγενίου Ιν Αθω, προϊστάμενος τη; εν Κωνσταντινουπόλει Σχολής 
των φιλοσοφικών (1 777 — ) *, ώς και Χρύσανθος δ Αιτωλό; επί- 
σης", πιθανώς και Κοσμάς δ ίερομάρτυς , Ιωάννης δ εκ Φουρνας 
των Αγράφων (1760) 4 , Δημήτριος Πολυζώης εκ Βρανιανών (1800) 
διδάσκαλος, συγγραφεύς Γραμματικής 3 , Νικόλαος Αγραφιώτης, 
ιατρός (;), γράψας « Ελληνο^ν ιατρών παλαιών τε και μεταγενεστέ- 
ρων Ιατρικής Επιτομήν » , Χρηστάκης Ράγκος, ιατρός (1820) 7 , 
Θεοδόσιος ίερόπαις (1784) εκ Φουρνας τών Αγράφων, άντιγραφεύς 
των επιστολών Ευγενίου του Αιτωλού και του Γόρδιου , και έτεροι 
συστησαντες μικροτέρας Σχολάς. 

Και δη εν Καρπενήσι ω, από τής ΙΖ' Εκατ. ύφίστατο σχολή Ελ- 
ληνική εν γ) έδίδαξε δις Ευγένιος δ ίωαννούλιος , δν διεδέξατο δ μετά 
ταύτα Λιτσας και Αγράφων Ιάκωβος κατά την πρώτην δεκαετηρίδα 
τής ΙΗ' Εκατ. 10 , πιθανώς και δ Γόρδιος προ τής εν Γούβη διδασκα- 
λίας του* τω 1748 έδίδασκεν αυτόθι δ εζ Ιωαννίνων Νικόλαος Μπάρ- 
κοσης, ικανής παιδείας κάτοχο; 11 , τω δε 1756 δ Θεσσαλό; Ευ- 
στάθιος" καταστραφεΐσα δε ή Σχολή τω 1758 εκ τών επελθόντων 
δεινών, συνέστη πάλιν τω 1774, ότε έδίδασκεν εν αύτη δ εκ Κε- 
ρασόβου Παπα Δημήτριος, μεθ'δν δ εκ Κερασόβου επίσης Ιωάννης 1 . 
Κατά δε τά τέλη τής ΙΗ' Εκατ. αναφέρεται διδάσκων δ εκ Βρανια- 
νών Δημήτριος Πολυζώης εν αύτγί, διατηρηθείση μέχρι τής Ελληνι- 



(1) Κωνσταντίου Α' τοΰ άπό Σινα(ου εν τη Διατριβή περί της Πατριαρχ. 
Σχολής έν τψ Περιοδική κτλ. σελ. 292. 

(2) Αυτόθι. 

(3) Αδελφός, ως λέγεται, του Χρύσανθου. 

(4) Βρετοΰ Β', 117. 

(5) Βρετοΰ Β, 112. 

(6) έν γειρ. ύπ' αρ. της τοΰ 'Αγιοταφ. Μετοχ. Βιβλιοθήκης. 

(7) Βρετοΰ Β\324. 

(8) Τών εμπεριεχομένων έν τω ε'ιρημένω Κώδηκι έν τέλει, πιθανώς 6 
μετά ταΰτα Θεοφάνης. (9) Π. Άρ. 

(10) Π. Άρ. 

(11) Π. Αρ. Βρετοΰ Β', 244. 
(44) Π. Άρ. 



— 93 — 

κ9\ς επανας-άσεως, οτε (επι Αλή Πάσα) οι άρχοντες του Καρπενησίου 
διέπρεπον εν τοις λοιποίς . 

Εν ^Ρ&ντίγτ) επίσης κατά την ΙΗ' Εκατ. συνές-η Σχολή, εν ή κατά 
τάς αρχάς της ένεστώσης άπαντοψεν, οτι έδιδάσκετο αυτόθι και ή 
Λατινική γλώσσα συστηυ*.ατικώς . Εν Κεφασόβω τω 4779 έδίδα- 
σκεν Ιωάννης δ Κερασοβίτης, διατηρηθείσης και έφεξης της Σχολής, 
έν Φουρτα, υφίστατο Σχολή κατά την παρελθουσαν Εκατ., εν •$ 
ήρύσαντο τά πρώτα νάματα οι αύτόθεν καταγόμενοι Θεοφάνης και 
Ιωάννης, και Σέργιος δ Μακραΐος . έν Χρνσω της Φθιώτιδος περί 
τά 4808 έδίδασκεν δ μονάχος Θεόδουλος, ικανής παιδείας κάτο- 
χος 4 * έν Ύπατη περί τάς αρχάς της Ιθ' Εκατ. έδίδασκε Ζαχαρίας 
δ Αινιάν , ύστερον έν Κωνσταντινουπόλει διδάξας. 

Εν ΛίτωΛιχω (λνατολικω) Τωάσαφ Αρβανιτάκης, μαθητής Ευγε- 
νίου του Αιτωλού τω 4 665 έδίδασκε 6 , μεθ' 6ν (4 665—4 688) 



(1) Π. Άρ. 

(2) Π. Αρ. 

(3) Π. 'Αρ. και άνωτ. σελ. 91 — . σημ. 4. 4. καΐ 8. 

(4) Π. 'Αρ. 

(5) Π. Αρ. 

(6) « Έν τοΤς μέρεσι της Αιτωλίας (έπέστελλεν ό Ευγένιος τψ Ααρί<7- 
σης Διονυσίω τφ 1665. έν σ3λ. 19 του είρημένου κωδ. της έν Χάλκη Θεο- 
λογικής Σχολής) της έμης αθλίας πατρίδος, και έπι πασι σχεδόν τοΐς πέριξ 
εκείνης κλίμασιν εξέλιπε πρό πολλών ήδη χρόνων άπαν καλόν, μεθ' δ καΐ 
ή των πεζών γραμμάτων γνώσις, ή τροφή των λογικών ψυχών, ή δυναμένη 
σοφίζειν είς σωτηρίαν τον άνθρωπον . . . Ταύτα καθορων κάγώ, και ειπερ 
τις και άλλος δεινοπαθήσας, και άλγημα καθ' ήμέραν ήμΐν έπ' άλγήματ& 
προσετίθετο* και οϋτως έ'χων τρόπον τινά έζήτουν μετά Θεόν του τοιούτου 
κακοΰ θεραπείαν καΐ έ'τυχον ανδρός τίνος ζηλον ηδη πατρφον έχοντος και 
προθυμίαν την αυτήν τψ συστησαμένω έν τοΓς καθ' ήμδς χρόνοις το νέον 
Φροντιστήριον έν τη Κωνσταντίνου. Εκείνος τοίνυν μικρόν τι άργυρίδ:ον §ι- 
δοΰς δσον εις ενός μίσθωμα παιδαγωγού, "ίνα τους παΤδας των πτωχών καΐ 
αδυνάτων παιδεύη τους τε έν τφ Άνατολικφ και έν τοΐς άλλοις πέριξ χω- 
ρίοις, έδεήθη γραμμάτων παρά της Μητρός ημών Εκκλησίας . . . » Ό αυ- 
τός Ευγένιος έστελλε τφ 1665 τοΐς κατοίκοις του Αίτωλικοΰ τον διδάσκα- 
λον τούτον α Μας παρηγγείλατε διά τών προλαβόντων υμών γραμμάτων νά 
εϋρωμέν τίνα παιοαγωγόν έπιτήδειον και άρκετόν είς ύπηρεσίαν του παιδευ- 



— 94 — 

Γρηγόριος έν τω υπο Μανολάκη ίδρυθείση Σχολνί 1 , πρόδρομος γενό- 
μενος του λαμπρότερον ύστερον διαδόντος Παλαμά τά γράμματα. 

Εν Λοχροΐς (παρά τοις Δελφοΐς) τω 1 723 έδίδασκεν Νικόλαος 
Αναγνώστες δ εξ Αρτης, φίλος και μαθητές του Γορδίου ϊσως 2 , 
τω δε 4757 εν Σα^ώνοις (Αμφίσση) υφίστατο Σχολή Ελληνική 3 
διατηρηθεΐσα και ύστερον. 

Πάσας δμως ταύτας έπεσκίασε ή περί τά μέσα τή; ΙΗ' Εκατον- 
ταετηρίδος εν ΜεσοΛογγίω συστασα Σχολή υπο του ιδρυτού αυτής 
και πρώτου Σχολάρχου ΠαΛαμαία κληθεΐσα. Παναγιώτης δ Παλα- 
μάς, Θεσσαλός (1722 — 1803) παρά Θεοφάνει Ιερομόναχος μαθη- 
τεύσας 4 , (ίσως και παρά Νεοφύτω τω Καυσοκαλυβίτη εν Κωνς-αν- 
τινουπόλει, Εύγενίω δε της φιλοσοφίας άμα συνδιδάσκων άκροασάμε- 
νος), υπόληψιν γραμματικού χαίρων πολλήν, μετά την διάλυσιν της 
εν γί καυτός έδίδασκεν Αθωνιάδος Ακαδημίας (1753 — 1758), συνές*η- 
σεν έν Μεσολογγίω τω 1 760 την περιώνυμον και φερώνυμον Σχολήν, 
εις ίν περί τους τριακόσιους εφοίτων πολλαχόθεν μαθηταί. Πανα- 
γιώτην τον Παλαμαν μετατρέψαντα την Αθωνιάδα εις ΜεσοΛογγί- 



τηρίου• καΐ Ιδού κατά το παρόν πέμπομεν τον σπουδαιότατον έν λόγοις καί 
μετρίως πεπαιδευμένον έν μαθήμασι, τον άδελφόν κΰρ Ίωάσαφον τον Άρβα- 
νιτάκην, ίκανόν προς την τοιαύτην ύπηρεσίαν » έν έπιστ. σελ. 30 του είρη- 
μένου κωδ. 

(1) Ό Ευγένιος έγραφε τφ Γρηγορίω διδάσκοντι έν Αίτωλικψ (σελ. 49. 
του αύτου κώδ.) « 'Λλλά σύ εφεύρες φιλοσοφωτέραν όδόν, η να είπω άνοη. 
τοτέραν, και παρέδραμες την θεωρίαν και την κατά Χριστόν ζωήν και σΰ 
ώντας αυτού, νά λέγωσί τίνες νά φέρωσι τά παιδιά τους έδώ 
νά παιδευθοΰν και έκεΤνος ό Χριστιανός, λέγω δε ό Μανολάκης, το το- 
σούτον σιτηρέσιον, άκούοντας το άκερδές τ?\ς ελεημοσύνης, πως του φαίνε- 
ται; » Τφ Γρηγορίω έπέστελλεν ό Ευγένιο; (έν έπιστ. σελ. 29 του αύτοΰ 
Κώδ.) «Και Άναγνώστην τον ίερόπαιδα, τον νυν άγαθ•(\ τύχτι παιδεύσεως ε- 
λευθέρας παρά σοι καταξιωθέντα, διά του ίερου σου στόματος ασπάζομαι. » 
έ'τ'ι σελ. 49. 72. 

(2) Έν έπιστολ. σελ. 156. 161 του αύτοΰ κώδ. 

(3) Γεωργίου Κωνσταντίνου έν Προλεγομένοις του Αεξικοΰ. 

(4) "Ενθ. άνωτ. σελ. 91. σημ. 11. "Ισως ό Παλαμάς κατήγετο έκ τ?*ς 
έν Θεσσαλία κωμοπόλεως του Παλαμά. 



— 95 — 

τιδα. Άκαδημιαν, και διευθύναντα αυτήν μέχρι του 1 800, διεδέξατο 
δ υίος αυτού Γρηγόριος μέχρι της ελληνικής επαναστάσεως . τφ 
1821 ί . Εκ της Σχολής ταύτης έξήλθον πλείστοι λόγου άξιοι δια- 
πρέψαντες επί τε διδασκαλία και πολιτική ιδίως έπι των άρχων της 
παρούσης Εκατ. Γεράσιμος Γουλεμης (1765) διδάξας έν Κωνσταν- 
τινουπόλει, Φραγκίσκος Γουλεμής, αύτάδελφος αυτοϋ, επίσης. Ανδρέας 
Καλογερας, ιατρός (1764). Παύλος Σιδερής, ιατρός έν Κωνσταντι- 
νουπόλει. Αναστάσιος Γουλεμης επίσης. Δημήτριος Ραζής (1 780) 
ιατρός του Αρχιναυάρχου του Σουλτάνου Απτούλ Χαμίτ έν Κο^ν- 
σταντινουπόλει. Κωνσταντίνος Ραζικότσικας ιατρός έν Μεσολογγίω 
και Αιτωλικω (1790 — 1815). Αναστάσιος Παπάζογλους, ιατρός έν 
Κωνσταντινουπόλει και Μεσολογγίω μέχρι του 1821. Πέτρος ιερεύς 
εκ Φθιώτιδος, διδάσκαλος έν Άγρινίω μέχρι του 1821. Χρύσανθος 
μονάχος Πελοποννησιος, διδάσκαλος Κυθήρων, Αναγνώστης Ιθακή- 
σιος διδάσκαλος Ιθάκης. Πα'ί'σιος μονάχος αυτόθεν. Κωνσταντίνος 
Καλογερας ιατρός του Σουλτάνου Σελιμ (1800). Χαραλάμπης Γκαρ- 
μπούνης διδάσκων έν Κωνσταντινουπόλει μέχρι τοϋ 1815. Φραγκί- 
σκος Γκαρμπούνης επίσης μέχρι του 1818. Νικόλαος Γκαρμπούνης 
επίσης μέχρι του 1820. Κο^νσταντΐνος Ψωμάκης, ελληνομαθής ά- 
κρως, διδάξας έν Κωνσταντινουπόλει και Βουκουρεστίω, μεταφράσας 
τον Βρουτον και τον Κάσσιον εις την Ελληνικην, ρ,ετασχών της 
συντάξεως της Κιβωτού (1818). Βασίλειος Ψωμάκης, αδελφός τού- 
του, διδάξας έν Κοονσταντινουπόλει μέχρι του 1820. Ευστάθιος 
Παλαρ,ας, διδάξας έν Κωνσταντινουπόλει μέχρι του 1821, είτα δέ 
έν ΚαΛάμω μέχρι του 1828. Δημήτριος Οίκονομόπουλος ο και 
Βενδραμής διδάξας έν Κωνσταντινουπόλει περί τάς αρχάς της 
ΙΘ Εκατ., είτα έν Αρτη μέχρι του 1820, και Παξοΐς μέχρι του 
1828. Κωνσταντίνος Καραπάνος, Ακαρνάν 2 . Φώτος Καραπάνος δ 
άδελφδς αυτού, διδάσκων έν Βονίζση μέχρι του 1821. Γαλάνης 
Σκλαμπάνης, Ακαρνάν, διαδεξάμενος εις την έν Καζούντ} διδασκα- 



(1) Γ. Φριδ. Σχοιμάννου Δημόσιον των Ελλήνων δίκαιον, μεχαγρ. υπό 
Θεμις-οκλέους Δ. Παπα Λουκά έν Αθήναις 1857 σ. ιβ'. Πανδ. ΙΣΤ , 428. — 
^2) 'Όρα άνωτ. σελ. 74. 



Χιαν Κωνς-αντΐνον τον Καραπάνον. Γεώργιος Σταματέλος Σκλαμπά* 
νης, διδάσκων εν Λευχάδι (1819) 4 . Νικόλαος Μαυρομμάτης, Ακαρ- 
νάν, Αθανάσιος Μάνος εκ Πρεβέζης, ένθα διαρκώς έδίδασκε μέχρι 
του 1834. Βενέδικτος Μαυρογιάννης, Πάργιος, πολυετώς σχολαρχών 
έν Πάτραις μέχρι του 1821. Βενιαμίν μονάχος Πελοποννησιος, δι*• 
δάσκο^ν έν Μιστρά (Σπάρτη) μέχρι τοΰ 1824. Αλέξιος Ζιμουράκης, 
διδάξας πρώτον έν Πάτραις είτα έν ΚαΛαβρύτοις μέχρι του 1821. 
Βενέδικτος δ έκ Λάμαρης, διδάσκων έν Κίονσταντινουπόλει μέχρι 
του 1828. Ιωάννης Παλαμάς, υιός του Παναγιώτου πρωτότοκος, 
διδάξας έν Αθήναις προ του 1 808, είτα έν Κωνς-αντινουπόλει μέχρι 
του 1812, αύθις έν ' Αθήναις μέχρι του 1821, εκείθεν δε έν Όόησσω 
μέχρι του 1828. Εκ δε τών μαθητών Γρηγορίου του Παλαμά έπι- 
σηρ-ότεροι έγένοντο οι εξής: Αναστάσιος Μπεκιάρης έκ Μεσολογγίου, 
διδάξας έν Καλαρρύταις άπο του 1808 — 1812. Ευστάθιος Καλο- 
γεράς, διδάσκαλος έν Ιο>αννίνοις (1813 — 1821) του τελευταίου 
υίοΰ του Αλή Πάσα Σαληχ Πάσα. Δημήτριος Καψάλης, σύγχρονος, 
διδάσκαλος του Ισμαήλ, υίοϋ του Βελή Πάσα. Τριαντάφυλλος Σπον- 
τή;, γλ(ύσσομαθης και άριστος ελληνιστής, διδάσκαλος. Παντολέων 
Βάλβης ιερεύς, διδάσκαλος έν Κωνσταντινουπόλει (1813 — 1821). 
Χρήστος Μπουκαούρης, ωσαύτως, Ιωάννης Δημητρίου διδάσκαλος 
(1813 — 1821) έν τ*ί πατρίδι του Αιτωλικω. Κωνσταντίνος Κοκκι- 
νομμάτης σύγχρονος, διδάσκαλος αυτόθι. Κωνσταντίνος Μανίκας, 
διδάσκαλος έν Πάτραις μέχρι του 1817, Ζαφείρης Βάλβης, άνεψιδς 
του Παντολέοντος, υπουργός χρηματίσας έν Ελλάδι. Ιωάννης Τρικού- 
πης 2 , Σπυρίδων Τρικούπης, δ υίδς αύτου, γνωστότατος τής Αιτω- 
λιοις βλαστός, δ τής αρίστης ιστορίας τής Ελλ. επαναστάσεως συγ- 
ραφεύς, Χριστόδουλος δ Ακαρνάν 3 και έτεροι μαρτυρουσι την με- 
γίστην έν Μεσολογγίω διανοητικην κίνησιν*, Οπου και τυπογραορεΐον 
συνέστη έν μέσω ταραχών τω 1824 . 



(4) Βρετου Β', άρ. 667. 

(2) Βρετου Β', 340. 

(3) Βρετου Β', 80 349. 

(4) Πανδ, ΙΖ', 380—381. 

(5) ΕπονοΙορβίΠβ Ρ. ϋκίοΐ. Τόμ. ΚΣΤ'. σελ. 708 Σ. 'Αρ. Έκ Λεβαδείας 



— 97 — 

Και εν τη λοιπγ) Ελλάδι δρώμεν τα αυτά. Και Ιζ Αθηνών καΐ 
Πελοποννήσου οι εν ταΐς ΣχολΟΐς και οιλοι παιδευόμενοι, τελειότε- 
ρα; δε παιδεύσεως εφιέμενοι, εις Ιταλίαν μετέβαινον λίαν πρω'ί'μως, 
εις Ενετίαν, Ρώμ.ην και Πατάβιον, οπόθεν επανακάμπτοντες [/.ετε- 
δίδοσαν τοις δμογενέσιν ας αυτοί γνώσεις ήρύσαντο. 

Εν Αθήναις, ων την άμάθειαν, ταλανίζει Θεοδόσιος δ Ζυγομα- 
λας •, εκαλλιεργοϋντο κατά τδ δυνατδν τα γράμματα, λόγιοι δε 
άνδρες άξια λόγου συγγράψαντες άπ' αυτής ετι της αλώσεως μέχρις 
εσχάτων πιστουσι τδν λόγον. Αύτόθεν κατηγετο Δημήτριος δ Χαλ- 
κοκονδύλης (1480) άνηρ σοφός, διδάξας την Ελληνικήν εν Φλωρεν- 
τία και Μεδιολάνοις 2 , Ναθαναήλ δ Χύξ (Χύχας η Χικας) (1600) 
διδάξας εν Ενετία (1614 — 1617) 3 , έν δε Κέρκυρα τελευταΐον δια- 
τριβών έγραψε περί της αρχής και του άναμαρτητου του Πάπα 
κοινή φράσει \ Τούτου σύγχρονοι φαίνονται Θεόφιλος δ Κορυδα- 
λεύς , Αθηναίος, τα Ιγκύκλια έν Αθήναις σπουδάσας , ύστερον δέ 
εν Παταβί'ω τελειοποιηθείς '. Αεονάρδος Φιλαρας (Βιλαρας), Αθη- 
ναίος, σύγχρονος, πολλής απολαύων φήμης εν Ευρώπη, 8 , άνταπό- 
κρισιν έχων και μετά του περίφημου Αγγλου ποιητου Μίλτωνος . 
Φραγκίσκος Τρίτης, Αθηναίος (1 660), διδάσκαλος τής Ελληνικής φι- 
λολογίας εν Πίση τής Ιταλίας 10 . Ιωάννης δ Μάκολας (1660), Αθη- 



κατήγετο ό λόγιος Ιεροδιάκονος Νικόδημος Βαβατΐνός (1680). Βρετοΰ 
Α', 38. 

(1) ΤΐΙΓΟΟοταθΟ. σελ. 95 και άλλαχοΰ πρβλ. ϋβν. 01ΐγΐΓίΐβί, Όβ 8ΐ8ΐα 
ΕοοΙβδίδΓαηι Ιιοο ΙβιαροΓΘ (1569) ΐη Οπιβοία θΐο. Εΐ'αηϋοΓαιίί 1583 σελ. 13. 

(2) Βρετοΰ Β', %. 348. 

(3) Βελούδου Χρυσαλλίδ. τοΰ έτους 1863 σελ. 11. 

(4) Στυλιανού Βλασοπούλου Ύπεράσπισις της Γραικικης Εκκλησίας κτλ. 
σελ. ις-'. 

(5) Πρότερον Σκορδαλός καλούμενος• Βελούδου Χρυσαλλ. τοΰ* έτους 1863 
σελ. 11. 

(6) Βρετοΰ Β', 285. 

(7) Αυτόθι. 

(8) Βρετοΰ Α', 249. 

(9) Αυτόθι. 

(10) Σοφ. Κ. ΟΙκ. περί Φραγκίσκου τοΰ Κόκκου σελ. 10 Σημ. β'. 

7 



— 98 — 

ναΐος, μεταφράσας την ίς-ορίαν του Τρόγου 4 . Ο πολύς Κορυδαλε&ς 
μάλιστα επανελθων μετά την εκ της Μητροπόλεως Αρτης παραί- 
τησαν του έδίδασκεν εν τη γενέτειρα παντός γενναίου και ύψηλοΰ την 
φιλοσοφίαν, ΣχοΑην ούτως εν τη πατρίδι της φιλοσοφίας άπαρτίσας. 
Τότε (1645) ηκροάσαντο αύτου φιλοσοφίαν Γερμανός δ Λοκρος 
(ΑιτοΑος) δ μετά ταύτα Νύσσης 2 , Νεκτάριος δ μετά ταύτα Ιερο- 
σολύμων , Διονύσιος δ Ικ Ναυπλίου και δύο των ευγενών Αθηναίων. 
Ολίγον δε μετά ταύτα (4667) δ εξ Ιωαννίνων Επιφάνιος, τούπίκλην 
Ηγούμενος, ΐδρυσεν έν Αθήναις Σχολην, Ιν γι έδιδάσκοντο ή γραμ- 
ματική, ή φιλοσοφία, αϊ έπιστήμαι (διατηρηθεΐσαν και εύεργετη- 
θείσαν τω μεν 4 732 υπό Στεφάνου του Μήλου, τω δε 4748 υπά- 
του Αθηναίου Στεφάνου Ρούττη) *. Τω δε 4 672 αναφέρεται διδά- 
σκων εν Αθήναις Δημήτριος δ Μπενιζέλος έν ίταλία εκπαιδευθείς » 
Μετά τούτον Νικόδημος τις, άνήρ ίκανώς πεπαιδευμένος, προς ον χά- 
ριν σπουδής κρείττονος έφοίτησάν τίνες των μαθητών Ευγενίου του 
ΑΐτοΑοϋ, έν οίς και Αναστάσιος δ Γόρδιος 6 . Περί τους αυτούς χρό- 



(1) Βρετοΰ Β , 300. 

(2) Ποικίλα Ελληνικά έν Μόσχα 1811 σελ. 259. 

(3) Τότε χάριν ελέους υπέρ τοΟ Σιναίου περιερχόμενος την Πελοπόννη- 
σον και τάς Αθήνας έν ηλικία τεσσαράκοντα πέντε έτων. Βρετου Α', 232. 

(4) Βελούδου Χρυσαλλ. τοϋ έ'τους 1863 σελ. 28. 30. "Αλλως έχει τό> 
πράγμα κατά Θ. Ν. Φιλαδελφέα έν Χρυσαλλ. (Άθηνων) Τόμ. Δ', 343. — - 

(5) ΡβΓβ Β&13ΪΠ, Β,βίαΐΐοη άβ ΓβΙαΙ ρΓβδβηΙ; άβ Ια νίΐΐβ ά'Αίηβηβδ, ίγοη 7 
4674 σελ. 54 — 55. « Γ αϊ νιι (1672) α Αΐηβηβδ απ Γβ1ΐ§ίβπχ §Γβο, ηιιΐ δα- 
ναίΐ ηη ρβα άβ Ιαΐίη. II γ βη α ά'αηΐΓβδ, δαηδ ραΗβΓ άβ Γ ΑΓβηβνβηιιβ, ηιιί 
δανβηΐ Ια £Γββ ΙΐΐίβΓαΙ. Ι/βΙοηιιβηββ ηί Ια ρηΐίοδορηΐβ η' βη δοηΐ ραδ βηΐΐβ- 
ΓβΐΏβηί ηαηηΐβδ, βΐ ]' αϊ ραιΊβ αα δΐ§ηοΓ Όΐηιίίτγ Ββηίηζβίοδ, <|ιη αγαηί, 
αρρί'ίδ Γ ηηβ βΐ Ι' ααΐΐ'β άαηδ Γ βίαΐ άβ νβηίδβ, βη ίαίδαίΐ άβδ Ιβςσηδ άαηδ 
δα ραίπβ α άβαχ αα Ιγοιβ αηάίΐβαΐ'δ δβυΐβιηβηί. » 

(6) Ένθ. άνωτ. σελ. 91. Ό Ευγένιος συνιστάς τον Γόρδιον τότε τφ έν 
Αθήναις Ιωάννη Μπενιζέλφ έγραφε «... και δ<ά του γράμματος την πα- 
ρακαλουμεν εκ ψυχής νά δενθ•7\ φ-.λοφρόνως τον ήμέτερον Ίεροδιάκονον Ά- 
ναστάσιον ονόματι, όπου της εγχειρίζει τά παρ' ήμων έστι τέκνον πνευμα- 
τικόν Ιδικόν μας, το οποίον άπεκτήσαμεν συν Θεψ τώρα μάλιστα εις τά 
δειλινόν της ζωής μας, αν ε'ίπω εις τήν θύραν του θανάτου μας, λέγω άλη- 
θέστερον και δια νά είναι αυτός τών άλλων μαθητών ΰς-ερογενέςερος, δε 



— 99 — 

νους (1676) Ιν τη πόλει των Αθηνών εξησκεΐτο, Ιννοεΐται, ατελώς ή 
ευφυής μέθοδος της αμοιβαίας διδασκαλίας, της Ααγκαστριανής η 
Αλληλοδιδακτικής Μεθόδου, καθ' ^ν δ διδάσκαλος τριάκοντα έδί- 
δασκε συνάμα παΐδας , τών Αθηναίων τότε ποιμαινομένων υπδ του 
Αρχιεπισκόπου Ανθίμου, ανδρός σοφού, εργαζομένου εις διάδοσιν τών 
φώτων έν τη εαυτού πατρίδι , τριών δε Καθηγητών δημοσία δι- 
δασκόντων την Θεολογίαν και Φιλοσοφίαν 3 . Την φιλομάθειαν ταύτην 
δεν απώλεσαν βεβαίως οι Αθηναίοι και κατά την εφεξής ΙΗ Εκα- 
τονταετηρίδα, δτε είχον δύο Σχολάς αρρένων. Γρηγόριος δ Σωτήρης, 
Αθηναίος, εξ Ιταλίας επανακάμψας, συνέστησε τω 1715 Σχολην, 
έν ^ μετά ζήλου εδίδασκε, καλέσας αυτήν Φρονπσνήριον 'ΕΛΛηη- 
χών μαθημά.τωτ μετά βιβλιοθήκης. Τούτον δε τω 1728 Μητροπο- 
λιτών Μονεμβασίας άναδειχθέντα διεδέξατο Παύλος δ Ιθακήσιος (δ 
μετά ταύτα Παέσιος), ου μαθητής έγένετο Εφραιμ δ Αθηναίος, διδά- 
ξας ύστερον έν Κύπρω , δ μετά ταΰτα Ιεροσολύμων σοφώτατος 
Πατριάρχης ®' τούτον μετ' ου πολύ διεδέξατο ε?ς την αύτην του Σω- 
τήρη Σχολην Κοσμάς δ Αημνιος έν Πάτμω εκπαιδευθείς* μετά δε Ιξ έ- 
τη και τούτου απελθόντος την Σχολην άνείληφεν (1740)^δ ιεροδιδά- 



φερόντως τον άγαπω, καθώς ό 'ΐσαακίδης έκεΤνος Ιακώβ ήγάπα πολλά τον 
άοίδιμον Ιωσήφ. » έν έπιστ. σελ. 41 — τοΰ είρημένου κωδ. χ%ς έν Χάλκγ) 
Θεολ. Σχολές. 

(1) ΟιιίΙΙβίίθΓθ, ΑΛβηβδ αηοίβηηβ 61 ηοανβΐΐβ. Ραήδ, 1676, Τόμ. Α', 
231—236. 

(2) νίΠβΠΙ&ίη Ίστορ. δοκίμιον κτλ. σελ. 86 νΤ\ς Έλλ. μετάφρ. Σοφ. Κ. 
ΟΙκ. περί Μάρκου τοΟ Κυπρίου σελ. 14. 

(3) ΟαίΙΙβίίβΓβ, έ'νθ. άνωτ. Τόμ. Α' 249. « Βαηιαδίπηοδ ρ&Γΐβ Ια 1αη§ιιβ 
^Γβοηιιβ Ιίΐΐβΐ'αΐβ, Ια Ιιιγογ|ιι6, Ια Ιαΐΐηβ, 1' ίΐαΐίβηηβ• ίΐ Μ βοΐιαρρα πιβιιιβ 
φΐβΐηαβ οΐιοδβ άβ Ια ίΓαηβαίδβ. II βδΐ ιιη άβδ ΐΓοίδ ΡΐΌίβδδβιΐΓδ, ηαί βχ- 
ρΐίηυβηΐ β η ρ α \) 1 ί β Ια Τίιβοΐοβΐβ βΐ Ια Ρΐιϋοδορίιίβ άαηδ Αΐΐιβηβδ . . . 
V ΑπΐΗβνβφιβ, βΐ ΒίΕΐίΐήοδ Ββηίηζβίοδ δοηΐ 1β άβυχ αυΐΓβδ » Πρβλ. Ουγδ 
νογα§6 Ι,ΐΐΙβΓαίΓβ άβ Ια &γθοθ. Ραπδ 1783 Τόμ. Β', σελ. 161. 

(4) Κωνσταντίου Α' του άπό Σιναίου Περί των μετά την αλωσιν κτλ. 
έν Έφημ. Φιλομαθών αρ. 467. 

(5) "Ορα Νικηφόρου Θεοτόκη προσφωνητικήν Έπις-ολήν είς Ισαάκ του Σύ- 
ρου τά ασκητικά έν Αειψία αψό. Βρετοΰ Α', αρ. 250. 



— 100 — 

σκάλος Αθανάσιος Μπουσόπουλος, ου μετά τριακονταετή διδασκαλίαν 
παραιτησαμένου διάδοχος προσεκληθτη περί τα 1774 δ εξ Ιωαννίνων 
Δημήτριος Βόδας, μαθητής του Μπαλάνου, ειδήμων προς τη Ελλη- 
νική της Λατινικής και της Θεολογίας* τούτον μετά ετη τέσσαρα 
άναχωρήσαντα διεδέξατο τδ δεύτερον δ Αθανάσιος Μπουσόπουλος, 
δν τω 1786 παραιτησάμενον διεδέξατο Σαμουήλ δΚουβελάνος, Αθη- 
ναίος, μέχρι τοϋ θανάτου αυτοϋ τω 1810, δτε δια την άπώλειαν 
των υπέρ συντηρήσεως αυτής παρά τη Ενετική Αριστοκρατία πόρων 
και άλλων αιτίων κατελύθη η επί έννενηκοντα περίπου ετη διαρκέ- 
σασα αυτή Σχολή, ικανούς παραγαγοϋσα καρπούς. 

Παρά ταύτη και ετέρα ηκμαζεν εν Αθήναις Σχολή, ή" τω 1750 
ύπδ του Αθηναίου Ιωάννου Ντέκα εν Ενετία εμπορευομένου συς-ασα 
μετά βιβλιοθήκης ουκ ευκαταφρόνητου. Πρώτος της Σχολής ταύτης 
προς-άς αναφέρεται Βησσαρίων Ροϋφος, Αθηναίος, εν Ιο^αννίνοις σπου- 
δάσας, 8ν τω 1765 τελευτησαντα μετά δεκαπενταετή άοκνον διδα- 
σκαλίαν διεδέξατο μετά δύο ετη (1767) δ μαθητής αυτού Σωφρό- 
νιος Μπάρμπανος, Αθηναίος, επί επτά δλα ετη διδάξας, μεθ' 8ν 
(1774) Ιωάννης δ Μπενιζέλος διδάξας ποΤ^λότατα ετη. Απολεσθέν- 
των δε διά τάς αυτάς αιτίας και των ταύτης πύρων, φιλοτίμίος 
άνεδέξατο την συντηρησιν αυτής δ Ηγούμενος τής Μονής των Ασω- 
μάτων, του Πετράκη επικαλούμενης, Διονύσιος κατά τδ τότε εκδο- 
θέν Πατριαρχικδν Σιγγιλιώδες γράμμα . Ιωάννην τον Μπενιζέλον 
περί τά 1808 πιθανώς αποθανόντα διεδέξατο δ εκ Ραιδεστού Ιωάν- 
νης Τατλίκαρας, προσωρινώς διδάσκων, διότι τω 1810 εν Αθήναις 
εδίδασκεν άπδ Κωνς-αντινουπόλεως προσκληθείς Ιωάννης δ Παλαμάς, 
εις τών διάσημων διδασκάλων τής πόλεως ταύτης. Τδν Παλαμαν άνα- 
χο)ρησαντα 2 περί τά 1817 άντικατέστησεν αύθις δ Ιωάννης Τατλί- 
καρας και δ μετά £ν έτος ελθών Μιχαήλ Μασών, αμφότεροι διδά- 
ξαντες μέχρι του 1823. Εν τούτω δε συνέστη τω 1814 ή ΦιΛό- 
μονσος ^Εταιρία, ης Πρόεδρος ανεδείχθη δ ευπατρίδη; Αγγλος Φρι- 
δερΐκος Νόρθιος (λόρδος Γυί'λφορδ) 3 , σκοπούσα την διάδοσιν τών 

(1) Θ. Ν. Φιλαδελφέως εν Χρυσαλλίδ. (Αθηνών) Τόμ. Δ', 49—. 

(2) Φαίνεται δις διδάξας ό Παλαμάς εν Αθήναις• δρα ανωτέρω σελ. 96. 

(3) Γ/ Ορα τήν τούτου άπάντησιν εις άρχαίαν έλληνικήν επί τη εκλογή 



— 101 — 

φώτων άνά πασαν την Ελλάδα. Αυτή ου μόνον υποδιδάσκαλον 
προσέθηκεν εις την του Ντέκα Σχολην πρώτον μέν τδν Δαμασκηνον 
Πετράκην, είτα δε τον Στάμον Παπα Σεραφείμ, άλλα καί διδάσκα- 
λον των επιστημών και της φιλοσοφίας τφ 1814, έπ άμοιβτί χι- 
λίων ταλληρων κατ έτος, Διονύσιον Πύρρον τον Θετταλον εξ Ιτα- 
λίας επανακάμψαντα και απέναντι της Σχολής τοΰ Ντέκα εν οικη- 
ματι ιδίω διδάσκοντα. Ούτω δε καί τοι δια παντοίων προσκομμάτων 
διελΟουσα ή Σχολή αυτή διετηρηθη επί πλείστον ώφελήσασα μέχρι 
του 1824. Τω δε 1825 εν μέσω της κλαγγής των δπλων ελθών δ 
μετά ταύτα επί πολλά ετη την αυτόθι γυμνασιακήν τιμησας εόραν 
Γεώργιος Γεννάδιος εδίδαξεν επί τίνα χρόνον, επισφραγίσας διά της 
διδασκαλίας του τ6 των προκατόχων έργον εν τη Σχολή, ήτις 
εκλείσθη διά παντός έκτοτε *. Λόγιοι δε Αθηναίοι, πλην ετέρων, δ 
σοφώτατος λεγόμενος Αργυρος Βερναρδής (1706) , Λιβέριος Κολέ- 
της, ιερεύς, έπιγραμματοποιος (1710) 3 , Παρθένιος Ιερομόναχος 
(1 730) Αόγον Επιτάφιον συντάξας εις Νικόλαον Μαυροκορδάτον *, 
Λεονάρδος δ Καπετανάκης (1 775) ^, Δημήτριος Κολέτης (171 0) 6 , 
δ ελλόγιμος Ιωάννης ιερεύς δ Πατούσας, Γυμνασιάρχης τοΰ Ιν Ενε- 
τία Φλαγγινιανου Φροντιστηρίου (1710), συντάκτης της επί πολύν 
χρόνον ώφελιμωτάτης Φιλολογικής Εγκυκλοπαίδειας, καί δ λόγιος 
αύτου αδελφός Γεώργιος Πατούσας, δ καί διαδεξάμενος αυτόν 7 , 
Ιωάννης Μαρμαροτούρης (1790) 8 , Δημήτριος δ Γαλανός, Ελλην 
ινδολόγος διάσημος (1800) 9 , δ λόγιος Παναγιώτης Κοδρικας 



αύτου εν Αποθήκη των ωφελίμων και τερπνών γνώσεων έν Κωνσταντινου- 
πόλει 1849, άρ. 19, σελ. 20. 

(1) Περί τών δύο τούτων Σχολών (της Γρηγορίου τοΟ Σωτήρη καί της 
τοΰ Ντέκα) δρα Θ. Ν. Φιλαδελφέως έν Χρυσαλλ. (Αθηνών) Τόμ. Δ', 213. 

(2) Βρετου Α', 55. 

(3) Βρετου Β'. 81. 

(4) Έ. Σταματιάδου Βίοι τών 'Ελλ. Διερμηνέων κτλ. σελ. 104 — . 

(5) Βρετοΰ Α', 96. 

(6) ΒρετοΟ Β , 43 

(7) Βρετοΰ Β', 43. 317. 318. 

(8) Βρετου Β', 100 303. 

(9) Πανδ. ΙΖ', 115. 



— 402 — 

(1810) 1 , Νεόφυτος Μεταξάς δ Ταλαντίου, είτα δέ Αθηνών Μητρο- 
πολίτης (1820), Αρχιερεύς έλλόγιμος και συγγραφεύς 2 , Γεώργιος 
Κουτούφας εν Αιβόρνω (1826) 3 , ή λογία σύζυγος Γ. Μακρή εξ 
Αθηνών (1825), μεταφράσασα διάλογους έκτου Γαλλικού εις το 
Ελληνικον, Αγγλικον και ίταλικον (έν Αονδίνω 1825)*, και έτεροι 
άγνωστοι διαμείναντες, άριδηλως δεικνύουσιν, δτι εν τη εστία των 
φώτων ουδέποτε το φως έσβεσθη, άείποτε δε και εν ήμέραις χαλε- 
παΐς η τε φιλοκαλία και ή φιλομάθεια ην του άστεος της Παλλάδος 
σεμνον έγκαλλώπισμα 5 . 

Μετά δε την άποκατάστασιν τών πραγμάτων της Ελλάδος μετα- 
τεθείσης της έδρας της Κυβερνήσεως εις την πόλιν τών Αθηνών, ου 
μόνον Σχολαι ιδρύθησαν και Γυμνάσια, άλλα δη τφ 4 837 και Πα- 
γεπιστήμιον,^ επικληθέν Όβώπιον, έπ δνόματι του βασιλέως Οθω- 
νος, μετά Βιβλιοθήκης, δπερ άπο του 4862 έπεκλήθη αύθις Έΰπ- 
χόν, το άνώτατον τοϋτο ου μόνον της Ελλάδος, αλλά και της Ανα- 
τολής συμπάσης Εκπαιδευτηριον, άφ' ου ως άπο φάρου τίνος τη- 
λαυγους αι έκπεμπόμεναι ακτίνες φωτίζουσι και θερμαίνουσι τους 
εγγύς και τους μακράν, πολλούς άχρι τούδε και δαψιλείς άπενεγκον 
τους καρπούς, πλείστους δε ττί τοϋ Θεοΰ χάριτι εις το μέλλον, ώς 
βράχος διαμένον ασάλευτος, ώς δένδρον εύθηνουν παρ' ΰδατα . 

Εν ΠεΛοποννησω εικάζεται, ότι μετά την άλωσιν τά γράμματα 
δπωςδηποτε εκαλλιεργουντο, διότι ίκανοι Πελοποννησιοι εφοίτων εις 
τάς Ακαδημίας της Ιταλίας 7 . Αύτόθεν δε, εκ ΝαυπΜου κατά την 



(1) Βρετου Β', 277. 

(2) Βρετου Α', 223. 

(3) Σ. Άρ. 

(4) 2. 'Αρ. 

(5) Περί της φιλοκαλία; των Αθηναίων (1685) δρα «Κ. Παπαρρηγοπού- 
λου "Αλω σι; Αθηνών κτλ», έν Πανδ. ΙΒ', 50—. 

(6) Κ. Φρεαρίτου Αόγος περί της Έλλ. επιστήμης σελ. 56 — 57. ετι 
Πανδ. ΙΖ', 455. Εις την Βιολιοθήκην αύτοΰ προσήνεγκον οι Ζωσιμάδαι την 
εαυτών, ό έν Βλαχία Βαρώνος Σακελλάριος, καΐ ό Βαρώνος Βέλλιος Μακε- 
δών. Θ. Ζωγράφου Έπτάλοφος 1861 σελ. 243. 

(7) « Ρι-ορΙβΓ 6&ιιι (βηΐί^παιιι Ιίη^ιιαιη) (ϋδοβηίΐ&ιιι Ιΐ&ΐϊ&β ηυοφίβ Αοίΐ- 
άβιηί&δ ά Ρβίοροηηβδϋδ, ΟθΙβηδΜδ, Οΐιϋδ εκίίπ.» Τυτοο£Γ3ΐ6θ. σελ. 246- 



— 403 — 

ΪΣΤ' Εκατ. κατηγοντο οι λόγιοι Ιωάννης Ζυγομαλας (4 560), διδάξας 
έν Αδριανουπόλεΐ και Κωνσταντινουπόλει, δπου μεγάλοι; έτιμηθη 
Ικκλησιαστικοΐς άξιώμασι \ Μανουηλ δ Μαλαξδς, Οίνονόμος της 
Μητροπόλείος Ναυπλίου και Αργού; (1 560) 2 , Νικόλαος και Ιωάννης 3 
και Γρηγόριος 4 οι Μαλαξοι (4 560). Εκ Κορίνθου κατηγοντο Μα- 
νουηλ δ μέγας ρητωρ της Μ. Εκκλησίας, συγγραφεύς θεολογικών 
συγγραμμάτων και Σχολάρχης της Πατριαρχικής Σχολής (4590) , 
Θεοδόσιος δ Κορίνθιος (4 560) 6 , Μιχαήλ δ Λήσταρχος δ και Ερμό- 
δωρος, λόγιος (4 550) 7 , Γεώργιος δ Κορίνθιος (4 540), πολυμαθέ- 
στατος λεγόμενος/*, Κωνσταντίνος Ρεσσινδς, λόγιος (4620) 9 , Δο- 
σίθεος δ Πατριάρχης των Ιεροσολύμων (4 650), συγγραφεύς πολλού 
λόγου άξιος 10 , Χρύσανθος δ Νοταράς (4 700) ανεψιός του ειρημέ- 
νου, διάδοχος αυτοΰ εις τον πατριαρχικον θρόνον και κληρονόμος 
της παιδείας του 14 , και έτεροι. 

Εκ Λακεδαίμονος κατηγετο Δημήτριος Μόσχου, Αάκων (4 460), 
ποίημα ποιησας εις έλένην και Αλέξανδρον , Ιωάννης Μόσχου (4 460) 
Ιν Ιταλία διδάξας την Ελληνικην και πολλούς άναδείξας επίσημους 
άνδρας 13 , Γεώργιος και Δημήτριος υιοί αύτου, ών δ Δημήτριος εδί- 
δαξεν εν Ενετία και Φερράρα την Ελληνικην 14 , Γεώργιος Ερμώνυ- 



(1) ΤαΓβο§Γ3ΐο. σελ. 92. 

(2) Έν χειρ. υπ άρ. 598 τί\ς του Άγιοταφ. Μετοχ. βιβλιοθ. 

(3) Βρετου Α', 102. Φαβρικ. Έλλ. Βιβλ. ΙΑ', έν λ. 

(4) Πανδ. Θ', 276. 

(5) Ένθ. άνωτ. περί τής Πατριαρχ. Σχολής. Πρβλ. Κ. Οικονόμου περί 
των Ο'. Δ', 796. 

(6) Οΰ θανόντο; τα βιβλία έζήτει άγοράσαι ό Μαργούνιος• έν έπιστ. 64 
σελ. 114 του Άριτζιανου" κώδηκος. 

(7) 'Ελληνομνήμ. Ε', 304. Π. Χιώτου έν Πανδ. ΙΑ', 407. 

(8) Έλληνομνήμ. Δ', 253. ΣΤ', 336. 

(9) Πανδ. Η', 551. 

(10) Βρετου Α', 496. 

(41) Βρετου Α', 254. Β'. 313 

(12) Βρετου Β', 308. 

(13) Έλληνομνήμ. Ζ', 385. 

(4 4) Έλληνομνήμ. Ζ', 389. 390—1. 



— 404 — - 

μος, Σπαρτιάτης (1 470), επι Λουδοβίκου XI της Γαλλίας διδάξας την 
Ελληνικην εν Παρισίοις και έχων εν τοΐς άκροαταΐς αυτού τον Ρεϋ- 
χλΐνον και Βουδαΐον , Δημήτριος Σπαρτιάτης (1490) διδάσκαλος 
Φραγκίσκου Τισσάρδου 2 . Εκ Κορώνης ειλκε τδ γένος Αντώνιος δ 
Πυρόπουλος (1480), ιατρός εγκωμιαζόμενος υπδ Ερμολάου Βαρβά- 
ρου 3 , Μιχαήλ Παραστάτης, λόγιος (1540) 4 , Μιχαήλ Ρωσσαΐτος 
(1550) 3 . Εκ /7αΓρώ? Ανδρέας δ Κουνάδος λόγιος (1 530) 6 . ΕκΜο- 
νεμδασίας Γαβριήλ δ Σεβήρος, Μητροπολίτης Φιλαδέλφειας εν Ενετία, 
άνηρ έλλόγιμος, γράψας λόγου άξια (1586) 7 , Δωρόθεος δ Μονεμ- 
βασίας, λόγιος (1650) 8 . Ετεροι δε Πελοποννήσιοι λόγιοι άκμάσαν- 
τες μέχρι της ΙΖ Εκατ. ληγούσης, οίοι Χρις-οφόρος Αγγελος (1610), 
άνηρ τιμώμενος και έν αυτή τη Αγγλία, Καθηγητής της Ελληνικής 
εν όξωνία άπδ του 1 6 1 5 9 , ένθα έξέδωκε τδ περί τής καταστά- 
σεως τών συγχρόνων Ελλήνων Εγχειρίδιον (1619) 10 , Μάξιμος δ 
Καλλιουπολίτης (;) (1 630) , δ μεταφράσας απλή φράσει την Νέαν 
Διαθηκην **, Μάξιμος Ιερομόναχος, μαθητής του Πηγά, δεινδς Θεο- 
λόγος, κατά Λατίνων γράψας απλή φράσει 12 , Νεόφυτος ιερομόναχος, 
Ηγούμενος τής Μονής του Αγίου Σάββα εν Βουκουρεστίω (1680), 
Κωμίοδίαν γράψας κατά Κυρίλλου Κωνσταντινουπόλεως 13 , Ιωάννης 



(1) Φαβρ. Έλλην. Βιβλ. ΙΑ' έν λ. (Η&Γΐβδ). 

(2) Φαβρ. αυτόθι έν λ. 

(3) Έλληνομνήμ. Δ', 193. 

(4) Αυτόθι ΣΤ', 339. 

(5) Αυτόθι Ε', 295. 

(6) Βρετοΰ Α', 211. 

(7) Βρετοΰ Α', 186. Τούτου εϋρηται εν τινι χειρογράφω της Άριτζια- 
νης βιβλιοθήκης ιδιόχειρος υπογραφή: « Έκ τ©ν τοΟ Γαβριήλ Φιλα- 
δέλφειας. » 

(8) Βρετοΰ Β', 263. 

(9) Σ. Άρ. 

(10) Βρετοΰ Α', 15. 172. 

(11) Βρετοΰ Α', 203. 

(12) Βρετοΰ Α', 220. Έφημ. Φιλομαθών άρ. 464. 

(13) Ή περίφημος αϋτη Κωμφδία έπιγραφομένη 'Αχοΰρι, εϋρηται 
έν χειρ. υπ' άρ. 321 της του Άγιοταφ. Μετοχ. βιβλιοθ. 



— 105 — 

Θαλασσινός (ϊΖ' Εκατ). λόγιος *, Καισάριος Ιερομόναχος (ΐζ' Ε- 
κατ.) 2 και έτεροι δεικνύουσι την εν Πελοπόννησο κατά τδ ενδν συ- 
νεχή και άδιάκοπον καλλιέργειαν των γραμμάτων 3 . 

Βαθμηδόν όμως των δεινών αυξανόντων, εμαραίνετο κατά μικρδν 
και τδ δένδρον της παιδείας* ώστε ότε οι Ενετοί κατέλαβαν την 
Πείοπόννησον (1685 — 1715), πρδς $ν πατρικώς προσηνέχθησαν, 
εύρον τους κατοίκους γενικώς ειπείν αμαθείς, συνετέλεσαν δε και εις 
την παντελώς παρημελημένην εκπαίδευσιν' τδ δε παράδοξον, Μονά- 
χοι Λατίνοι ίδρυσαν εδώ και εκεί εκπαιδευτικά καταστήματα, διηύ- 
θυνον Σχολεία, εις ά άνευ δισταγμού οι Ελληνες 'έπεμπον τά τέκνα 
των. Εφγάζοντο επίσης νά συστησωσιν εν ΤριχόΛίΐ τακτικδν Γυ- 
μνάσιον. Δια τούτων και ετέρων παραπλήσιων ενόμιζεν δ Γριμάνης, 
Ενετδς Αρμοστής, ότι « ί'σως θέλει άποσπασθή της βαρβαρότητος 
ύπδ την αισίαν έξουσίαν τών Ενετών ή διδάσκαλος πάσης επιστή- 
μης και τέχνης αρχαία Ελλάς » 4 . Οντως δε μετά την έκδίωΕίν των 
της Πελοπποννήσου (1715) τά καταβληθέντα σπέρματα της αγα- 
θής των κυβερνήσεως έκαρποφόρησαν, ου μόνον δε ή υλική ευημερία 
προήχθη ικανώς, αλλά και ή διανοητική* διότι μετ ολίγον άπαν- 
τώμεν φυτώρια τών γραμμάτων μεγάλως συντελέσαντα εις της 
χώρας ταύτης την άναγέννησιν. 

Κατά τους χρόνους εκείνους ή διδασκαλία τών γραμμάτων Ιγέ- 
νετο κατ' οίκον και εν τοίς ναοίς ώς επί τδ πλείστον. Εν Τ^ιπόΜι 
περί τά μέσα της ΙΗ' Εκατ. έδίδασκε την Ελληνικήν δ εξ Αραχόβης 
τών Καλαβρύτων Ιεροδιάκονος Παρθένιος 5 , παρ' φ εμαθήτευσε και 



(1) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 69. (2) Αυτόθι σελ. 71. 

(3) Έν ττ\ Μοντ\ του Μεγάλου Σπηλαίου από του 1 453 καΐ έφεξης διε- 
σώθησαν πολλά βιβλία καέντα μετά της Μονής τψ 1600. (Θ. Ζωγράφου Έ- 
πτάλοφος, 1864, σελ. 243.) Εις Άνδρ ί τ σαι ναν ό αύτόθεν καταγόμενος 
καί της του έν Παρισίοις Πανεπιστημίου βιβλιοθήκης βιβλιοφύλαξ, ελληνιστής, 
ποιητής και μελοποιός, εδώρησε τήν έκ 500 τόμων βιβλιοθήκην του, μετα- 
κομισθεΤσαν τψ 1840. Θ. Ζωγράφου σελ. 244. (Αυτόθι). 

(4) Λεοπόλδου 'Ραγκίου Περί της έν Πελοποννήσω Ενετοκρατίας, με- 
τάφρ. Π. Καλλιγά έν Πανδ. ΙΒ' και ΙΓ', Φυλλ. 287—290. 

(5) Έ. Καστόρχη περί της έν Δημητσάνη Σχολής σελ. 6. σημ. ά. Φιλί- 
στορ. Β', 223, 227. 



— 406 — 

Αθανάσιος δ Μπουσόπουλος δ |ν Αθήναις διδάξας 1 * και Ιν Πάτραις 

τω 1757 φαίνεται υφισταμένη Σχολή τις 2 , διατηρούμενη και ε- 
φεξής, διότι μέχρι του 1817 έδίδασκεν αυτόθι Κωνσταντίνος δ Μά- 
νικας 3 και μέχρι του 1821 πολυετώς έσχολάρχει Βενέδικτος Μαυ- 
ρογιάννης δ Πάργιος 4 . 

Εν δε τ^παρά την Λημητσάνην Μονή του ΦιΛοσόφου τά γράμματα 
εκαλλιεργοΰντο, πολλοί δε εκείθεν έξήλθον Αρχιερείς μετά ταύτα ά- 
ναδειχθέντες 5 . Εφεξής όμως οι εν Σμύρνη εκπαιδευθέντες υπό ίεροθέω 
τω ΐθακησίω Γεράσιμος Γούνας και Αγάπιος Λεονάρδος εν Λημηζσάντι 
συνε7ησαν την περίφημον γενομένην ΣχοΛην της Λημητσάνης, προ- 
σωρινώς μεν εν τινι οικία τω 1764, μονίμως δε ύστερον ου πολλω 
£ν ιδρύματι ιδίω ευρυχώρω, ην και δια Πατριαρχικού Γράμματος τω 
4 769 κατωχύρωσαν. Εν αύτη έδίδασκον οι δύο διδάσκαλοι πρώτον 
μεν μέχρι της κατά το 1769 καταστροφής της χώρας, από δε 
του 1780 του σάλου κοπάσαντος ή Σχολή στερρώ τω ποδί εβαινεν 
υπό Αγάπιον Λεονάρδον και Άγάπιον Άντωνόπουλον — 1812 μετά 
ενός η δύο υποδιδασκάλων τών γραμματικών και των στοιχειω- 
δών μαθημάτων. Και μετά τούτο επίσης άπροσκόπτως η Σχολή μέ- 
χρι της ελληνικής επαναστάσεως τω 1821, αύθις δ' άνιδρύθη και 
εν ταΐς πολιτικαΐς άνωμαλίαις και διετηρεΐτο μέχρι του 1834, 
και εφεξής μέχρι τής σήμερον. Εκ τής Σχολής ταύτης έβλά- 
στησαν Γρηγόριος δ Ε' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (1821), 
Γερμανός δ Παλαιών Πατρών (1821), και πλείστοι έτεροι. Εντεύθεν 
δε διδάσκαλοι πολλαχόσε εκπεμφθέντες και συς-ησαντες Σχολάς εις 
πλείστας πόλεις τής Πελοποννήσου, έδίδαξαν τους μετά ταύτα δια- 
κριθέντας Πελοποννησίους 6 . Παρθένιος και Δανιήλ, οι αδελφοί Γα- 
βραΐοι, συνε7ησαν Σχολην εν Βυτίνη (1773. 1780) διατηρηθεισαν 



(1) Αυτόθι σελ. 7. σημ. ά. 'Ίσως ταύτης μέμνηται Γεώργιος ό Κωνς-αν- 
τίνου έν τοΤς Προλεγομένοις του ΑεςΊκοΰ τφ 1757. 

(2) Αυτόθι. < 

(3) Πανδ. ΙΖ', 380—. 

(4) Αυτόθι. 

(5) Έ. Καστόρχη έ'νθ. άνωτ. σελ. 6. 

(6) Αυτόθι σελ. ή. θ'. 



— 407 — 

μέχρι της επαναστάσεως (1821) και έφεξης *, Γεράσιμος δ Παπα- 
δόπουλος έν Καλάμαις, δ Μεσσηνιος Ιωσήφ εκ Δολιανοΐ; και Τριπό- 
λει, δ Τριπόλεως Δανιήλ έν Λαγκαδίοις, δ Ιωάννης Καραβελής εν 
Ανδριτσαίνη, είτα έν Τριπόλει, και άλλοι πολλοί εις διάφορα μέρη . 
Εν Μιστροί έδίδασκε μέχρι του 1824 Βενιαμίν μονάχος Πελοπον- 
νησιος 3 , και έν Αργεί προ του 1769 4 . Λόγιοι δε Πελοποννησιοι, πλην 
των αρχαιοτέρων Δημητρίου Νοταρα(1 71 5) |ιατροΰ Νικολάου του Μαυ- 
ροκορδάτου, γράψαντος « περί της των συμβουλίων ματαιότητος » ^ 
Ιεροθέου του ίβηρίτου (1721) 6 , ίγνατίου Κεμιζοϋ (1745) έκ Μο- 
νεμβασία; 7 , Νεοφύτου του Καυσακαλυβίτου, το0 περίφημου γραμ- 
ματικού και διδασκάλου έν Αθω 8 , Κ]πόλει και ίασίω, συγγράψαντος 
το περίφχμον Υπόμνημα εις το τέταρτον του Γαζή, έπαινουμένου και 
παρ'αύτών των Ευρωπαίων δια τούτο 9 , και τον τέως άνέκδοτον Νομο- 
κάνονα, Νεοφύτου Νοταρά (1730) αδελφού του Ιεροσολύμων Χρύ- 
σανθου 10 , Προκόπιος δ Μεγασπηλαιώτης (1780) 11 , Μητροφάνης Ιε- 
ρομόναχος έν Ναυπλία, μελοποιησας την Ακολουθίαν του Αγίου Γε- 
ρασίμου έν Κεφαλληνία (1778) 12 , Ιωάννης ίσπαναϊος, λόγιος, έκ- 
δούς νομικά βιβλία έν Ενετία τω 1753 13 , Σταύρος Φρονιμόπουλος 



(1) Αυτόθι σελ. 22. πρβλ. Περί της έν Βυτίνη Σχολής κτλ. υπό Π. Πα- 
παζαφειροπούλου έν Ναυπλίψ 1858 σελ. 15 — 18. 

(2) Ε. Καστόρχη ενθ. άνωτ. σελ. 22. 

(3) Πανδ. ΙΖ', 380—. 

(4) Γ. Γ. Παπαδοπούλου Τα κατά τον Πατριάρχην Γρηγόριον τον Ε'. 
σελ. 145. 

(5) 'Εν χειρ. ΰπ' αρ. 205 της του" 'Αγιοταφ. Μετοχίου βιβλιοθήκης. 
Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 140. 

(6) Βρετοΰ Α', 64. 

(7) Βρετου Α', 71. 

(8) Ζ. Μαθα* Κατάλογ. Πατριαρχών σελ. 249. 

(9) Πανδ. ΙΣΤ', 428 έν Σημ.. Βρετοΰ Β', 275. Κ. 'Ασωπ. Συντ. Περίοδ. 
Β', (εκδ. β') σελ. 45. 

(10) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 138. 

(11) Βρετου Α', 103. 

(12) Βρετου Α', αριθ. 286. 

(13) Σ. Άρ. 



— 408 — 

εκ Πατρών (4 773) *, Πέτρος Γιαννακόπουλος (4820), διδάσκαλος, 

συγγραφεύς Γραμματικής , Δαμασκηνός Παπα Παναγιωτόπουλος, δι- 
δάσκαλος εν Σμύρνη (4 800) 3 , Ευθύμιος Φίλανδρος, ποιητής (4809) 4 
Ιωσήφ δ εκ Τριπολίτζας (δϊθ) (4 804), ασματογράφος 3 , Αντώνιος 
Μανουγιλ εκ Πατρών (4791) 6 , Γεώργιος Θοχαρόπουλος εκ Πα- 
τρών, συγγραφεύς διδακτικών βιβλίων εν Παρισίοις (1827) , | Μη- 
τροφάνης δ Ναυπλιεύς (1 778), ασματογράφος 8 , Παρθένιος ίεροδι- 
δάσκαλος εκ τοϋ Μεγάλου Σπηλαίου (1765) 9 , Διονύσιος Σύγκελος 
ο Φασλή;, λόγιος (1818) , Νικόλαος Νικητόπλος εκ Δημητσά- 
κης, άλληλοδιδάσκαλος (1820) 41 , και έτεροι ικανοί συνετέλεσαν τα 
μέγιστα εις της χώρας την άναγέννησιν. Μετά δε την άποκατάς-α- 
σιν τών πραγμάτων της Ελλάδος συνες-άθησαν πλέον πανταχού εκ- 
παιδευτήρια, εν μέν ταΊς κυριωτέραις πόλεσι Γυμνάσια, εν δε ταΐς 
έλάσσοσι και ταϊς κώμαις Σχολαι της ανωτέρας και κατωτέρας εκ- 
παιδεύσεως. 



2) Τά εν ταΐς 'Α,σιατικαΐς και Άφρικανικαΐς Έπαρχίαις. 

Εν ταϊς Ασιατικαΐς Επαρχίαις τοϋ Οθωμανικού Κράτους, οπόθεν 
άλλοτε έξήλθον αστέρες της Ελλάδος φαεινοί και κήρυκες της Εκ- 
κλησίας διαπρύσιοι, μετά την βαθμιαίαν αυτών υποταγήν και την 
άλωσιν της Μητροπόλεως, μετά παντοία δεινά, ά υπέστησαν, ή 
άχλύς βεβαίως επεκάθησε βαρύτερα και το σκότος ην παχύτερον. 



(1) Βρετου Α', 94. 

(2) Βρετου Β, 210. 

(3) Βρετου Β', 315. 

(4) Βρετου Β', 1 55. 

(5) Βρετου Α', 1 47. 

(6) Βρετου Α', 117. 

(7) Σ. "Αρ. 

(8) Βρετου Α', 101. 230. 

(9) Βρετου Α', 85. 

(10) Βρετου Β', 200. 

(11) Βρετου Α', 167. 



— 109 — 

Ου μόνον δε το έθνος επιέζετο, άλλα και η γλώσσα, φευ! πολλαχοΐ* 
έπαθε διαστροφην, παραφθοράν και ήτταν. ΚαΙ όμως εν ταΐς Επαρ- 
χίαις ταύταις, Ι ν αίς που περί τάς Μονάς τδ ζώπυρον τών γραμμά- 
των διετηρεΐτο, ίχνη Σχολών και λογίων μέχρι τών μεσούν της ΙΖ 
Εκατονταετηρίδος δεν ευρίσκομεν. Αρχαιότερα πασών φαίνεται η 
Σχολή της Αγίας Πόλεως 'ΙερονσαΑημ, συγγενής διάδοχος του ύπδ 
Σαλαδίνου καταστραφέντος Μουσείου *. Περιστάσεις ηνάγκαζον 
κατά τάς πρώτας Εκατονταετηρίδας μετά την άλωσιν τδν Οαθόδο- 
ξον εν ίεροσολύμοις Κληρον, ίνα διάγη εν πενία εσχάτη, αυτούς δε 
τους Πατριάρχας τών Ιεροσολύμων νά ζώσιν εργαζόμενοι ιδίαις χερ- 
σίν 2 . Κατά την ΙΖ' Εκατ. άνακουφισθέντες δπωσοΰν συνέστησαν οι 
Πατριάρ/αι Ιεροσολύμων, μάλιστα οι τρεις έλλόγιμοι και συγγρα- 
φείς Νεκτάριος (1660), Δοσίθεος (1680), Χρύσανθος (1720) καλά 
παιδευτηρια μετά βιβλιοθήκης 3 . Τότε ην εποχή πα.1ιγγενεσίας 
τών γραμρ,άτων εν Παλαιστίνη* τότε διέπρεπον εν αύτη Αρχιερείς 
σοφοί, διδάσκαλοι περιφανείς άπδ καθέδρας διδάσκοντες . Της έν 
Ιεροσολύμοις Σχολής τω \ 725 έσχολάρχει Ιάκωβος δ Πάτμιος, δ και 
Αναστάσιος, παρ ω εμαθητευσε και δ μετά ταύτα Πατριάρχης Ιε- 
ροσολύμοον Ανθιμος" 3 , δ διαδε^άμενος αυτόν μετά ταύτα, μέχρι του 
1774 διδάσκων ϋ , είτα δε Σκυθοπόλεως Μητροπολίτης της έν Συρία 
γενόμενος εδ'ίδασκεν άπό καθέδρας, £ως γενόμενος Πατριάρχης τω 
1787 έσπούδαζε τηρεΐν την εν ίεροσολύμοις Σχολην έν ανθήρα κα- 
ταστάσει, προέστησε δε αυτής Σχολάρχην τδν Αρχιμανδρίτην Μά- 
ξιμον Ινα τών μαθητών του 7 . Εφεξής δε ή Σχολή διετηρεΐτο άκ- 



(1) Κ. ΟΙκονόμου Σιωνίτης προσκυνητής, σελ. 132!• 

(2) Ερμηνεία εις τους ρί ψαλμούς τοϋ Προφητάνακτος Δαβίδ υπό το5 
άοιδίμου Πατριάρχου Ιεροσολύμων Άνθιμου έκδ. ύπό Διονυσίου Κλεόπα. 
'Εν Ίεροσολύμοις 1855. σελ. β'. 

(3) Αυτόθι σελ. γ'. 

(4) Αυτόθι φαίνεται και τυπογραφεΤον ον τφ 1728. Κ. Οικονόμου Σιο^νί- 
της προσκυνητής σελ. 132 Βρετοΰ Α', αρ. 175. 

(5) Ερμηνεία εις τους ψαλμούς κτλ. σελ έ. Βρετοϋ Α', αρ. 207. 

(6) Αυτόθι σελ. ς-'. Γεωργίου Κωνσταντίνου έν Προλεγομένοις του Λε- 
ξικοΰ (τψ 1757). (7) Αυτόθι σελ. (. 



— 110 — 

μαία εως εσχάτων, γ) ώ; κορωνις προσετέθη ή λαμπρά Θεολογική 
Σχολή του Σταυρού επιλεγόμενη τω 1855 επί του νυν εύκλεώς 
πατριαρχεύοντος Κυρίλλου μετά τυπογραφείου 1 , ης πρώτος Σχολάρ- 
χης έγένετο Διονύσιος δ Κλεόπας (1848 — 1856, προ της συς-άσεως 
διδάξας και μετ' αύτην), Νικόδημος, δ Κυζίκου ύστερον (1856 — 
1858), Γερμανός Αρχιμανδρίτης δ Γρηγοράς (1858 — 1862) καΐ 
έτεροι 2, πλεΐσται δε πολλαχου τής Παλαιστίνης ύπ' αυτού ΣχολαΙ 
αρρένων και θηλέων Ιδρύθησαν καΐ συντηροΟνται 3 , ώς και υπό του 
Πατριάρχου Αντιοχείας κατά την Δαμασκον και τά πέριξ 4 . 

Εν Τραπε{οννη, Ενθα και προ της αλώσεως υφίσταντο ΣχολαΙ 
άκμαίαι, Ιν <χ\ς έπαιδεύθησαν ού μόνον Ελληνες, άλλα και αλλογε- 
νείς, μετά την κατάλυσιν της Αυτοκρατορίας και την άλωσιν της 
πόλεως υπο Μωάμεθ του Β , διά την άλλοτε λαμπρότητα αυτής τά 
γράμματα δεν έξέλιπον δλως. Ηδη κατά τά μέσα της ΙΖ' Εκατ. 
φαίνεται διδάξας αυτόθι Σεβαστός δ Κυρ,ινητης (εκ Κυμίνίον πόλεως 
παρά την Τραπεζούντα) Τραπεζούντιος επιλεγόμενος δ . Η Σχολή 
αυτή, Φροντιστήριον, είχε παρ εαυτή και βιβλιοθήκην, εις ην ά- 
φιέρωσε την έαυτου Γεώργιος δ Τραπεζούντιος εν Βουκουρεστίω δι- 
δάξας (1710) επί Νικολάου του Μαυροκορδάτου 6 , και εν Τραπεζοΰντι 
εκπαιδευθείς. Τω δε χρόνω φαίνεται ή Σχολή προαγόμενη επί το 
βέλτιον* διότι περί τά μέσα της ΙΗ' Εκατ. και τάς αρχάς της Ιθ' 
έδίδαξαν εν αυτή Θεοφάνης εκ τής Επαρχίας Χαλδείας, είτα Νικό- 
δημος, επίσης αύτόθεν, είτα Ιερεμίας έκ τής Μονής Περιστερεώνος, 
δς και εν Βλαχία ύστερον έδίδαξε. Μετά δε ταύτα Ηλίας δ Κανδη- 
λας. Τστερον δε του Φροντιστηρίου κλεισθέντος, προέστη αυτού αύθις 
άνοιχθέντος δ έκ Χαλδείας Σεραφείμ Ιερομόναχος, μετά δε τούτον 



(1) Πανδ. ΐΕ', 226—. Φιλίστορος Τόμ. Δ', 58—, 

(2) Πανδ. ΙΒ'. 160. 

(3) Αυτόθι. 

(4) Πανδ. ΙΒ', 306. 

(5) Θεοδ. Κυριακίδου Τραπεζουντίου εγγραφ. σημ.. Περί Τραπεζουντος 
και της Σχολής αυτής δρα Π. Τριανταφυλλίδου ή εν Πόντφ Ελληνική φυλή, 
ήτοι τά Ποντικά, εν Αθήναις 1866 σελ. 39 — 49. 188. 

(6) Βρετοΰ Α', 188. Έ. Σταματιάδου Βιογραω, Διερμ. κτλ. σελ. 103. 



— 111 — 

Ιωάννης (1770 περίπου) 1 Ικ τών περιχώρων Τραπεζοϋντος μετά 
συνδιδασκάλου Ιωάννου Καστανίτσα. Κλεισθέντος δε αύθις, μετά 
ετη ικανά προέστη αυτού Γεώργιος δ Κλαδόπουλος, μεθ' δν Ιίαισα- 
ρεύς τις* τούτον δ' αποχωρήσαντα μετά τίνων ετών διακοπην διεδέ- 
ξατο Σάββας δ Τριανταφυλλίδης, δ τα θεμέλια του νέου Φροντι- 
στηρίου θέμενος τω 1817* διά τον άοκνον δε ζήλον τών τε προκα- 
τόχων, μάλλον δε αύτοϋ του Σάββα, και την άκαμπτόν του προθυ- 
μίαν δ προς τά γράμματα ζήλος Ιλαβε χαρακτήρα γενικώτερον, ή 
δε πόλις έπέδωκεν ίκανώς εις τον πολιτισμδν και τδ εμπόριον. Τού- 
τον επί πενταετίαν διδάξαντα διεδέξατο επί μικρόν δ μαθητής 
αύτοϋ Θεοδόσιος δ Ξενοφών (άποθ. 1829), εφεξής δε μέχρις εσχά- 
των έτεροι, έν οίς διακρίνεται δ την Ι ν Σμύρνη διευθύνων η'δη και εκ 
Τραπεζοϋντος τδ γένος Ιλκων έλλόγιμος Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος. 
Τδ δε Φροντιστηριον βελτιούμενον βαθμηδόν φιλοκάλω προθυμία 
τών κατοίκων ετράπη εις καλώς κατηρτισμένον Γυμνάσιον, αί δέ 
εξ αύτοϋ Ικπεμπόμεναι ακτίνες εκτείνονται και μακράν, ένθα πρό- 
τερον μεν ήσαν θΐνες άνυδροι και θηριώδεις, νϋν δέ θεία συνάρσει 
πολλαι Ελληνικαι Σχολαι, πλείους δέ Αλληλοδιδακτικά! ίδρυνται, η 
γλώσσα τών προγόνων πανταχοϋ κατά Πόντον και τά πέριξ διδά- 
σκεται, δ δέ Μαραθών και ή* Σαλαμίς και αί Πλαταιαι γινώσκον- 
ται. Λόγιοι δέ Τραπεζούντιοι, πλην τών ανωτέρω, Αθανάσιος Τρα- 
πεζούντιος, δ Δαιμονοκαταλύτης, κατά τδ 1600 συντάξας Περιγρα- 
φην της Μονής τοϋ Ορους Μελά η Σουμελα 3 , Γεώργιος Προηγού- 
μενος τοϋ Βαζελοϋ, λόγιος (1670)*, Διονύσιος δ Χαλδείας, άντιρ 
έλλόγιμος, περί τδ 1760, συντάξας επίσης τοϋ αύτοϋ Ορους Περι- 
γραφήν , Θεόδωρος Συμεώνος, διδάσκαλος έν Βουκουρεστίω (1690) 6 , 

(4) Σύνταγμα των θείων και ιερών Κανόνων ύπό Γ. 'Ράλλη καΐ Μ. Πο- 
τλή Τόμ. Α', { — ιά. 

(2) Π. Τριανταφυλλίδου έ'νθ. ανωτέρω σελ. 191. Γ. Γ. Παπαδοπούλου 
τά κατά τον Πατριάρχην Γρηγόριον Ε', 163. 

(3) Ή θεία και Ιερά Ακολουθία των οσίων και θεοφόρων Πατέρων η- 
μών Βαρνάβα και Σωφρονίου των εξ Άθηνων κτλ. έν Αειψία 1775 σελ. ά. 

(4) Έν χειρ. ύπ' αρ. 323 της του Άγιοταφ. Μετοχ. βιβλιοθήκης. 

(5) Ένθ. άνωτ. σημ. 3. 

(6) Π. Τριανταφυλλίδου τά Ποντικά κτλ. σελ. 189. 190. 



— 112 — 

Λάζαρος Σκύβρας επίσης (1767), γράψας Χρονολογίαν των Αύθεντών 
της Ούγκροβλαχίας 1 , Γεώργιος ο Υπομενας, ιατροφιλόσοφος (1710) 2 , 
Γεώργιος Θεοδωρίδης (1739), Ιωάννης Πουτπούτης (1762) 3 , Παρ- 
θένιος ο Μεταξόπουλος, λόγιος (1775) 4 , και Ετεροι δεικνύουσι την 
αοιάκοπον καλλιέργε^αν των γραμμάτων εν τη πατρίδι του Βησσα- 
ρίωνος. 

Τδν αύτον 5ργασμον περί τα γράμματα εστίν είκάσαι και εν 
ΧαΜεία έκ του ικανού αριθμού τον αύαόθεν εξελθόντων λογίων, 
ανδρών ουκ ευκαταφρόνητων, διδαξάντων και εν Τραπεζοϋντι, ώς 
είρηται, ων έπιγραφαι σώζονται εν πολλοίς βιβλίοις άποκειμένοις 
εν ταΐς βιβλιοθηκαις των παρακειμένων Μονών Σουμελα, Περιστε- 
ρεώνος και Βαζελώνος 8 . Περί το 1765 Σχολην Ελληνικην εν Θεο- 
δοσιουπόλει (Ερζερούμ) συνέστησε, και εδίδασκεν εν αύτη δ Πρωτο- 
σύγκελος του τότε Θεοδοσιουπόλωες, παρ* ω έμαθητευσε και Γερμα- 
νός Ιερομόναχος, δ ύστερον Ιν Καισαρεία διδάξας 6 . Τω δε 1800 
ύφίστατο αυτόθι Ελληνική Σχολή, εν 7) έμαθητευσε και Σάββας δ 
Τριαταφυλλίδης 7 . Αυτόθεν δε και έκ Τραπεζουντος προεχέοντο τα 
φώτα και μακράν. Νικόδημος Ιερομόναχος έκ πόλεως Φάσιδος (1665) 
ην άνηρ λόγιος 8 . Εκ δε Τραπεζοΰντος ολίγον ύστερον (1695) δι- 
δάσκαλος τις Θεόδωρος καλούμενος , προσεκληθη εις Σινώπην προς 



(1) Μελ 3 τ. 'Εκκλ. Ίστορ. Δ', 223. 

(2) «Απανθίσματα ποιητικά συλλεχθέντα εις τήν ενδοξον καΐ υπέρλαμπρον 
Ιατροφιλόσοφον δαφνοστεφηφορίαν του ευγενέστατου και λογιωτάτου Κυ- 
ρίου Γεωργίου Υπόμενα, εύπατρίδου Τραπεζουντος, παρά Ιωάννου 'Ιερέως 
του Άβραμίου και παρ' αύτου προσφωνηθέντα τψ Γαληνοτάτω, 'Εκλαμπρο- 
τάτψ και Εύσεβάστφ κυρίψ κυρίψ Ιωάννη Κωνσταντίνψ Βασσαράβα, Αύ- 
θέντη και Ήγεμόνι πάσης Ούγκροβλαχίας, και του δαφνηφοροΰντος Προστά- 
τη Μεγαλοπρεπεστάτω. 'Ενετίησι 1709. » Βρετοΰ Β', αριθ. 79. 

(3) Ένθ. άνωτ. σελ. 111. σημ. 3. 

(4) Αυτόθι. 

(5) Π. Τριανταφυλλίδου τά Ποντικά κτλ. σελ. 39 — 49- 

(6) Γερμ. Γρήγορα έν έγγρ. σημ. ( Γ Όρα κατωτέρω περί Καισαρείας). 

(7) Π. Τριανταφυλλίδου κτλ. σελ. 191. 

(8) "Ενθ. άνωτ. σελ. 111 σημ. 3. (έν σελ. 31 σημ. %) 

(9) "Ισως ό Συμεώνος ενθ. άνωτ. σελ. 111. 



— 113 — 

Ικπαίδευσιν των τέκνων πλούσιας τινδς οικογενείας. Εντεύθεν κατη- 
γετο Παναγιώτης δ Σινωπεύς (1750), δ παποσέπτης δραπετίδης, μα- 
θητής του Θεοδώρου 1 . Δαμιανός Παρασκευας (1750), ιατροφιλό- 
σοφος, ιατρός του ναυτικού νοσοκομείου τοΰ Κρονστάτ, γράψας 
ικανά 2 . 

Εν Προνσστ) τω 1804 ύφίστατο Σχολή 3 , τω δέ 1817 ικανώς 
προηγμένη επι τ6 βέλτιον 4 . Εντεύθεν κατηγετο Ν. δ Κριτίας, Χρύ- 
σανθος δ Καμαράσης (1787), συντάκτης τοΰ Προσκυνηταρίου της Α- 
γίας Πόλεο^ς Ιερουσαλήμ 8 . 

Εν Μουνδανίοις τω 1804 επίσης υφίςατο στοιχειώδης Σχολή 6, 
αυτόθεν κατηγετο Αθανάσιος δ Ρώμπαπας, λόγιος (1826) 7 . 

Εν 'Ρνσίω (Αριτζοΰ), τη πατρίδι Αδαμαντίου του Ρυσίου 8 και 
Γεωργίου Χρυσοβέργου 9 , περί τα μέσα της ΙΗ' Εκατ. συνέστη Ελλη- 
νική Σχολή, Ιν η διεκρίνετο διδάσκων περί τάς αρχάς της ένεστώσης 
Εκατ. Αγάπιος τις εκ Πελοποννήσου, και Παναγιώτης δ Μάντζαρης 
(1816 — 1827) μετ' αυτόν, διατηρούμενη μέχρι του νυν 10 . 

Εν Κυδωνίαις της Αίολίδος, πόλει ν:α περί τα μέσα της ΙΗ 
Εκατ. κτισθείση συνεργεία ϊωάνου του Οικονόμου (1770), ταχέως 
δε καΐ παραδόξως δια το εμπόριον άκμασάση **, συνέστη Σχολή 
Ελληνική υπ αυτού τοΰ ιδρυτού της πόλεως Ιν τνί Εκκλησία της 
κάτω Παναγίας, Ιν η έδίδαξαν καθ' ολην την διάρκειάν της τέσσαρες 



(1) Βρετοΰ Α', 236. 

(2) Μελετίου Έκκλ. 'Ιστορ. Δ', 144. 

(3)Η&ΐΉΠΐθΓ'δ Κθΐ8β νοη ΟοηδίΒηΐίηορβΙ ηαο1ιΒπΐ888,Ρ68ΐ1ι, 1818 σελ. 3. 

(4) Λογίου Έρμου τοΰ έ'τ. 1817 σελ. 516. 

(5) ΒρετοΟ Α', 242. 

(6) Η&ΐϊΐίϊΐβΓ' δ ενθ. άνωτ. 

(7) ΒρετοΟ Β'. 141. 

(8) Βρετοΰ Α', 242. 

(9) «Ό Σκαρλάτος Βυζάντιος η τοΰ Επιδορπίου τά θαυμάσια» υπό Γ. 
Χρυσοβέργου. 

(10) Έν ημετέρα άνεκδότφ Διατριβή. 

(11) Ν. Σαλτέλη ό Κυδωνιάτης σελ. ζ'. 143—147. Πρβλ. νίϊΐβΐϊΐίΐίη, ενθ. 
άνωτ. σελ. 112 — . Κούμα Ίστορ. των άνθρωπ. πράξ. ΙΒ'. 576. Έ. Στα- 
ματιάδου έν Χρυσαλλίδι (Αθηνών) Β', 234. 

8 



— 114 — 

διδάσκαλοι αλληλοδιαδόχους, ο εκ Βρυούλων Ευγένιος, 6 άπο Σμύρ- 
νης (η Σύμης) * Βησσαρίων, δ άπ6 Μουνδανίων Θεοδόσιος, και τε- 
λευταίος Γρηγόριος δ Σαράφης (γεν. 1780 άποθ. 1822), εν τω περί 
τάς αρχάς της ΙΘ Εκατ. συστάντι Γυμνασίω μετατεθείς. Τδ Γυμνά- 
σιον των Κυδωνιών, ου προέστη Γρηγόριος δ Σαράφης, διδάσκων τά 
γραμματικά μετά βοηθού Ευστρατίου Πέτρου Κυδωνιέως, μετά κα- 
θηγητού των μαθηματικών Βενιαμίν του Λεσβίου (μέχρι του 1811), 
είτα δε Θεοφίλου Καίρου Ανδρίου (1812 — 1821) 2 , καλώς κατηρ- 
τισμένον μετά βιβλιοθήκης και τυπογραφείου (181 9) 3 , έφάμιλλον 
της Ιΐατμιάδος Σχολής και τών λοιπών τδ τότε ακμαζόντων Ελλη- 
νικών εκπαιδευτηρίων, καταστραφέν έπι της καταστροφής της πό- 
λεως τω 1821, είτα δε εκ νέου συστάν μετά την άποκατάστασιν 
τών πραγμάτων (ουχί βεβαίως εν τνί πρώην αυτού λαμπρότητι), πλεί- 
στους καρπούς και ωραίους παρήγαγε, πολλά δε ταΐς εκεΐσε χώραις 
έλυσιτέλησε 4 . 

Εν Σμύρνη, τη ανθήρα διά τδ εμπόριον τη; Ιωνίας μητροπόλει, 
τω δφθαλμώ της Ασίας, απολεσθέντων τών αρχαιοτέρων κωδηκων 
ίχνη αρχαιοτέρων Σχολών και λογίων ούχ ευρηται δ . Περί δε τάς 
αρχάς της παρελθούσης 1Η Εκατονταετηρίδος συνέστησαν οι Σμυρ- 
ναίοι τδ περίφημον νοσοκομεΐον και τδ παλαιδν καλούμενον Σχο- 
^εΐο^^, ενώ φαίνεται διδάσκων Αδαμάντιος δ Ρύσιος 7 . Μονιμώ- 



(1) Βρετου Ήμερολόγιον του έτους 1865 σελ. 224. 

(2) Σ. Άρ. 

(3) Έν ψ εξεδόθη ή Γραμματική Γρηγορίου Σαράφη καΐ αί Πτώσεις 
(Συντακτικόν) του αύτοΰ τψ 1820. καταστραφέν τφ 1821. Εηογο1ορβ(ϋβ Ρ. 
ϋίάοΐ, λ. Τγρο§Γ8ρ1ιΐβ Τόμ. ΚΣΓ. σελ. 708. νογα§β άαη§ 1β ΕβναηΙ του 
αύτοΰ σελ. 389. 

(4) Ρ. ϋίάοΐ, Υογζ$β άδίηδ 1β Ιβν&αΙ σελ. 406. 375. 

(5) Κ. Οίκον. Διατριβή περί Σμύρνης, έν Μελίτη 1831. 

(6) Αυτόθι. 

(7) Βρετοΰ Α', 242• « Αατίνων θρησκείας έλεγχοι 36, και τίς ό έκα- 
στου λόγος• συλλεχθεΤσαι (δίϋ) παρά του λογιωτάτου διδασκάλου Διαμαντή* 
του έκ Σμύρνης (γρ. τοΰ έν Σμύρνη διδάσκοντος)* διότι ό 'Ρύσιος κατήγετο 
εκ 'Ρυσίου (Άριτζους). πρβλ. Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου Διατριβήν 
περί της Πατριαρχικής Σχολής- έ'νθ. άνωτ. Έν δε τψ των ποιημάτων αύτου 



— 415 — 

•τερον δε (4723) συνέστη υπδ Ιεροθέου Δενδρινοϋ Ιθακήσιου καΐ των 
εταίρων (Παντολέοντος Σεβαστοπούλου, Γεωργίου Ομηρου και Γεωρ- 
γίου Βιτάλη) η ΕϋαγγεΛικη ΣχοΛη *, νέαν λαβοΰσαν ζωην και 
παγίωσιν τω 4 743, αυτόνομος κηρυχθείσα και ανεξάρτητος άπδ 
της Κοινότητος, καΐ υπδ την ίσχυράν προστασίαν της Μεγάλης 
Βρεττανίας τω 4 747, μόνω δε Χριστώ τω Θεώ ανατεθείσα, μετά 
τυπογραφείου τω 1764 έπι μικρόν διαρκέσαντος 2 . Εν αύττί έδί- 
δασκεν δ Ιερόθεος άπδ της συστάσεως μέχρι της τελευτής αύτου 
(1723 — 1777), εκ δε των μαθητών του, πλην ετέρων διδαξάντων 
άλλαχου μετ' επιτυχίας, διασημότατος την Ελληνικην παιδείαν 
Ιγένετο δ κλεινός Αδαμάντιος δ Κοραής (1748 — 1833), εκ πατρδς 
Χίου, μητρδς δε της του Ρυσίου θυγατρός έν Σμύρνη γεννηθείς 3 , 
οι εκ Δημητσάνης Γεράσιμος και Αγάπιος, συγχρόνως, οι την εν Δη- 
μητσάνγ; Σχολήν συστησαντες 4 , και έτεροι, ιδίως δε Ιθακήσιοι 5 . 
Τδν ίερόθεον διεδέξατο δ συνδιδάσκαλος αύτου Χρύσανθος Καραβιάς 
μετ' άλλων υποδιδασκάλων (και Θεοφίλου του Καίρου διδασκ. των μα- 
θηματικών τω 181 1) μέχρι τών άρχων της ΙΗ' Εκατ., δτε (1812) 
άπέθανεν έννενηκοντούτης δύο και έβδομηκοντα ετη εν τ^ Σχολή 
διδάσκων 6 . Ηδη άπδ του 1803 έβαινε προαγόμενη ή" Σχολή κατά 
την της επιστήμης πρόοδον, άλλ' όμως έριζόντων τών Σμυρναίων 
δύο αντί μιας Σχολαι προκύπτουσιν, αύτη δη αυτή ή ΕναγγεΛική, 



προτεταγμένω προοιμίω φέρεται « προέστη τε του ενταύθα (Σμύρνη) τοο 
συστάντος λόγων Φροντιστηρίου » (σελ. χ£γ, δπου και 'Ρύσιον κυρίως πα- 
τρίς τούτου λέγεται). 

(1) Κ. Σ. Ξανθοπούλου Λόγος (περί ταύτης) έν ταΤς έξετάσεσι των μα- 
θητών αύτης τη 1 Ιουλίου 1862 έν Αθήναις σελ. 8 — 19. 

(2) Π. Λάμπρου Περί της άρχης και προόδου της τυπογρ. έν Ελλάδι 
κτλ. έν Χρυσαλλ. (Αθηνών) Τεύχ. Π', \Ί% 

(3) Ά. Κοραή έν τη αυτοβιογραφία. Βρετοΰ Β', 284. 'Ε. Καστόρχη 
Περί της έν Δημητσάνη Σχολής κτλ. σελ. ιβ'. Κούμα Ίστορ. τών άνθρωπ. 
πράξ. ΙΒ', ενθ. άνωτ. 

(4) Έ. Καστόρχη αυτόθι. 

(5) Γ Όρα κατωτέρυί έν τω περί Ιθάκης. 

(6) Ν. Κατραμη Διασάφησις έπι της πατρίδος Ευγενίου τοΟ Βουλγά- 
ρεως, έν Ζακύνθω 1854, σελ. 107. έφημ. Φιλομαθών άρ. 466 σελ. $12|8. 



— 116 — 

και το του Κ. Κούμα και Κ. Οικονόμου ΦιΑοΑογικόν ΓνμνάσιοΥ 
(1809 — 1818). Το έκπαιδευτηριον τούτο άπδ μεν της 1 Σεπτεμ- 
βοίου του 1809 μέχρι της αυτής εποχής του 1810 έκαλεΐτο Νέα 
δημόσιος Σχο2η άπο δε 1 Σεπτεμβρίου 1810 και εφεξής έκαλεΐτο 
Φι.ΐοΐογιχότ Γυμνάσιου *, εν φ πλην των δύο τούτων έδίδαξε και 
Στέφανος δ Οικονόμος, ιατρός, αδελφός του Πρεσβυτέρου, Φυσικην, 
ίστορίαν και Χημείαν 2 . Τούτου ακμάζοντος ή Ευαγγελική Σχολή 
φθίνειν έφίλει, παλαιά, Σχο.Ιη επιλεγόμενη. Τω δε 1819 προς-άντος 
αυτής Βενιαμίν του Λεσβίου, ένος των άξιολογίοτέρων των τότε δι- 
δασκάλων, μετά και τίνων άλλων, διαλυθέντος ηδη και του πολλα- 
χώς ωφελίμου και πλείστους άξίους λόγου καρπούς παραγαγόντος 
Φιλολογικού Γυμνασίου 3 , ή Ευαγγελική Σχολή έλαβε νέας δυνάμεις, 
ακμαία διατηρηθέΐσα μέχρι των ταραχών του 1821. Τοϋ δε σάλου 
κοπάσαντος, άνοιχθείσης τής Σχολή; αύθις και έπι τα πρόσω βαι- 
νούσης και βαθμηδόν τραπείσης εις Γυμνάσιον, προέστη αυτής τω 
1828 — 1834 4 δ φιλόπονος Αβράμιος όμηρόλης, Καισαρεύς, 8ν 
διεδέξατο δ Σαρδέλλνις, Λεσβίος, ιερεύς (1835), και τοΰτον δ Βενέ- 
δικτος Κωνσταντινίδης Ικ Νεοχωρίου μέχρι τοΰ 1838, τούτον δε 
τω 1 838 — 1 839 δ Νεοκλής, Σμυρναίος, και τούτον τω 1838 η 9 — 
1843 δ έξ Ηπείρου γνωστός Σχολάρχης Ιωαννίνων Αναστάσιος δ 
Σακκελάριος. Τότε δε τής Σχολής άποτεφρωθείσης και τω 1845 
άνοικοδομηθείσης, προέστη αυτής Γεώργιος δ Χρυσοβέργγ]ς τω 1846 
— 1 848, μεθ' δν Γεράσιμος Ζωχιος μέχρι του 1849, μεθ' 8ν δ Γεώρ- 



(1) Υπόμνημα Αύτοσχέδιον περί τοΰ Αίδεσιμωτάτου Πρεσβυτέρου Κων- 
σταντίνου Οικονόμου τοΰ έξ Οικονόμων υπό Κ. Σιβίνη εν Τεργέστη αωνζ' 
σελ. 10 — 24. Ρ. ϋΐάοΐ. νογ&§6 άαπδ 1β ίβνβηΐ σελ. 133. 

(2) Αυτόθι. Βρετοΰ Β , 313. 

(3) Πόσον ώφέλιμ,ον έγένετο τό Γυμνάσιον τοΰτο ορα Κ. Σιβίνη Ύπόμν. 
Αύτοσχέδιον κτλ. σελ. 22- Έπόμεθα τψ Κ. Κ. Ξανθοπούλω* φαίνεται όμως 
διατηρηθέν και μετά τό 1819 σχολαρχοΰντος τοΰ Κωνστ. Οικονόμου και δι- 
δάσκοντος τοΰ Κούμα και Στεφ. Οικονόμου (Γ. Γ. Παπαδοπούλου τα κατά 
τον Πατριάρχην Γρηγόριον τον Ε' σελ. 139. 157.) 

(4) Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανοΰ Υπόμνημα περί της εν Χάλκ$ 
Μονής της Θεοτόκου σελ. 127 — 128. 



— 147 — 

γιος Βάφας άπο του 1849, μετά τίνα δέ ετη προσκληθέντος και 
Χ. Λαιλίου, Λεσβίου, μετά την εκ Γερμανίας αύτοϋ Ιπάνοδον, συν- 
διηύθυνον αμφότεροι μέχρι του 1854, δτε ανέλαβε την διεύθυνσιν 
αυτής μόνος δ Χ. Ααίλιος μέχρι τοϋ 4861, δτε διεδέξατο αυτόν δ 
νυν αυτής προϊστάμενος Κωνστ. Ξανθόπουλος Ικ Τραπεζουντος. Λό- 
γιοι δέ Σμυρναίοι, και τοι των πλείστων Ερμήν θεραπευόντων τον 
Εμπολαϊον, αναφέρονται Βησσαρίων δ Ιν Κυδωνίαις διδάζας (περί τα 
τέλη- της ΙΗ' Εκατ.) 1 , Παναγιώτης Ιωαννίδης (1825), διδάσκαλος 
Ιν Σμύρνη και Κωνσταντινουπόλει, επιστήμων 2 , Κωνσταντίνος 
Νικολόπουλος (4 817), διδάσκων την έλληνικην εν Παριτίοις 3 , Ν. 
Σκοϋφος*, Κωνσταντίνος Αμηρας (1807) δ , Αλέξανδρος Αμηρας, άρ- 
χων Σλουτζάρης εν Μολδαβία (1729), μεταφράσας την ίστορίαν της 
Μολδαβίας εκ της Μολδαβικής , και έτεροι ικανοί δεικνύουσι την 
εν τη πατρίδι του αθανάτου πατρός της Ποιησεως καλλιέργειαν των 
γραμμάτων. 

Εξ Εφέσου κατηγετο δ λόγιος Ιωάννης δ Εφέσιος (1715), εν Ιασίω 
διατριβών 7 , και Γρηγόριος (1 761 — 1846) δ Ειρηνουπόλεως, άρχιε- 
ρεύς λόγιος και ζηλωτής 8 . Περί δε τα τέλη της ΙΗ,' Εκατοντ. εν 
Μαγνησία έδίδασκε Θεοδόσιος δ Κοκκινάκης, εν δε Κασααπα (Σάρ- 
δεσι) συγχρόνως υφίστατο ετέρα Σχολή, Ιν ή Ιμαθητευσε Γρηγόριος 
Ιερομόναχος δ Ικ Σίφνου, ύστερον εν Αάχκα των Ινδιών διδάξας 9 . 



(1) Ένθ. άνωτ. περί των έν Κυδωνίαις. 

(2) ΒρετοΟ Β', 268. 

(3) Βρετου Β', 312. (και έξ Άνδριτζαίνης κυρίως• δρα άνωτ. σελ. 105). 

(4) Βρετου Β', 335. 

(5) Βρετου Β', 1 47. Σημ. Νικολάου τινός έκ Σμύρνης (;) ευρηται « Πί- 
ναξ περιέχων έν συντομία κατ' άλφάοητον τα περιεχόμενα έν ταΤς θείαις 
ΓραφαΤς έκ της Λατινικής εις την Ελλάδα φωνήν. » έν χειρ. ύπ' άρ. 256 
της τοΰ" Άγιοταφ. Μετοχ, βιβλιοθήκης. 

(6) Σ. Άρ. 

(7) Βρετου Α', 61. 

(8) Σοφ. Κ. Οικονόμου Βίος Γρηγορίου Ειρηνουπό^εως και Βατοπαιδίου 
έν Αθήναις αως'. 

(9) Ή. Τανταλ(δου Ινδική άλληλογραφ. έν Κωνσταντινούπολη 1852. 
σελ. ιγ'. 



— 118 — 

Και Ιν Καππαδοκία^ οπού των περιστάσεων ένεκα αι Μούσα* 
δεινην ε'ιχον τραπή τροπην, περί την ΙΗ' Εκατοντ. υπερμεσουσαν 
(1773), ισ6)ς και πρότερον (προ του 1750), (οπού εμαθητευσε Σε- 
ραφείμ δ Πισσιδείας *), δ άπο Σβορνικίου άναρρηθεις Μητροπολίτης 
Καισαρείας Γρηγόριος δ Αθηναίος (1 773 — 1 797) πολλά τε άλλα καλά 
τη Επαρχία αυτού εποίησε, και δη και Σχολην Ελληνικην πρώτος 
εν Καισαρεία φαίνεται συστήσας 2 ' διότι δ Πρωτοσύγκελος αυτού 
Ιγνάτιος δ εξ Αδριανουπόλεως, δ [Αετά ταύτα Επίσκοπος Ναζιανζού 3 , 
έδίδασκε λόγιος ών' παρά τούτω εμαθητευσε Γερμανός Ιερομόναχος, 
ο εκ της κατ Ισσον Αλεξανδρείας το γένος ελκών, δ υστεοον επί 
Φιλόθεου Καισαρείας εν Σμύρνη, Πάτμοο και Χίω τελειοποιηθείς 4 * 



(1) Δ. Δανιήλογλου Σεραφείμ ό Πισσιδείας σελ 3. 4. 

(2) « Γρηγόριος (μή τι ό Σωτήρης; περί ου δρα άνωτ. σελ. 99). Και- 
σαρεία;, Αθηναίος, από Ίσβορνικίου μετετέθη εν έ'τει 1773 έν μηνί . . . τη 
μεγάλη τετάρτη, έν τψ ύστάτψ ετει του Σουλτάν Μοοσταφα του Γ', επί 
Θεοδοσίου Πατριάρχου, έν καιρψ τουρκορρωσσικοΰ πολέμου και έν άπο- 
γνώσει πραγμάτων, τψ αύτψ ε'τει κατά την γ' Σεπτεμβρίου έστάλην παρ* 
αύτοΰ Πρωτοσύγκελος είς Καισάρειαν, και τη 1η Δεκεμβρίου ό κυρ Γρηγό- 
ριος έπι Σαμουήλ Πατριάρχου ήψατο της όδοΰ έλθεΐν εις Καισάρειαν, είς ην 
έν τψ ερχεσθαι ών καθ' όδόν, ήκουσεν, οτι τέθνηκεν ό Σουλτάν Μουσταφάς 
Δεκεμβρίου λή• και ένιδρύθη εις τον Θρόνον ό Σουλτάν Άπτοΰλ Χαμίτης, 
τοΰτο αυτό, ε'ισιόντος του Κυρ Γρηγορίου εις Καισάρειαν, κατά το νέον έτος 
1774 Ίαννουαρίου 3, ήρώτων αυτόν οι ΚαισαρεΤς ει άρα αληθές έστι το φ- 
δόμενον, ό δε άγνοεΤν άπεκρίνατο* και τψ αύτψ έ'τει έγένετο ή ειρήνη της 
Τουρκορρωσσίας κατά τά μέσα των αγίων Νηστειών. Ό γουν κυρ Γρηγόριος 
διατρίψας είς τήν Έπαρχίαν χρόνους 13, και το χρέος της Επαρχίας δν υπέρ 
τά 110 πουγγεΤα, καταιβάσας είς 30 πουγγεΤα, και ευ καταστήσας αυτήν 
κατά το δυνατόν εις τε τά των εκκλησιαστικών και πολιτικών υποθέσεων, 
και θέμενος έν αύτοΤς νόμους και τάξεις κατ' εύχαρίστησιν πάντων και Σχο- 
λεΤον Ελληνικό ν καταστήσας, έπεδήμησεν είς Κωνσταντινούπολη έν έ'τει 
1786 Όκτωβρίου ιή ημέρα Κυριακή, έν η ζήσας έ'τη 11 άπέΟανεν, άρχιερα- 
τεύσας έν Καισαρεία χρόνους 24. » "Εκ τίνος χειρογρ. Καταλόγου Αρχιε- 
ρέων της Καισαρείας έπιδοθέντος μοι υπό του φίλου Β. Πυλάδου. 

(3) Κατά Σ. \4ρ. έκαλεΤτο ό Ναζιανζού ούτος Γρηγόριος• δρα άνωτέρ. 
σελ. 43. 

(4) « Γερμανός ό άοίδιμος έγεννήθη έν τη κατ' "Ισσόν Αλεξάνδρεια εκ 
γονέων ευσεβών και τών τά πρώτα φερόντων έν τψ τόπψ έκείνψ• ό πατήρ 



— 119 — 

δ ζηλωτής δε ούτος και παντός επαίνου ανώτερος Κληρικός συνέ- 
στησε τω 1792 πρώτος εν Καισαρεία την άξιόλογον Ελληνικην 
Σχολην, άπδ [λέν έδρας επι [Λίσφω 500 γροσιών ενιαυσίως διδάσκων, 
άπδ δε του ά^βωνος κατά Κυριακην τδν λόγον του Θεοΰ* πολλούς 



αύτοΰ ί[ν περιβεβλημένος την ιερατικήν άξίαν, δς-ις και πολλήν σπουδήν κα- 
τέβαλε προς την χρις-ιανικήν άνατροφήν τοΰ τέκνου αύτοΰ και την δια γραμ- 
μάτων έκπαίδευσιν άλλ' επειδή ταχέως διεπεραίωσεν ό Γερμανός τα έν 
τη πατρίδι αύτου διδασκόμετα γράμματα, απεστάλη παρά του πατρός αύτοΰ 
εις τίνα των έν Κύπρω μονών Μαχα-.ροΰντα έπικαλουμένην, έν η έδίδασκέ τις 
των μαθητών τοϋ" άοιδίμου Ευγενίου» του Βουλγάρεως, παρ' ου, ώς έφίετο, 
έδιδάχθη την τότε περίπυστον Λογι*ήν του Ευγενίου, ήτις έπι μάλλον διή- 
γειρε τον προς τα γράμματα έρωτα αύτου, και ώς έ'λεγεν, ή μελέτη εκείνη 
κατέδειξεν αυτόν εύρυτέρας δεόμενον σπουδής και παιδείας, όθεν άκουσας δτι ό 
πρωτοσύγγελος του ^Αρχιεπισκόπου Θεοδοσιουπόλεως (Έρζερούμ) πεπαιδευ- 
μένος ων συνέστησε Σχολή ν και έδίδασκεν υψηλότερα μαθήματα, άπάρας εκ 
εκ της Ιδίας πατρίδος, και μακράν καΐ πολύμοχθον όδοιπορίαν άναλαβών 
φθάνει εις Θεοδοσιούπολιν εκείθεν δε μετά τίνα καιρόν κατέρχεται εις τήν 
Καισάρειαν Καππαδοκίας, δπου άρχιεράτευεν Γρηγόριος ό εξ Αθηνών, άνήρ 
εύπαίδευτος και περί τήν πνευματικήν διοίκησιν της λαχούσης αύτώ παροικίας 
πάντα κόπον θθοφιλώς και καρποφόρως ύπενεγκών. ΕΤχε δε ό Ιερός ούτος 
Μητροπολίτης παρ' έαυτώ πρωτοσύγγελον Ίγνάτιον τον έξ Άδριανουπόλεως 
τον μετά ταΰτα έπίσκοπον Ναζιανζού καταστάντα, επίσης καΐ τούτον πεπαι- 
δευμένον, ένάρετον και ένεργόν παρά τούτω ό Γερμανός διακούσας μαθή- 
ματα τίνα, τη προτροπή μεν τούτου, και τη χρηματική συνδρομή του τον 
Γρηγόριον διαδεξαμένου Φιλόθεου Καισαρείας, απέρχεται εις τήν Σμύρνην 
έπι τφ αύτψ σκοπψ. Εκείθεν δε προς τελειοποίησιν των γραμματικών αύτοΰ 
γνώσεων, απέρχεται εις Πάτμον, δπου έδίδασκεν ό έν διδασκάλοις περίπυς-ος 
Δανιήλ ό Κεραμεύς* μετά ταΰτα έπ' ά*ροάσει θεολογικών μαθημάτων μετα- 
βαίνει εις Χΐον, δπου έσχολάρχει και έδίδασκεν ό άοίδιμος Αθανάσιος ό Πά- 
ριος, οϋτως ούν ό Γερμανός πολλάς Σχολάς τάς τότε επισήμους ώς φιλόπο- 
νος μέλισσα περιελθών, κα'ι τά κάλλιστα της θείας και ανθρωπινής σοφίας 
άνθη συλλεξάμενος, επανέρχεται εις τήν Σμύρνην, δπως συνεννοηθείς μετά 
των έκεΤ λόγω έμπο?'Όυ παροικούντων Καισαρέων, μεταβάς εις τήν Καισά- 
ρειαν, συς-ήση Σχολής και διδάςη άποτίων τον φόρον της ευγνωμοσύνης δι* 
ήν παρά τών Καισαρέων έλαβε χρηματικήν ύποστήριξιν προς έκπλήρωσιν 
του διακαοΰς αύτοΰ πόθου• αλλά δυστυχώς οι έν Σμύρνη παρεπιδημουντες 
Καισαρεΐς δεν ήδυνήθησαν νά έπωα>εληθώσιν εκ τών ευγνωμόνων αισθημάτων 
του Γερμανοΰ* άλλ' ούτος συνησθάνετο εαυτόν υπόχρεων, δπως επαύξηση 



— 420 — 



δέ (/.αθητάς παρασκευάσας, τους δε ικανωτέρους αυτών συνδιδασκά- 

λους παραλαβών, νέον δε καΐ λαμπρον προς τούτο άνεγείρας οικο- 
δόμημα, και εις Γυμνάσιον μετατρέψας, διατεθέν άπροσκοπτως 
[λέχρι του 1804, πλείστα ταίς χώραις έκειναις ωφέλησε. Εν δε τ^ 



δπερ έκέκτητο τάλαντον δια της διδασκαλίας, δθεν και απέρχεται είς την νέαν 
"Έφεσον άλλα μετά τίνα καιρόν επιτυγχάνει τέλος πάντων να προσκληθη εις 
τήν Καισάρειαν διδάσκαλος, κατά τήν άρχικήν αύτοΰ έ'φεσιν ή Καισαρεία, 
ή άλλοτε μητρόπολις των λόγων μάλλον η των πόλεων κατας-ασα, κατά την 
έποχήν έκείνην έκαλύπτετο υπό ζοφερού πέπλου αμάθειας και παντελοΰς 
λήθης τοΰ ενδόξου αυτής παρελθόντος• και κλήρος και λαός διεπορεύοντο 
εν παντελεΤ άγνοια* ό Γερμανός εν τοιαύτη καταστάσει εύρων τήν Καισάρειαν, 
χωρίς ποσώς να δειλειάση, άλλα πεποιθώς είς τήν άνωθεν άντίληψιν και 
εις τήν αγιότητα του ίεροΰ αύτοΰ σκοπού, συνέστησε πρώτος εν Καισαρεία 
άξίαν λόγου Έλληνικήν Σχολή ν τφ 4792 έπι μισθψ εύτελεστάτψ, μισθψ 
πεντακοσίων γροσιών. Βλέπων δε καΐ τον λαόν έν παντελεΐ άμαθεία διατε- 
λούντα, έδίδασκεν αυτόν κατά πασαν Κυριακήν ου μόνον έπ' Έκκλ. άλλα κα.1 
έν τη Σχολή, έ'νθα συνήρχετο πλήθος λαοΰ άκορέστως άκροαζομένου τάς 
θρησκευτικάς αύτοΰ διδασκαλίας• Ιδίως δέ κατεγίνετο, δπως διδάξη τους ΊερεΤς 
τα ιερά αυτών καθήκοντα, μεταφράζων είς τήν τουρκικήν γλώσσαν πολλά 
ανάλογα συγγράματα, οπότε μετέφρασε και τά απλούστερα βιβλία της Π. 
Διαθήκης και εκ τοΰ ύς-ερήματος αύτοΰ τύποις έξέδωκεν, δπως περισσότεροι 
ώφεληθώσιν εκ της αναγνώσεως τών ίερών βιβλίων. Ακολούθως μετέφρασε δια 
τους ιερείς και το ιερόν Έξομολογητάριον, δπως κατά τους ίερούς κανόνας- 
κυβερνώσι τάς άνατεθειμένας αύτοΐς ψυχάς• έπι τοσοΰτον δέ ηύδοκίμει ή\ 
Σχολή αύτοΰ και διεθρυλλεΐτο ή αρετή και ή παιδεία τοΰ Γερμανού, ώστε 
πλήθος μαθητών ού μόνον έκ τής Επαρχίας, αλλά χαά έκ τών άλλων της 
Μικρας Ασίας Επαρχιών, συνέρρεον περί αυτόν, δπως φωτισθώσι μεν διά 
τών γραμμάτων, μορφωθώσι δέ τήν έν Χριστώ εύσέβειαν, ην και πράττων 
μάλιστα πάντων προύτίθετο ό Γερμανός. 

Άφοΰ δέ Ικανοί τών μαθητών αύτοΰ διεξεπεραίωσαν τά έν τη Σχολή δι- 
δασκόμενα, έκράτησέ τινας τούτων, είς οΰς καΐ άνέθηκε τήν διδασκαλίαν μι- 
κρότερων μαθημάτων, αυτός δέ οϋτως ανακουφισθείς όπωσοΰν, νυκτός έγει- 
ρόμενος άπήρχετο είς τάς πλησίον κώμας και χωρία, κηρύττων κατά τήν 
έωθινήν προσευχήν τον λόγον τοΰ Θεοΰ. Ό βίος αύτοΰ ήτο τοσοΰτον λιτός 
και απέριττος, ώστε και ό ολίγος αύτοΰ μισθός, ον έλάμβανεν, έχρησίμευε 
μάλλον προς διατροφήν και συντήρησιν τών πενεστέρων επιμελών αύτοΰ μα- 
θητών. Έν τώ μεταξύ άναθείς τήν Σνολήν εΤς τίνα τών ίκανωτέρων αύτοΰ 
μαθητών, άπήλθεν είς γειτνιάζουσάν τίνα κωμόπολιν (Κερμήριον όνομαζομέ- 



— 421 — 

παρά την Καισάρειαν ίερα Μοντ, του Τιμίου Προδρόμου Γυμνάσιον 

έτερον συστησας, τούτο δε εις δύο διελών, τ6 μεν χάριν των προς 
τον κσσμον άποταξομένων, το δε χάριν των λειτουργών του Θεού, 
και την πρώτην εν Καισαρεία Σχολήν άναΟεις εις ενα των Ιερωμένων 



νην), δπου επωφεληθείς εκ του πλούτου και της ευσέβειας ενός μέγα παρά 
τοΤς κρατοΰσι δυναμένου (Χατζή Αντωνίου τοϋνομα) έσύστησεν έκεΤ Σχο- 
λήν, και καταρτίσας αυτήν καλώς, επανήλθε πάλιν είς την Καισάρειαν και άνέ- 
λαβεν την διεύθυνσιν της Σχολής αύτης. Βλέπων 8έ, δτι δια της επίμονης αύτοΰ 
ύπερενίκησε καΐ διέλυσεν όπωσοΰν την έπιπολάζουσαν άμάθειαν, διενοήθη δπως 
άσφαλέστερον και μονιμώτερον διευθέτηση τα της Σχολές, "ίνα μη το άπαξ 
ύπ' αύτοΰ δια πολλών μόχθων άναφθέν πΟρ της παιδείας σβύση κα\ άφανισθη 
δια πολλούς μεν και άλλους λόγους, προ πάντων δε δι' έ'λλειψιν χρημάτων, 
κατέβαλε πασαν προσπάθειαν, και έπενόει παν ό'σιον μέσον προς έπίτευξιν 
του σκοπουμένου αύτοΰ' κοινωσάμενος δέ την ιδέαν του ταύτην είς τον εκ 
του Πατριαρχείου προς ε'ι'σπραξιν της πατριαρχικής καταβολής σταλέντα 
Πατριαρχικόν "Εξαρχον, και συμβουλευθείς αύτψ απέρχεται είς την Κ]πολιν 
και καθυποβάλει τψ τότε ΟΙκουμενικψ Πατριάρχη και τη Ίερφ Συνόδψ 
και τοΤς λογάσι του Γένους πάντα τα ύπ'αύτοΰ έν Καισαρεία διαπραχθέντα, 
καΐ άνακοινοΐ εις αυτούς τον μελετώμενον αύτοΰ αγαθόν σκοπόν και την {3ε- 
βαίαν πολλαπλασίονος καρπού συγκομιδήν, έάν οί δυνάμενοι όρέξωσιν αύτφ 
χείρα βοηθείας. Τότε ή Μήτηρ ημών Μ. Εκκλησία εύλογήσασα τους πόνους 
αύτοΰ, και άγαθάς ελπίδας δοΰσα τω Γερμανψ, διέταξεν αυτόν, όπως κηρύττη 
τον λόγον τοΰ Θεοΰ έν ταΤς κατά την Κωνσταντινούπολιν Έκκλησίαις, και 
συχνότερον εκ έκείναις, εν αΤς έκκλησιάζοντο οί από της Μικρας Ασίας πα• 
ρεπιδημοΰντες Χριστιανοί. Ή Εκκλησία συγχρόνως διώρισε και Αρχιερέα 
τινά, δπως ούτος λάθρα παρακολουθούν τψ Γερμανψ άκούσ^ την διδασκα- 
λίαν αύτοΰ. Έπι τοσοΰτον δέ ευδοκιμεί έν τούτω τψ Ιερψ αύτοΰ εργψ ό 
Γερμανός, ώστε ή Εκκλησία υπό τε τοΰ Άρχιερέως καΐ των οπό τοΰ λαοΰ 
διαθρυλλουμένων επαίνων βεβαιωθεΤσα περί της Ικανότητος και τοΰ ζήλου τοΰ 
Γερμανοΰ διέταξεν, δπως γένηται γ3νική χρηματική συνδρομή υπέρ τοΰ Γερ- 
μανοΰ* προσέτι δέ έν η Εκκλησία έκήρυττ3ν ό Γερμανός είς δίσκος κατά δια- 
ταγήν της Μεγ. Εκκλησίας περιεφέρετο προς συλλογήν έλεων υπέρ τοΰ Γερ- 
μανοΰ• Ικανών δέ χρημάτων τοιουτοτρόπως συλλεχθέντων, δύο δέ εκκλη- 
σιών (της έν Κοντό σκαλίψ και Χάσ-κχοϊ] ΰποχρεωθεισών δπως έπ' ονόμα- 
τι της έν Καισαρεία Σχολής κατά πασαν σύναξιν περιφέρωσι δίσκον, έπα- 
νήλθεν ό Γερμανός είς τήν Καισάρειαν πλήρης χαράς και άγαλλιάσεως, ά- 
φοΰ προηγουμένως άνέθηκε τήν Σχολήν εις τήν είδικήν προστασίαν της Μ. 
Έκκλ. και διώρισεν εφόρους αυτών τινάς εκ των προκρίτων τοΰ ημέτεροι» 



— 1 



αυτοΰ μαθητών, τον Κυπριανον, αύτος δε παραλαβών τον ηδη άπό- 
φοιτον αυτού μαθ/ιτην Παίσιον (τον νυν Καισαρείας Μητροπολίτην) 
μετά πολλών και άλλων μαθητών, συνέστησεν εν αύτη ίεοατικήν 
Σχολην μετά βιβλιοθήκης, διατελών διευθυντής άμα και διδάσκαλος 



Γένους• αυτός δε έξαρκεσθεις εις τον πρότερον γλίσχρον αύτοΰ μισθόν, πάντα 
τα εν Κωνστ. χρήματα φέρων κατέθηκεν έν τψ ταμείω της Σχολής. 

Και πρώτιστον έργον αύτοΰ ην, δπως άνεγείρη νέον οικοδόμημα εύρύχω- 
ρον και μετά πολλών δωματίων, δπως δύνανται να κατοικώσι και μαθηται 
έν τη Σχολή, και ζώσι βίον κοινοβιακόν άφοΰ δε ηγαγε το έργον εις πέρας, 
ή Σχολή εκ θεμελίων ανετράπη Ενεκα μυρίων διαβολών και συκοφαντιών, 
ας έχάλκευσε ξένη ραδιουργία και αμάθεια• άλλ' ό Γερμανός μηδόλως άπο- 
δειλιάσας ή αποθαρρυνθείς, λαμπρότερον ανήγειρε τον Σχολην διαφωτίσας τους 
κρατοΰντας περί του σκοπού, δνπερ προύτίθ3το το κατάστημα. Εφεξής δε 
σκοπιμώτερον και μεθοδικώτερον διοργανίσας τα της διδασκαλίας παρεΤχεν 
είς πολλούς τών πενες-έρων μαθητών και τροφήν και ένδυμασίαν, και τοιου- 
τρόπως μετέβαλε τήν Σχολην εις Γυμνάσιον μετά συσσιτίων και συνυπνω- 
τηρίων, δπερ έξηκολούθησε προβαΤνον έπι τά κρείττω μέχρι τοΰ 1804 σω- 
τηρίου έτους* ου μόνον δε σύμπασα ή Επαρχία άπέκτησεν έκ της Σχολής 
ταύτης διδασκάλους τών γραμμάτων και του θείου λόγου, αλλά και πασαι 
αί τη Καισαρεία γειτνιάζουσαι έπαρχίαι της Μ. Α. μέχρι της Βιθυνίας• άλλ' 
ό ακάματος Γερμανός μικράν έθεώρει τήν πλουσίαν ταύτην συγκομιδήν καΐ 
έμελέτα κατά παν άλλο έργον σκοπιμώτερον και σωτηριωδέστερον. Τούτο 
δε ην ή σύστασις ιερατικής τίνος Σχολής προς μόρφωσιν ου μόνον ιερωμένων, 
αλλά και διδασκάλων τών γραμμάτων Ίερατικώς μεμορφωμένων, και τήν έν 
Χριστψ εύσέβειαν αρχήν και τέλος της παιδείας ποιούμενων καθότι έπίς-ευε 
και ούτος βλαβεράν και άκροσφαλή τήν μονομερή τοΰ νοός άνάπτυξιν χωρίς 
της κατά Χριστόν αναπλάσεως τών καρδιών δύο περίπου ώρας μακράν της 
Καισαρείας υπήρχε Μοναστήριον έπ' ονόματι τοΰ τιμίου Προδρόμου άρχαΐον 
μεν ώς λέγουσι και έπίσημον και πλουσίως ψκοδομημένον, δτε ήκμαζον καΐ 
ήνθουν τά ημέτερα, αλλά κατά τήν έποχήν τοΰ άοιδίμου Γερμανοΰ μικρόν και 
πτωχό ν αλλά καΐ οϋτως Ενεκα τών έν αύτώ τελουμένων ιαματικών θαυ- 
μάτων ε'ΐλκυε το σέβας και τήν τιμήν τών χριστιανών. 

Επειδή δέ ό άοίδιμος Γερμανός έφρόνει, δτι αι τοιαΰται ίερατικαι ΣχολαΙ 
πρέπει νά ώσι μακράν τών βιωτικών θορύβων και τών επίβουλων έπιρροιών 
τών μισοκάλων, ύπέλαβε το είρημένον μοναστήριον ακριβώς κατάλληλον προς 
τον σκοπόν αύτοΰ διά τε το άπωκισμένον από τών πόλεων, και τήν ην άπή- 
λαυε παρά τών χριστιανών εύλάβειαν άλλ' ώς εΤχε το οικοδόμημα τοΰ Μο- 
ναστ. ήτον όλοτελώς ανεπαρκές προς μαθησευσομένους• έπρεπε λοιπόν εκ 



4 23 — 



της Σχολής. Ούτω δε της αρχής άγαθώς τεθείσης, τα πάντα εβαι- 
νον κατ' ευχήν. Ου [Λονον δε σύμπασα η Επαρχία έκτήσατο εκ των 
Σχολών τούτων διδασκάλους των γραμμάτων καΐ του θείου λόγου, 
άλλα και πασαι αι τη Καισαρεία γειτνιάζουσαι Επαρχίαι τής Μικρας 
Ασίας [/.έχρι τής Βιθυνίας . Οντως δε εν Κερμηρίω συνέστησε Σχο- 



θεμελίων να μεταβληθή το οικοδόμημα, άλλα προς τούτο άπητεΤτο δαπάνη 
ού σμικρά, και τών τα αγαθά εκ συστήματος μισούντων συνετή άποκοίμισις* 
ολλ' ό θερμός ζήλος του Γερμανού και ή εμπειρία των τε προσώπων και 
πραγμάτων ήραν εκ μέσου τα αληθώς πάντοτε μεν, μάλιστα δε κατά τήν 
έποχήν έκείνην ανυπέρβλητα προσκόμματα• όθεν διά πολλών δυνατών λόγων 
και δακρύων άπήλαυσε τήν των χριστιανών χρηματικήν συνδρομήν, προς ά- 
ποσόβησιν δε των επιρροών τήν προστασίαν τής Μ. Εκκλησίας, και οϋτω 
διά των βοηθειών τούτο;ν και τοΰ ζήλου αύτοΰ εκ θεμελίων ρίψας όλον το 
οικοδόμημα άνήγειρεν αυτό λαμπρότατον και εύρυχωρότατον, διελών τοΰτο 
είς δύο μέρη, το μεν όπως χρησιμεύση προς τους κατά κόσμον άποταξομέ- 
νους, το δε προς τους σπουδαστάς, όπερ και άπεχώρισε τής δλης Μονής* 
μετά δε τήν άποπεράτωσιν τοΰ δλου οικοδομήματος, τήν μεν πρώτην εν 
Καισαρεία Σχολήν άνέθηκεν είς ένα των ιερωμένων αύτου μαθητών αυτός 
δε παραλαβών τον ήδη άπόφοιτον αύτου μαθητήν Παίσιον (τον νυν τής Και- 
σαρείας Μητροπολίτην) μετά πολλών και άλλων μαθητών, συναγαγών δέ 
και άλλους ίερόπαιδας άπήλθεν είς τήν Μονήν και συνέστησε τήν ην έπεθύμει 
Ίερατικήν Σχολήν, έκπληρών χρέη και ηγουμένου της Μονής, και διευθυντού 
και διδασκάλου τής Σχολής• εφεξής δέ τήν μεν ήγουμενείαν άνέθηκεν είς τον 
μοναχόν Παίσιον, προχειρισθέντα εις ιερέα υπό τοΰ έπισκεψαμένου τότε τήν 
Μονήν Μητροπολίτου Ικονίου, μετά τάΰτα δέ Πατριάρχου Κωνσταντινου- 
πόλεως τοΰ σοφοΰ και ενάρετου Κυρίλλου• αυτός δέ άνέλαβεν αποκλειστικώς 
τήν Σχολήν, προς τήν παγίωσιν της οποίας και τήν μόρφωσιν τών μαθη- 
τευομένων μετά ζήλου και χαράς άνενδότως ήγωνίζετο και προσεπάθει. 
Έβαινον δέ τά πάντα κατ' εύχήν άλλα δυστυχώς ή έν Καισαρεία Σχολή 
έπαθε σάλον τινά ενεχα τής αμελείας τοΰ Σχολάρχου Κυπριανοΰ* προς κα- 
τεύνασιν δέ τούτου ό Γερμανός κατήλθεν είς τήν Καισάρειαν, δπου τότε 
έπεπόλαζε νόσος λοιμώδης και κολλητική, ύφ' ης δυστυχώς προσβληθείς 
απέθανε κατά τον Ίούνιον τοΰ έτους 1805 πεντηκοντούτης σχεδόν τήν ήλι- 
κίαν. Αποθνήσκων δέ θερμώς συνίστα τήν διατήρησιν τών υπ' αύτοΰ διά 
πολλών μόχθων και αγώνων συσταθέντων Σχολείων ή δέ εκ τοΰ θανάτου 
αύτοΰ λύπη είς πάντας τους Χριστιανούς ην άπαραμύθητος. » Γερμανού Γρή- 
γορα έ'γγρ. σημ. 
(1) Αυτόθι. 



— 124 — 

λην αυτός δ Γερμανός 4 , βαθμηδόν δε άλλαχοϋ συνεστάθησαν μέχρι 

του νυν υφιστάμεναι, οίον, Ταυλουσούν άρχαιότερον 2 , Ταλάσι 3 , 
Ζιντζίρδερε *, Εντουρλούκ , Ιντζέσου 6 , Ούρκιουπ 7 , 2υνασω 8 , Νεβ- 
σεχιρ 9 , Μαλακοπια 10 , Νίγδη 1Α , Φερτεκίω 12 , Τένεγι 13 , Κέρβερι 14 , 
Πόρο> 15 , Ααοδικεί$ της Αυκαονίας 16 ' έκτοτε δε καθ' έκάς-ην αϊ Σχο- 
λαΐ πληθύνονται, η δε Ελλάς φούνη ακούεται εν τη πατρίδι του Βασι- 
λείου, του ούρανοφάντορος και μεγάλου της Εκκλησίας Πατρός, καΐ 
του Θεολόγου Γρηγορίου. Λόγιοι δε Καισαρεΐς Ζαχαρίας δ Αγιορείτης, 
(1805) έκδούς Αεξικον Τουρκο-γραικικδν και Γραικο-τουρκικον , 
Αναστάσιος Καρακουλάρης (1819), μεταφράσας εις φράσιν άπλήν και 
Τουρκικην τα φυσιογνωμικά του Αριστοτέλους , ετι δ πολλού λό- 
γου άξιος εκ Πισσιδείας Σεραφείμ (1756) Μητροπολίτης Αγκύρας, 
πολλά μεταφράσας εκ της Ελληνικής εις την Τουρκικην προς χρήσιν 
των Μικρασιανών και της εκδόσεως πολλών επιμεληθείς 19 , Αβρά— 
μιος δ όμηρόλης, Καισαρεύς (1830), πολυμαθης, Σχολάρχης της εν 
Σμύρνη Ευαγγελικής Σχολής και της εν Χάλκνι Εμπορικής 20 , και 
έτεροι δεικνύουσι την αυτόθι διανοητικην κίνησιν. 



(1) Αυτόθι πρβλ. Ν. Φίζου Καππαδοκικά, έν ΚωνσταντινουπόλΕΐ 1856. 
σελ, 71 73. 

(2) Αυτόθι (Ν. Φίζου) σελ. 75. (3) Αυτόθι σελ. 76. 

(4) Αυτόθι σελ. 78. (5) Αυτόθι σελ. 79—83. (6) Αύτόθε σελ. 84, 
(7) Αυτόθι σελ. 85. (8) Αυτόθι σελ. 87. 

(9) Αυτόθι σελ. 94. 

(10) Αυτόθι σελ. 98. 

(11) Αυτόθι σελ. 103. 

(12) Αυτόθι σελ. 104. 

(13) Αυτόθι σελ. 106. 

(14) Αυτόθι σελ. 109. 

(15) Αυτόθι σελ. 111. 

(16) Αυτόθι σελ. 136. 

(17) Βρετοΰ" Β', 133. 173. 

(18) Βρετοΰ Β', 204. 

(19) Βρετοΰ Α', 243. 

(20) Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανου 'ϊπόμνημα περί της έν Χάλκη 
Μονής της Θεοτόκου σελ. 127 — 128. 



— 435 — 

Και Ιν τω ΙΤαϊριαρχείω τής Αλεξανδρείας εν Αιγύπτω οι λόγιο* 
προϊστάμενοι της Αλεξανδρέων Εκκλησίας * διετ^ρουν πάντοτε 
Σχολην Ελληνικήν μετά βιβλιοθήκης. Μελέτιος δ Πηγας (1 590) 
Πατριάρχης Αλεξανδρείας, εΐπερ τις και άλλος ζηλωτής και λόγιος, 
εν τω Πατριαρχείω καταρτίσας Σχολην και διδάξας Πρωτοσύγ- 
κελος ων , διετηρει Ιπειτα αυτήν έν Κοινοβίω, και διδάσκαλον των 
Ελληνικών Μάξιμόν τίνα ίεροδιάκονον, μαθητεύσαντα παρ' αύτω 
πρότερον, προς 8ν συνίστησιν εις έκπαίδευσιν Ετερον τίνα ίεροδιά- 
κονον Νεκτάριον 2 . Περί δέ της αυτόθι βιβλιοθήκης έγραφε Νεκτά- 
ριος δ Ιεροσολύμων πρδς Γερμανδν τδν Αιτωλδν « βιβλίο^ν δέ εύπο- 
ρησεις ενταύθα, δσα βίος άνθρωπου διελθεΊν, οιμαι, ού δύναται 3 .» 
Και εφεξής δέ κατά την ΙΗ Εκατ. (1757) η Σχολή αυτή διετη- 
ρεΐτο 4 , και κατά τδ δυνατόν μέχρις εσχάτων. Γόνος δ' ευκλεης, 
την άρχαίαν επι Πτολεμαίων άναμιμνησκο^ν παιδείαν, εις πολλών 
άλλων αντάξιος άνάκειται δ ιατροφιλόσοφος Κωνσταντίνος δ Βαρδα- 
λάχος (Ιν Κα'ί'ρω έκ γονέων Ελλήνων γεννηθείς 1775), εν Παταβίω 
την ιατρικην σπουδάσας, εν Βουκουρεστίω περί τάς αρχάς της Ιθ' 
Εκατ. μετά Λάμπρου του Φωτιάδου τά μαθηματικά διδάσκων, 
Σχολάρχης ύστερον (1807) της αυτόθι Ηγεμονικής Σχολής, είτα 
1815)ένΧίω, Ιν όδησσω, και αύθις εν Βουκουρες-ίω και όδησ- 
σω, πολλά και άξια λόγου έκδους και συγγράψας, λίαν ωφέλιμος 
καταστάς ιϊς τδ Εθνος β . 



(1) Σοφ. Κ. ΟΙκονόμου Άπαρίθμησις των άπό 1487 — 1825. έν Α- 
λεξάνδρεια Πατριαρχευσάντων εν Πανδ. ΙΔ', 596. 

(2) Έν έπιστολ. πγ' καΐ χγ' του κώδ. τής εν Χάλκτ; Θεολογ. Σχολές. 

(3) Ποικίλα Ελληνικά έν Μόσχα. σελ. 264. Πρβλ. Δημ. Προκοπίου 
Σχεδίασμα κτλ. έν λ. Γεράσιμος, Κρής, Πατριάρχης Αλεξανδρείας. 

(4) Γεωργίου Κωνσταντίνου έν τοΤς Προλεγομένοις του Λεξικού. 

(5) Βιογραφ. Κ. Βαρδαλάχου υπό Γ. Γενναδίου έν τ^Κύρουπαιδεία 
Ξενοφώντος. Βρετου" Β', £43. 



■ θ» »*5 



— 136 — 



ΚΕΦΑΛΑΙΟΙ! Γ. 

ΤΑ ΕΝ ΤΑΙΣ ΝΗΣΟΙΣ ΚΑΙ ΤΑΙΣ ΑΝΑ ΤΗΝ Λ^ΣΙΝ 
ΕΛΛΗΝ Ι Κ ΑΙ Σ ΚΟΙΝΟ Τ Η ΣΙ. 

1) Τα εν Έπτανήσω. 

Οτε δ παπικός φανατισμός έξώπλιζε τους αμαθείς λαούς της 
Δύσεως κατά μέν το φαινόμενον εναντίον των Μωαμεθανών, πράγ- 
ματι δε κατά των Χριστιανών της Ανατολής, επί τών πολυθρυλλη- 
των Σταυροφοριών (1096 — 1290), η Ανατολή έσχετίσθη στενώτε- 
ρον μετά της Δύσεως και ιδίως της Ιταλίας. Οι τυχοδιώκται της 
παπικής στρατιάς, οι Ενετοί και άλλοι, κατέλαβον την Κωνσταν- 
τινούπολη και διέτριψαν αυτόθι επί καιρόν (1204 — 1211), άφηρ- 
πασαν πολλά κειμήλια της πρωτευούσης ταύτης, διενεμηθησαν τα 
σκύλα της Αυτοκρατορίας, έκαστος δμως τούτων ιδία ήτον ασθενής 
διά το μικρόν τών δυνάμεων, Ινωσις δε απάντων επίσης αδύνατος 
διά τά προς αλλήλους μίση, κατ' αυτών δε υψουτο δ κολοσσός της 
Οθωμανικής δυνάμεως, δστις βαθμηδόν καταβαλών το Βυζαντινον 
Κράτος, κατέβαλε και τών Φράγκων ήγεμονίσκων τά κρατείδια. 
Εκτοτε πλείστοι νέοι Ιταλοί παιδεύσεως χάριν μετέβαινον εις Κων- 
σταντινούπολη, εντεύθεν δε άλλοι εις Ιταλίαν πρέσβεις πεμπόμενοι, 
ένθα διατρίβοντες την Ελληνική ν μετά φήμης και καρποφορίας έδί- 
δασκον *. 

Μόναι δμως της Ενετίας αι κτήσεις, αι Ιόνιοι νήσοι, ή Κρήτη, ή" 
Κύπρος, διάφορα φρούρια τής Πελοποννήσου καί τίνα έκτος αυτής, 
παρέμειναν επί πλείονα χρόνον, ουχί τόσον διά τον κραταιον τής 
νύμφης του λδρίου στόλον, όσον διά τής πρδς τους κατακτηθέντας 



(1) Ένθ. κατ. περί τών εν Ευρώπη διδαξάντων. 



— 127 — 

επιεικούς πολιτείας της 1 . Οι Ενετοί ηκιστα τους υπηκόους κατέ- 
θλιβον, μάλιστα φρονίμως εκυβέρνων αυτούς, συνιστώντες παρ έκά- 
στοις διοικήσεις αριστοκρατικά; [λέν, αλλ δπωςδηποτε δημοφιλείς 
δια τδ ιθαγενές υπδ την επιτηρησιν Ενετού τίνος Αρμοστοΰ η Προ- 
βλεπτού (ΡΓΟνβίΙίΙΟΓβ), ουχί όμως ανεύθυνου πρδς την άνωτάτην 
Σύγκλητον. Καίτοι δε δυτικοί οι Ενετοί, σπανίως όμως η ουδόλως 
προσέφυγον εις την παραβίασιν των συνειδήσεων, εις τδν προσηλυ- 
τισμών, καθ ους χρόνους μάλιστα ή Ευρώπη έμαστιγοϋτο υπδ τοΰ 
Πάπα. Ησαν έτοιμοι να έμψυχόνωσι και βοηθώσι γενναίους τους 
ευφυείς Ιονίους και Ελληνας εις δ, τι ήδύναντο ούτοι ν' άναδειχθώσιν 
άξιοι άνευ ουδεμίας διακρίσεως θρησκείας η εθνικότητος. ΠολλαΙ 



(1) Έπί της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως οι Ενετοί κατεΤχον τάς 
Ιονίους νήσους (1380 — 4797), την μεν Κέρκυραν καταλαβόντες τψ 1387, 
την Ζάκυνθον τψ 1482, την Κεφαλληνίαν τψ 1499, τήν Λευκάδα τφ 1684 
και τα Κύθηρα τψ 1747. ("Ορα Έρμάννου Λούντζη Περί της πολιτικής κα- 
ταστάσεως της Επτανήσου έπί Ενετών, έν Αθήναις 1856. Κ. Παπαρρηγο- 
πούλου Βιβλιογραφίαν έν Πανδ. Ζ', 2|08. Φιλίστορ. Δ', 405 — 429)• διάφο- 
ρα φρούρια της Πελοποννήσου, οΤον την Πύλον, τήν Μεθώνην, τήν Κορώ- 
νην, τήν Μονεμβασίαν, το Ναύπλιον. Έκτος δε της Πελοποννήσου τήν Ναύ- 
πακτον (άλοΰσαν ύπό τών Τούρκων τψ 1 499• οί Ενετοί κατέλαβαν αυτήν 
τψ 1686, εΤτα δε απένειμαν αυτήν τοις Τούρκοις τψ 1701* Μελετ. Γεωγρ. 
Β, 340), τήν Εΰβοιαν, τήν Κρήτην, μετ' ολίγον δε ελαβον παρ* άλλων Φράγ- 
κων, τών ΕΐΙδίβΊΙ&η, τήν Κύπρον. "Αλλοι δο δυτικοί, οί ίππόται τοΰ αγίου 
Ιωάννου κατεΤχον τήν 'Ρόδον, και έτεροι μικροτέρας τινάς νήσους τοΰ Αι- 
γαίου. Τούτων πολλα'ι χώραι μεταβαίνουσαι πολλάκις από τους Χριστιανούς 
εις τους Τούρκους και τανάπαλιν, πασαι έπί τέλους, πλην τών Ιονίων νήσων, 
κατεκτήθησαν ύπό τών Τούρκων ή μεν έπί της Ευβοίας Χαλκίς, και επο- 
μένως πάσα ή Εύβοια κατεκτήθη ύπ' αύτοΰ τοΰ Μωάμεθ τοΰ Β' τψ 4 470 9 
ή 'Ρόδος τψ 4522! ύπό Σουλεϊμάν τοΰ Α\, δστις άφήρεσεν από τών Ενε- 
τών ολα τα έν Πελοπονήσψ φρούρια αυτών, ανακτηθέντα και απολεσθέντα 
(4685—1745), ή Χίος τψ 1566, ή Κύπρος τψ 4 570 ύπό Σελήμ τοΰ Β'., 
ή δε Κρήτη τω 1670, ης ή άλωσις συνεπλήρωσε τήν κατάκτησιν ίίλων 
σχεδόν τών Ελληνικών χωρών, πλην τών Ιονίων νήσων και της Πρεβέζης, 
Βονίτσης και Βουθρωτοΰ, άπερ (τα τρία τελευταία) βραδύτερον περιελήφθη- 
σαν εις τήν αχανή Όθωμανικήν Αύτοκρατορίαν (Κ. Παπαρ^ηγοπούλου Ίγ°Ρ• 
τοΰ Έλλ. Έθνους σελ. 110, έν Αθήναις 1853). 



— 128 — 

εδραι του Παταβίου και άλλων άλλαχου δημοσίων Καταστημάτων 

ένεπιστεύοντο Επτανησ/οις, Κρησι καΐ ετέροις Ελλησι Καθηγηταΐς, 
εν δε τη Μητροπόλει τ6 δικαστικον στάδιον, αι πολιτικαΐ αρχαι 
και άλλαι έντιμοι θέσεις ήσαν άνοικται εις πάντα ίκανον υπήκοον 4 . 
Εκ τούτων έπεται, δτι αι Ιόνιοι νήσοι Ικ της δουλείας πεντακοσίων 
και έπέκεινα ετών εξέρχονται Ελληνικαι και Ορθόδοξοι. 

«Η ανεκτική πολιτική και το συγχωνευτικον πνεύμα της Ενετικής 
Κυβερνήσεως ώς προς τάς Ιονίους νήσους, δμολογητέον, λέγει δ Κ. 
Παπαρρηγόπουλος 3 , ητον αξιοθαύμαστος. Μίαν μόνην θέλομεν επιφέ- 
ρει λέξιν περί τής δημοσίας εκπαιδεύσεως* τούτο ητο τ6 άσθενές"ερον 
βεβαίως μέρος τής Ενετικής Κυβερνήσεως, διότι ή δημοσία έκπαί- 
δευσις περιωρίζετο εις μόνα τα τέκνα των ευγενών και εις μόνην τήν 
ίταλικήν γλώσσαν* αλλ ή Ελληνική φιλολογία και τοι κατ Ιδίαν 
μόνον διδασκόμενη δεν επαυσεν υποτρέφουσα τον Ελληνισμον και 
υποτρεφομένη υπ αύτοϋ εις τήν πατρίδα του Βουλγάρεως και τοϋ 
Θεοτόκη. Η Ενετική Κυβέρνησις δέν υπέβλεπε, δεν Ιφθόνει τ6 αίσθη- 
μα τουτο' εν επισήμοις έγγράφοις ομιλούσα περί τών Ελλήνων αυτής 
υπηκόων ελεγεν, οτι άνήκουσιν εις το βασιλικον έκεϊνο γένος τών 
Γραικών, το οποίον επι πολύν χρόνον και μετά δόξης απαράμιλλου 
διεκράτησε τα σκήπτρα τής αρχής. Τό άρχαΊον οικοδόμημα, Ιντος 
τοϋ οποίου συνεκροτοϋντο αι συνελεύσεις του Γενικού τής Κερκύρας 
Συρ.βουλίου, διεκοσμεΐτο δι' εικόνων, α'ίτινες υπεμίμνησκον τοις συνερ- 
χομένοις τήν καταγωγήν αυτών. Εκεί παριστάνετο δ Χερσικράτης 
ερχόμενος, ίνα συστήση τήν κορινθιακήν άποικίαν, εκεί ή Ναυσικάα 
υποδεχόμενη τον Οδυσσέα.» 

(4) Έδαπάνων ίκανάς ποσότητας χρημάτων είς τήν περί τάς έπιστήμας 
τελειοποίησίν των, παρουσίαζον μάλιστα τοιούτον τίνα, ώς Μάρκον τον Χαρ. 
βούρην Κεφαλλήνα, είς ξένας Επικρατείας ώς άνθρωπον απολαύοντα παρ- 
αύτοΐς πολλής τής ΰπολήψεως. Α. Μαζαράκη Βιογραφίαι Κεφαλλήνων σελ' 
497. και πολλαχοΟ. Κ. Παπαρρηγοπούλου, έν Πανδ. Ζ', 208. Ν. Σαριπό- 
λου έν Παν. Ζ', 207 — 213. ΙΑ/. 576. Σοφ. Κ. Οίνονόμου έν (3ίω Γρηγο- 
ρίου Είρηνουπόλεως σελ. 59 έν σημ. ά. Επιστολή Ιερεμίου Πατριάρχου 
προς τον Δόγην τής Βενετίας Νικόλαον Δαπόντε, αυτόθι σελ. 58. 

(2) 2. Ζαμπελίου Ιστορικά σκηνογραφήματα Κρήτης έν Πανδ. ΙΑ', % 

(3) Ένθα άνωτ. σημ. \. 



• — 129 — 

Δια δε την σχέσιν τής Μητροπόλεως προς τάς κτήσεις οι εύπο- 
ρώτεροι των υπηκόων και άλλων Ελλήνων είτε εμπορίας χάριν, εί'τε 
άλλων ένεκα περιστάσεων μεταβαίνοντες άποκαθίσταντο έκεϊ, άποι- 
κίαν συστησαντες γεραράν και σεμνην, Οασιν χλοεράν, ης άρχιερα- 
τικώς προί'στατο πάντοτε Αρχιεπίσκοπος Φι2αόε2<ρεία<; τιτλοφο- 
ρούμενος, ων πρώτος εγένετο Γαβριήλ δ Σεβήρος, άνηρ, κατ' Εύγέ-' 
νιον, παιδείας και λόγο>ν ευ ηκων, ώς εμφαίνει τα παρ αύτου συν- 
ταγμάτια 1 , μετά δε τούτον έτεροι τοις ιχνεσιν αύτου ς-^χ^αντες 2 . 
Η συρροή αυτή των ομογενών προύκάλεσε την άνέγερσιν ναού 3 και 
εκπαιδευτηρίου (1 593). Και πρότερον μεν (προ του" 4 537) ο{ εν 
'Ξνετία ομογενείς διετηρουν Σχολην της Κοινότητος λεγομένην, εν γ 
έδίδασκε Φραγκίσκος δ Πόρτος*, είτα τω 1593, εν η έδίδασκε Νι- 
κόλαος δ Αάσκαρις' εφεξής δε Λίβιος δ Ζάκρης, Χίος (1 602), μετά 
ταύτα δημόσιος εν Φΐρράρα διδάσκαλος, Θεόφιλος δ Κορυδαλεύς, Αθη- 
ναίος, δ φιλόσοφος (1609), Νικόλαος Βλαστός, δ έκ Ρεθύμνης 
της Κρήτης, θεράπων τής Λατινικής (1614), Ναθαναήλ δ Χύξ, Αθη- 
ναίος, τών Ελληνικών γραρ.ρ,άτων διδάσκαλος, εφημέριοι αμφότεροι 
και ιεροκήρυκες (1614 και 1617). Πζχώμιος δ Δοξαράς, πρωτοπα- 
πάς Ζακύνθου, και δ Κρης Νικόλαος δ Σοφιανός, εφημέριος (1616). 
Γεώργιος δ Δολκιος (1617 — 1624). Μητροφάνης δ Κριτόπουλος, έκ 
Βερροίας τής Μακεδονίας, μετέπειτα Πατριάρχης Αλεξανδρείας 
(1628), γράψας Ομολογίαν τής Ανατολικής Εκκλησίας 5 , οι ιερείς 



(1) Εύγεν. Λογ. σελ. 40. Σοφ. Κ. ΟΙκ. εν (3ίψ Γρηγορίου Είρηνουπόλεως 
σελ. 61 σημ. ά. 

(2) Γ/ Ορα Βελούδου Χρυσαλλ(δ. του έτους 1858. 

(3) Εις την άφιέρωσιν τούτου εις τον Μεγαλομάρτυρα Γεώργιον επίγραμμα 
τόδε έποίησε Μιχαήλ Σοφιανός ό Βυζάντιος. 

« Χριστώ Σωτήρι 
ΚαΙ τψ άγίω μάρτυρι Γεωργίιυ οι μέτοικοι 
Και οΐ αεί καταίροντες Ένετίαζε τών Ελλήνων 
Εκ τών ενόντων φιλοτημισάμενοι 
Το ιερόν άνέθηκαν. 

αφξδ'. (Βρετοΰ Α'. 7.») 

(4) "Ορα Βελούδου Χρυσ. του έτους 1863, σελ. % (5) Βρετοΰ Α'. 211. 

9 



— 130 — 

Σωφρόνιος δ Πάγκαλος, Κρης (1632), και Ιερεμίας 6 Τοσκάνος 
(1633), δ Αθηναίος Αγγελος Βενιζέλος, και δ Ικ Ναυπλίου διδάκτωρ 
Ανδρέας Ρωσσης (1635 — 7). Νικόλαος δ Φιωρέντσας εκ Ρεθύμνης, 

Εεροκηρυξ (1640), Ιερόθεος Καλλονας (1641), δ εκ Κερκύρας Γερμα- 
νός δ Ρασοξέστης, δ ύστερον Αγκύρας (1647), Αντώνιος Γραδενΐγος, 
Κρης, ιερεύς (1650), Θεόφιλος (Φιλόθεος) δ Σκούφος, Κυδώνιος, ε- 
φημέριος (1653), Σωφρόνιος δ Καλλοννας, ιερεύς, και Μιχαήλ Χορ- 
τάκης, (δ μετέπειτα Φιλαδέλφειας Μελέτιος) (1655), Γεράσιμος δ 
Βλάχος (1658 — 61), Αλο'ί'σιος Γραδενΐγος, Κρης, ιεροκηρυξ, βρα- 
δύτερον φύλαξ της Μαρκιανης βιβλιοθήκης (1664 — 1668), δ Κυ- 
δώνιος Φραγκίσκος Σκούφος, διδάκτωρ της φιλοσοφίας και θεολογίας, 
δ Βίκτωρ Κλαπατζαρας, Κερκυραίος, ιερεύς και ζωγράφος (1 669), 
Ματθαίος δ Τυπάλδος (δ μετά ταύτα παρ' άξίαν Φιλαδέλφειας Με- 
λέτιος) (1671 — 1684), δ διδάκτωρ Νικόλαος Παπαδόπουλος (ούχ 
δ Κομνηνός, δ παπιστής) καΐ δ εφημέριος Μάρκος Μαρας, δ Κρης 
(1686), δ διδάκτωρ Νικόλαος Βουβούλης, Κρης (1687—1690), 
Ιωάννης δ Αβράμιος, Κρης την καταγωγήν, Ιν Ενετία γεννηθείς, ε- 
φημέριος (1694), Ηλίας δ Μηνιάτης, Κεφαλλην, θεολόγος και ιερο- 
κηρυξ (1 689), τελευταϊον δε Κωνσταντίνος δ Μέμος, Κρης, Ακαδη- 
μαϊκός, (1699 — 1701), δτε έπαύσατο η της Κοινότητος Σχολή 4 . 
Παρά ταύτην δμως ώδευε λαμπρώς το περίφημον μετάταΰτα κατα- 
στάν ΦΛαγγινιανόν Φροντιστήριο*•, δαπάναις τοΰ Κερκυραίου Θωμά; 
Φλαγγίνη συστάν (1664 — 1795), υπο Ελλήνων διευθυνόμενον, το- 
σούτους άγλαούς παραγαγον καρπούς, και τοσούτον ωφέλησαν το Ε- 
θνος 2 , μετά βιβλιοθήκης, έκ των βιβλίων Εμμανουήλ του Γλυζω- 
νίου (1 597) 3 και ετέρων πλουτισθείσης. Αυτόθι έδίδαξαν άνδρες πο- 



(1) Βελούδου Χρυσαλλ. τοΰ έτους 1863. σελ. 7 — 13. 

(2) Βελούδου Χρυσσαλ. ενθ. άνωτ. σελ. 20* πρβλ. ετι Διάταγμα οίκονο- 
μικόν, έπιτροπικόν και διδασκαλικόν των εν ττ\ διασήμω πόλει των Ένε- 
τιών . . . 4820. Α. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. <χελ. 38. Βρετου Β', 223. 
243 και άλλαχοΰ. Α. Λασκάρεως Περί τών αδελφών Αειχουδών εν τψ Περιο- 
δικω τοΰ εν Κ]πόλει Έλλ. Φιλολ. Συλλόγου Τεΰχ. Ζ' σελ. 27 — . 

(3) Βελούδου ενθ. άνωτ. σελ. 26* 



— 13! — 

λυμαθέστατοι, ων τίνες Ινταυθα πρότερον μαθητεύσαντες, εδίδαξαν 
έπειτα εν τη της Κοινότητος Σχολή. Νικόλαος δ Καλλιάκη;, Κρής 
(1665), Αντώνιος δ Προκακιάντης (1676), Ματθαίος δ Τυπάλδος, 

[δ μετά ταύτα Φιλαδέλφειας Μελέτιος (1677)], δ διδάκτωρ Θωμχς 
δ Κατάνης, Κρης, εκ Κυδωνιάς (1685), δ διδάκτωρ Νικόλαος Πα- 
παδόπουλος (1687), Ηλίας δ Μηνιάτης (1687—90), Στέφανος ιε- 
ρεύς δ Μόσχος (1691), Αλέξανδρος ιερεύς δ Κόκκινος (1694), Ιωάν- 
νης Ιερεύς δ Χαλκεύς, Μοσχοπολίτης (1694 και 1712), ίο^άννης δ 
Πατούσας, Αθηναίος, εφημέριος και ίεροκιόρυξ (1703), Απόστολος 
δ Μίσιος, εφημέριος (1711), δ διδάκτωρ Αντώνιος Κατήφορος, Ζα- 
κύνθιος, ίεροκηρυξ (1718), Γεώργιος Πατούσας, Αθηναίος, εφημέριος 
και ίεροκηρυξ (1723), Αντώνιος δ Μοσχόπουλος, Κεφαλλην (1761), 
Αγάπιος δ Αοβέρδος, Κεφαλλην, ίεροκηρυξ (1766), και τελευταίος 
Σπυρίδων δ Βλαντής (1795), εκ Κυθήρων ελκών το γένος. Εντεύθεν δ' 
εξήλθον άνδρες τω οντι περιφανείς και εις την γειναμένην αύτην τάς 
Ικείθεν μεταλαμπαδεύσαντες ακτίνας την των καιρών των χαλεπών 
άπελαυνούσας άχλύν 4 . Η Σχολή της Κοινότητος (λεγομένη και 
Φλαγγινιανον Φροντιστηριον) διετηρηθη και ύς-ερον, εν η έδίδα- 
ξαν και διέπρεψαν Κ. Τυπάλδος, δ μετά ταύτα Μητροπολίτης Σταυ- 
ρουπόλεως, Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανος δ Ιμβριος (1822 — 
1832), Ανθιμος Μαζαράκης (δ νυν Σελευκείας) (1838 — 1851) και οί 
την αυτόθι άναγεννηθησομένην και άκμάσουσαν θεία συνάρσει Ελ- 
ληνικην παροικίαν άξίως της αρχαίας της εύκλείας εκπροσωπούντες, 
ο τε διδάκτωρ Αιμίλιος Τυπάλδος Πρετεντέρης, Παν. Τυπάλδος Φορέ- 
στης, Σπυρίδων και Ιωάννης οί Βελουδαι, διά τών φώτων των τιμών- 
τες το εύκλεέστατον τών Ελλήνων όνομα, (και εν τ^ τω 1847 εν 
τη περικλεει Ενετία γενομένη τών σοφών Συνελεύσει παρακαθησαντεςΐ 
Αιμίλιος Τυπάλδος, Α. Μαζαράκης, Ιωάννης Βελούδης, οί δικηγόροι 
Ιωσήφ Καλούτσης, (υίος του περικλεους δικηγόρου Σπυρίδωνος Καλού- 
τση, Κυθηρίου), Δεσίλας Μάστρακας και δ τότε Αρχιεπίσκοπος Βε- 
νέδικτος Κραλίδης). 

Ου μόνον δέ, άλλα και δημοσία ή Ελληνική έδιδάσκετο εν Ενετία 

(1) Βελούδου ενθ. άνωτ. σελ. 9. 11—13. 18—. 



— 432 — 

καΐ άπάση^ τη Ιταλία 4 . Εν ΈγενΙα εδΐδασκε δημοσία (4 500) Μάρ- 
κος δ Μουσουρος, Κρης, δ περιβόητος 2 , 8ν διεδέξατο έπειτα Νική- 
τας δ Φαυς-ος, Κρης 3 , δημόσιος εν Ενετία των Ελληνικών διδάσκα- 
λος μετά την άναχώρησιν του Μουσσούρου *, μεθ' 8ν αναφέρεται δ 
Ενετός Φηλικιανος τω \ 520 α , τελευταίος δε Μάξιμος δ Μαργού- 
νιος, Κρης, πρδ του 4 585 διδάσκων . 

Και εν Παταδίω δε χάριν των Ελληνοπαίδων συνέστη Ελληνικον 
Γυμνάσιον, τ6 καλούμενον Κύπριον, ώς ύπο του Κυπρίου Πέτρου 
Γαρφράνου δια τεσσάρας νέους συστάν τω 4 407 7 , εν φ φαίνεται 
διδάξας (4 530) Αλέξανδρος δ Νερουλής, Ζακύνθιος 8 . Και Ιτερον 
μετά ταύτα το του Ιερομόναχου Γερασίμου του Παλαιόκαπα δια 
δώδεκα νέους τω 4 633 , εν ω φαίνεται διδάξας δ Κρης Αρσένιος δ 
Καλούδης τω 4 633 . Τούτους δε μιμούμενος και δ έκ Βερροίας 
της Μακεδονίας δρμώμενος σοφός άνηρ Ιωάννης δ Κωττούνιος, Κα- 
θηγητής της Φιλοσοφίας εν Παταβίω • *, {δίαις δαπάναις συνέστησε 
(4657) Ελληνικον Φροντιστηριον, δμώνυμον, ΐνα διδάσκωνται έν 
αυτω δωρεάν δκτώ νέοι Ελληνες, άκμασαν μέχρι της πτώσεως της 



(4) «Ή Κωμωδία Δημητρίου του Μόσχου εΐζ άρχαίαν Έλληνικήν γλωσ- 
σαν γεγραμμένη, ανατεθείσα τψ λαμπροτάτψ Ήγεμόνι Κυρίψ Λουδοβίκψ 
τψ Γονζαγίψ (4478), εΤναι άψευστον τεκμήριον δσης επί των χρόνων εκεί- 
νων θεραπείας ήξιοΰτο έν Ιταλία ή Ελληνική γλώσσα, οχι καθό προ; τέρψιν 
των πολλών συγγραφεϊσα, άλλα τών αρίστων και τών ήθει και παιδεία κε- 
κοσμημένων, ο*ίτινες τα καλά γράμματα φιλοτίμως έζήλουν έν μέσω ελευ- 
θερίων διασκεδάσεων. » Έλληνομνήμ. Ζ', 4021• 

(2) Βρετου Β', 308. 

(3)ΒΓαηβΙ άβΡΓβδΙβ, ΟΓβοβ άβρυίδ ΙαοοηφίβΙθΚοπιαΐηβ, Ραήδ 4860 σ. 374. 

(4) ΒρετοΟ Α', 3. Β. 308. 

(5) Έλληνομν. ΣΤ', 345. 

(6) Βελούδου Χρυσαλλ. του έτους 4863 σελ.. 40. 

(7) Αυτόθι σελ. 28. Πρβλ. Σοφ, Κ. Οικ. περί ΒΙάρκου του Κυπρίου 
σελ. 22—23. 

(8) Π. Χιώτου έν Πανδ. ΙΑ', 408. 

(9) Βελούδου έ'νθ. άνωτ. 
(10)Βρετοϋ Α', 34. αρ. 96. 

(11) Ό Κωττούνιος λέγεται γενόμενος δυτικός. 



— 133 — 

ΐνετικης Αριστοκρατίας υπο του Ναπολέοντος τω 1797 . Αυτόθι 
δίδαξαν πλην ετέρων Παναγιώτης ο Σινωπεύς (αρχ. τής ΙΗ' Εκα- 
τονταετηρίδος) 2 , Αντώνιος δ Στρατηγός (1745) 3 , Ιωάννης Αιτι- 
ν6ς, Ζακύνθιος (1774) 4 . Εν τοις Φροντις-ηρίοις τούτοις (τω Φλαγ- 
γλινιανώ και τω του Παταβίου) παιδευόμενοι οι νέοι ύπο διδασκά- 
λους ομογενείς και ομόδοξους μετέβαινον εις τδ του Παταβίου Πα- 
νεπιστημιον των επιστημών άκροασόμενοι. Πλείστοι εδίδαξαν και 
έδιδάχθησαν εν αύτοΐς ομογενείς επί παιδεία και άρετη διάσημοι* 
πολλοί δε και τής γειναμένης ουκ έπελάθοντο, αλλ έπανακάμψαν- 
τες συνετέλεσαν δια των φώτων των τα μάλιστα εις την των ομο- 
γενών άνάπτυξιν, ώς εν οικείοις τόποις δείκνυται. 

Και εν αύτη τη 'Ρώμη (ήτις κατά την εύφυα Μαξίμου του Μαρ- 
γουνίου επιφώνησιν <ί ΚοίΜ ΠαΠ$]υ£Ιΐα 3ΠΗϋ& (ίΓ&6<Μ)Π1ΓΙΓ, 61 31 (μίδΠ- 
ίθ 8ΗΠα, ΠΟΠ άία 5 , φιλέλλην ουδέποτε, ει δέ ποτέ, άλλ' ου πολύν 
χρόνον 5 ) ίδρύθη χάριν των Ελληνοπαίδων Φροντιστηριον, πρώτον 
μεν υπο Αέοντος του ϊ συστάν (1513) 6 , αύθις δέ άνιδρυθέν ύπδ 
Γρηγορίου του ΙΓ' (1 581) 7 , του Αγίου Αθανασίου έπιλεγόμενον, 



(1) Βρετου Β', 294—. 

(2) Βρετου Α', 237. 

(3) Βρετου Β', 50. (ό Στρατηγός λέγεται Κρής. αρ. 101). 

(4) Βρετου Α', 94. άρ. 265. 

(5) Βρετου Β', 302. Σοφ. Κ. Οϊκονόμ. περί Φραγκίσκου τοΟ Κόκκου 
σελ. 19 εν Σημ. 

(6) Μάρκος ό Μουσουρος έπαινών τον Αάσκαριν έπι τούτψ, τάδε προς 
έτέροις έπέστελλεν (Έλληνομν. Δ', 231 — ) « Και νυν εν 'Ρώμη διατριβών 
τιμώμενος τε και θαυμαζόμενος υπό τών έκεΤ, πρόξενος ώς αληθώς γέγο- 
νας τών Ελλήνων, τοΓς μεν άφικνουμένοις πολλάκις υπέρ δύναμιν δωρού- 
μενος, τών δέ απόντων έπιμελούμενος, τους δέ (ριλτάτους τοΤς περί τον κρα- 
τούντα συνιστάς. . . Όρων δέ ένίους τών ημεδαπών . . . τοιούτον τι προς 
την Οεήλατον ημών ταύτην μεμηχάνησαι συμφοράν ώς γαρ μη παντάπα- 
σιν άποσβεσθη το σωζόμενον ετι τών έλλην. λόγων, καί περ λίαν άμυδρόν 
6ν, ουκ ολίγους εκ τε Κρήτης, εκ τε Κερκύρας και τών παραθαλασσίων της 
"Πελοποννήσου μετεπέμψω νεανίσκους τών μήτε φύσιν αγενών, μηδ 1 υπό 
χάσμης και νωθρότητας έκνεναρκωμένων, άλλ' άγχινοία τε περισήμων και 
το ταλαίπωρον εχόντων έν τη ψυχή»• 

(7) « Ό νΟν έν παλαιή τη 'Ρώμη (έγραφε Θεοδόσιος ό Ζυγομαλας 



— 134 — 

εις δ και αλλοεθνείς εφοίτων χάριν μαθήσεως, ου προσκλ^σει του 
Λέοντος Γυμνασιάρχη; ανεδείχθη (4 543) ΐάνος δ Λάσκαρις, υίος του 
περκονύμου Κωνσταντίνου Λασκάρεως τοϋ Βυζαντίου ** οπόθεν δυ- 
στυχώς πολλοί ώς άπο δουρείου έκρυέντες ΐππου έξεμάνησαν κατά 
της Ε/.κλησία; ημών , άνδρες άλλως σοφώτατοι και φιλοπονώτα- 
τοι και την προγονικην σοφίαν ειδημονέτατοι. Οίοι, Ματθαίος δ Δε- 
βαρής (1520), (εις των τεσσάρων πρώτων γνωστών μαθητών, Κων- 
σταντίνου Ράλλη, Σπαρτιάτου, κάλου και συνετωτάτου 3 , Νικολάου 
Σοφιανού, Κερκυραίου, λογίου και φιλογενους *, και Χριστόφορου 
Κοντολέου, Κυθηρίου, λογίου 3 ), Ελληντο γένος, Κερκυραίος την πα- 
τρίδα, οκταέτης μεταβάς εις Ρωμην, ένθα υπο ΐάνω τω Λασκάρει 
εδιδάχθη την Ελληνικην* άνηρ άλλοις σοφώτατος, ώς μαρτυροϋσιν 
άλλα τε αύτοϋ και δ πολύπονος και χρησιμώτατος Πίναξ των εις Ο- 
μηρον Παρεκβολων του Εύς-αθίου' Πίναξ, ός*ις δεικνύει ού μόνον την 
πολυμάθειαν, άλλα και την υπομονην του ανδρός* ετι δέ το περί 
Μορίων λατινιστί σύγγραμμα του προ διακοσίων σχεδόν ετών συν- 
ταχθέν προ Ανανίου του Αντιπαρίου, νεωτέρου Ελληνος μαριολό- 
γου 6 . Πέτρος δ Αρκούδιος, Κερκυραίος (1590) 7 , Ιωάννης Ματθαίος 
Καρυοφύλλης, Κρης (1620) 8 , Νικόλαος Κομνηνός Παπαδόπουλος, 
Κρης (1750) 9 , και έτεροι. 



προς τον Κρούσιον) άρχιερατεύων Πάπας Φροντιστήριον μέγα συνεστήσατο 
και μετεκαλέσατο Ελλήνων παΤδας και τους ευρεθέντας τών Ελλήνων δι- 
δασκάλων έπέστησεν αύτοΤς εις το διδάσκεσθαι* και νυν, ώς δια γραμμάτων 
αξίων πίστεως έπληροφορήθην, και διδάσκαλοι και διδασκόμενοι Ελλήνων 
παίδες πολλοί έκεΤ σπουδάζουσι σύν θεψ » ΤαΓΟΟ§Γ8ΐβΟ. σελ. 94. πρβλ. Έλ- 
ληνομνήμ. Δ', 231 — . 

(1) Βρετοΰ Β', 297. 

(2) Σοα>. Κ. Οικονόμου περί Φραγκίσκου του Κόκκου σελ. 19 εν σημ. 

(3) Έλληνομνήμ. Δ', 233. Ε', 291. 

(4) Αυτόθι. 

(5) Αυτόθι. 

(6) Βρετου Β'. 59• 259. Κρεατσούλη έν Πανδ. ΙΑ'. 403. 

(7) Βρετου Α', 178. 

(8) Βρετου Α', 204. 

(9) 'Όν ό ενάρετος, ευσεβής και σοφός Ανδρέας ό Μουστοξύδης κολαφίζει 



— 135 — 

Σημ. Την ματαίαν και άγονον τούτων προσηλυτοθηρίαν, ώς ει- 
κός, μιμούμενοι και οι Διαμαρτυρόμενοι Ολλανδοί ηθελον νά συ- 
στησωσι τοιαύτα Φροντιστήρια, εις τούτο όμως Γεράσιμος δ Πα- 
τριάρχες Αλεξανδρείας (1622) απαντών προς Αντώνιον τον Σιγήρον 
και Κορνηλιον τον Χάγαν, ελεγε' « Περί δε των Φροντις-*)ρίων, <ρημί, 
άν μεν οιόν τε η τούτοις Ιπιστατεΐν ορθοδόξους παιδοτρίβας καΐ 
γυμναστάς εις τα καθ' ήμας δόγματα, καλδν η επίνοια* άλλως δε 
και ενός μόνου έτεροδόξου διδάσκειν εν τούτοις επαγγελλομένου, 
ου δέχομαι* κρείττων γαρ μετ ευσέβειας άμαθία, η ώς τα πολλά 
δ κατά Θεον συνέζευκται ζήλος, % επιστήμη μετά δυσσεβείας και 
Θεοΰ άπαλλοτριοΰσα, $ν οι έχοντες πολλάς κατά τδ λόγιον δαρη- 
σονται » *. , Και οι της Αγγλίας βασιλείς περί την εσχάτην της ΙΖ' 
Εκατονταετηρίδο; δεκαετηρίδα ομοιον συνεστησαντο Φροντιστηριον, 
ώς και πρότερον (1240) δ βασιλεύς της Γαλλίας Φίλιππος Αυγους-ος 
τδ Κωνσταντινουπολιτικδν Φροντιστηριον . Εν τοις τοιούτοις του 
προσηλυτισμού εργαστηρίοις οι ομογενείς Ελληνόπαιδες πολλά υφί- 
σταντο, ώς μαρτυρεί Αλέξανδρος δ Ελλάδιος' « Οι εν Οξωνία καΐ 
Παρισίοις και Αμστελοδάμω και άλλαχου της δυτικής Ευρώπης πρδς 
έκπαίδευσιν άποδημοϋντες Ελληνόπαιδες μυρίαις περιεστοιχουντο 
παγίσι, περί ών γράψας δ μακαρίτης Αναστάσιος δ Ναουσσαιος ουκ 
Ιδημοσίευσε τά γραφέντα παθ αναγκασθείς 3 . Οτι δε ώς τά πολλά 
μάτην -ηγωνίζοντο, μαρτυρεί και τδ τοΰ στερρού τοις πατρωοις 
Φραγκίσκου του Προσαλέντου, κατά του εν όξωνία ιδίου διδασκά- 
λου Βενιαμίν Ουδρώφ γράψαντος (1706) 4 . 



έπιτηδείως ώδε : « (αί ψευδολογίαι και ή ακρισία του) μενέτωσαν εις τεκμη- 
ριον το<3 φαύλου χαρακτηρος άνβρωπίσκου, δςτις άποσκιρτήσας από των πα- 
τρίων δογμάτων έστησε προ; αυτά χαλεπώτατον πόλεμον επί χαμερπεΐ 
των Λατίνων κολακεία » Έλληνομν. Β', 99. 

(1) Σοφ. Κ. Οικονόμου Άπαρίθμησις των άπό του 1487 — 4825 εν 
Αλεξάνδρεια πατριαρχευσάντων εν Πανδ, ΙΑ', 597. 

(2) Φιλίστορ. Β', 58. Σοφ. Κ. ΟΙκ. περί Φραγκίσκου τοΟ Κόκκου σελ. 
49 εν Σημ. Βρετοΰ Α'. 240. 

(3) δΐ3ίιΐδ ρΓΗβδβηδ βίο. σελ. 328. 

(4) « Ό αιρετικός διδάσκαλος υπό του" Όρθοδόξου μαθητού ελεγχόμενος. 



— 136 — 

Ού μόνον δε εν Ενετία, άλλα και όπου άλλοθι εβίουν οι Ελληνες 
τάς Μούσας έθεράπευον, πρώτις-ον και προύργιαίτατον μέλημα ποιού- 
μενοι την σύστασιν ναοϋ και Σχολής, δείγμα τούτο τρανώτατον της 
εις τα πάτρια εμμονής και φιλομάθεια;. Και εν μέν Τεργέστη άπο- 
καταστάντες εμπορίας χάριν συνέστησαν μετά του ιερού ναού του 
Αγίου Νικολάου και Ελληνικην Σχολην τω 1786, ήτις εφεξής έβαινε 
προαγόμενη, υπο αξιόλογων διενθυνομένη διδασκάλων και διακρινο- 
μένων επι παιδεία τη τότε* διότι τω 1803 προιστατο αυτής δ Μα- 
κεδών Βασίλειος Παπα Ευθυμίου, συγγραφεύς τής γνωστής Εγκυ- 
κλοπαίδειας 1 , τω δε 1817 προ'ί'στατο 6 των καθ* ημάς φιλολόγων 
Πρύτανις, δ εξ Ηπείρου Κο^νσταντίνος Ασώπιος , δτε εν τ^ πόλε* 
ταύτη διετηρουντο Ελληνικαι Σχολαι τέσσαρες 3 . Εφεξής δε τω 
4 826 έδίδασκεν αυτόθι Ιγνάτιος δ Σκαλιόρας εξ Ιωαννίνων 4 , μεθ'8ν 
έτεροι λόγου άξιοι* και τα νυν ανθεί, επαξίως διευθυνομένη ύπο του 
εν λόγοις διαπρέποντας Θεαγένους Αιβαδά, του Κεφαλλήνος, η Τεργε- 
ς-αία Σχολή προς ώφέλειαν τής εκεί ακμαίας και ζωηρας των ομο- 
γενών Κοινότητος . 

Εν δέ Βιέννη, τη τής Αυστρίας Μητροπόλει, ένθα και πρότερον 
έτεροι, άπο του 1803 — 1815 έδίδασκε Νεόφυτος δ Δούκας , δ- 



βιβλίον πάνυ χρήσιμον τοΤς όρθοδόξοις, βεβαιούν τάς παραδόσεις καΐ τά 
σοφίσματα του Βενιαμίν Ούδρωφ, διδασκάλου του εν Βρεττανία Ελληνικού 
Φροντιστηρίου, έμφαΤνον, άφιερωθέν μέν τψ παναγιωτάτω, λογιωτάτψ τε καΐ 
σοφωτάτω κυρίω ήμων Γαβριήλ Αρχιεπισκοπή Κωνσταντινουπόλεως, νέας 
'Ρώμης καΐ Οίκουμενικψ Πατριάρχη, συντεθέν δέ και τυπωθέν σπουδή, έπι 
μελεία και δαπάνη του εν Ιεροδιάκονοι; ταπεινού Φραγκίσκου Προσαλέντου, 
τοΟ Κερκυραίου, ίκανόν χρόνον του αύτου Βενιαμίν Ούδρωφ έν Βρεττανία 
άκούσαντος, κατά το έτος της ηλικίας αύτου κέ. Άμστελοδάμω. Παρά Θεο- 
δώρψ και Ένρίκψ Βρούην, έν ετει από Χρίστου αψτ'. » Βρετοΰ Α', 54. 
240. (άρ. 150.) 

(1) Αστρονομία Ααλάνδου Β'. IX (τής ελλ. μετάφρ.) 

(2ΐ Λογίου Έρμου έ'τ. 1817 σελ. 338. 340— Βρετοϋ Β', 154 242. 

(3) Λογ. Έρμου ένθα άνωτ. σελ. 340 — 342 

(4) Βρετοΰ Β', 223. 333. 

(5) Κατά τά 1840 έδίδασκεν αυτόθι ό έκ Καισαρείας Άγαθάγγελος Μη- 
τροπολίτης Καισαρείας τής Φιλίππου, (6) Βρετοΰ Β'. 272. 



— 137 — 

ψιαίτερον δε (μετά τα 1 81 0) 1 φαίνεται συστ&σα Ελληνική Σχολτί 
μετά βιβλιοθήκη;, διατηρούμενη (1820) 2 και εφεξής μέχρι του νυν. 
Αυτόθι πλην άλλίον διέτριβον εμπορευόμενοι και οι λόγιοι Κυριάκος 
και Εμμανουήλ Καπετανάκαι (1810), καταγινόμενοι και εις την με- 
λέτην και έκδοσιν βιβλίων ωφελίμων εις το Εθνος 3 , οι αδελφοί 
Δημήτριος και Πέτρος οι Δαρβάρεις (1800) *, και πλείστοι έτεροι. 
Αυτόθι έξεδίδοτο και ή πλείστου λόγου αξία φιλολογική Εφημερις 
δ «Λόγιος Ερμής» (1811 — 21 ) 5 . 

Εν Λώόςγΐύ της Τοσκάνης εν Ιταλία, ένθα χάριν εμπορίας απο- 
κατέστησαν Ελληνες, συνέστη Σχολή Ελληνική, υφισταμένη τω 
1807, ης προΐστατο δ λόγιος συγγραφεύς Ιστορίας και Αρχαιολο- 
γίας Γρηγόριος δ Παλιουρίτης εξ Ηπείρου (1807 — 1815), διατη- 
ρηθεΐσα και ες ύστερον 6 . 

Και εν //δοττ/ τής Ουγγαρίας υπήρχε Σχολή Ελληνική τω 1815 7 . 

Και εν Νεοψντω τής Ουγγαρίας υπο των εκεί Ελλήνων διετη- 
ρεΐτο Ελληνική Σχολή τω 1806, ης προ'ί'ς-ατο Ανθιμος Ιεροδιάκονος 
δ Τρικκεύς, λόγιος 8 . 

Και εν Ζψονι της αυτής τω 1816 υπήρχε Σχολή Ελληνική, ης 
προίστατο Γεώργιος δ Ζαχαριάδης, διατηρούμενη και μ.έχρι του νυν . 

Οτε δε οι Ελληνες περί τα τέλη τής ΙΗ' Εκατονταετηρίδος καΐ 
του κατ Ινδίας πλου κατεθάρρησαν, τής προγονικής γλώσσης 
την ληθην δεδιότες, έτηρουν, ώς αι Εστιάδες τ6 ίερδν πυρ, διδα- 
σκάλους των Ελληνικών γραμμάτων εν τε Κ αΑκοΰτν^ ένθα προ 



(1) Τψ 1810 Γεώργιος ό Βενδότης έξέδωκε «Παραινέσεις προς τους εν 
Βιέννη φιλογενεΤς "Ελληνας εις σύστασιν Σχολής Ελληνικής έν Βιέννη, εκ της 
τυπογραφίας Γ. Βενδώτου 1810. (Βρετοΰ Β'. 157 άρ. 460.) 

(2) Βρετοΰ Α, 106. 

(3) Βρετοΰ Β', 270. 

(4) "Ορα άνωτ. σελ. 60. (τα έν Κλεισούρα της Μακεδον(ας), 

(5) Βρετοΰ Β', 159— (άρ. 473.) 

(6) Βρετοΰ Β', 145. (άρ. 415) 179. (άρ. 552). 314. 

(7) Βρετοΰ Β', 178 άρ. 543. 

(8) Βρετοΰ Β', 142. 317. 

(9) Βρετοΰ Β', 181. 



— 138 — 

πάντων διέπρεψεν εσχάτως Δημήτριο; δ Γαλανός, Αθηναίος *, και έν 
Λάκχα Γρηγόριος Ιερομόναχος, δ εκ Σίφνου (1815) 2 . 

Σημ. Και εν τη φιλογραμμάτω Λειψία οι ημέτεροι λόγιοι μετέ- 
βαινον συχνάκις εις έκτύπωσιν βιβλίων, ώς Αμβρόσιος δ Πάμπερης, 
ιερομόναχος (1766) 3 , Πολυζώης Ααμπανιτζιώτης 4 , Ιωσήφ Αρχι- 
μανδρίτης του αυτόθι Ορθοδόξου Ελληνικού ναΐσκου (καπέλλας) τω 
4822, μεταφράσας εκ μεν του γαλλικού τον Ργ&ΛΙ, εκ δε του Γερ- 
μανικού τον Κπΐ(| περί Ελλάδος *. 

Εν ταϊς Ίοτίοις νήσοις η καλλιέργεια των γραμμάτων και ιδίως 
των αρχαίων, καίτοι κατ ιδίαν διδασκομένων, ου μόνον δεν έξέλι- 
πεν, άλλα και προήχθη ικανώς, ε'ίπερ που και άλλοθι. Εν Κέρκυρα, 
Γεώργιος δ Φραντζής, πρωτοβεστιάριος, μάρτυς των τελευταίων εν 
Κωνσταντινουπόλει συμβάντων, κατέφυγεν εις Κερκυραν, ένθα προ- 
τροπή των της νήσου ευγενών έξέδωκε την ίστορίαν του 6 . Ιους-ΐνος 
δ Δεκάδυος, Κερκυραίος (1495), ην λίαν εγκρατής της Ελληνικής 
γλώσσης, ης την γνώσιν προ πάντων εστρεψεν εις τάς μελετάς των 
ιερών βιβλίων 7 . Κατά δέ την εφεξής ΙΣΤ' Εκατονταετηρίδα ηκμα- 
ζον εν Κέρκυρα διάσημοι Ελληνες σοφοί και συγγραφείς: Γεώργιος δ 
3\1όσχος (1540) εδίδασκεν εν Κέρκυρα ιατρικην και ρητορικην , 
Αντώνιος ο Επαρχος, Κερκυραίος, ανηρ φιλογενης και λόγιος, τακτι- 



(1) Ένθ. άνωτ. (τα περί Αθηνών). 

(2) Ινδική Αλληλογραφία Οπό Ή. Τανταλίδου σελ. ιά. 15 

(3) Βρετοΰ Β'. 60 αρ. *4 29. έτι σελ. 315. 

(4) Βρετοΰ Β', 295. 

(5) Σ. Άρ. 

(6) Ανθίμου Γαζή 'Ελλην. Βιβλιοθ. Β', 308. Αυτόθι κατέφυγε και Κων- 
σταντίνος ό Λάσκαρις καί Γεώργιος ό Διπλοβατάτζης. Έλληνομνήμ. Β', 100. 

(7) "Αλδος ό Μανούτιος, ό πρότρεψα; αυτόν, Ί!να μεταβη εις Ένετίαν προς 
ο\όρθωσιν τών τύποις αύτοΰ εξερχόμενων Ελληνικών συγγραμμάτων, έν τ^ 
έκδόσει των φυσικών τοΰ Αριστοτέλους ονομάζει αυτόν « θαυμαστής άγχι- 
νοίας και άκρον την έλληνικήν παιδείαν νεανίσκον». ΕΙς τοΰτον άποδίδοται 
και ε'καστος είς πασαν ψδήν τυΰ Ψαλτηρίου έπιγεγραμμένος στίχος « "Αρδην 
βυθίσας Φαραώ Μωτης λέγει » κτλ. και οι συνήθως προτασσόμενοι τοΰ βι- 
βλίου ς-ίχοι «Σίγησον, Όρφεΰ, ρίψον, Έρμη, τήν λύραν. (Βρετοΰ Α'. 6. 194.) 

(8) Έλληνομνημ. Ζ', 390. 



— 139 — 

κην έχων αλληλογραφών Μ,ετά των διασημότερων ανδρών της 
Ευρώπης, και πλείστα συγγράψας *, διδάξας εν Ενετία την Ελλη- 
νικην, έπανελθών δε τω 1545 εις Κέρκυραν, ένησχοληθη επίσης εις 
την διδασκαλίαν, και άπεβίωσεν αυτόθι προβεβηκώς 2 . Πέτρος δ 
Σόντιος, Κερκυραίος, τω 1532, φυσικομαθηματικό;, είδε κομητην 
εν Κέρκυρα 3 , Μιχαήλ ο Επαρχος, Κερκυραίος, σύγχρονος, κάλος 
λέγεται διδάσκαλος 4 , Αλέξανδρος ο Φόρτιος, Κερκυραίος (1550), ην 
εγκρατέστατος την άρχαίαν Ελληνικην γλώσσαν, ώς δεικνύουσι τα 
εις Πίνδαρον εν αρχαία Ελληνική γλώσση σχόλια του Κ . Νίκανδρος 
δ Νούκιος, Κερκυραίος, σύγχρονος, παραβαλλόμενος προς τον Αρρια- 
νον, ην Ελληνιστής αξιόλογος 6 . Νικόλαος Σοφιανός, Κερκυραίος 
(1550), εν Ρώμη εκπαιδευθείς, ην Ελληνιστής άριστος 7 , Αλέξιος β 
Ραρτουρος (1560), Κερκυραίος, πρεσβύτερος και Χαρτοφύλαξ Κερκύ- 
ρας, έγραψε Διδαχάς 8 , Ιάκωβος Τριβόλης, ην ποιητής (1577) 9 , καί 
αύτος δε δ αιρετικός Ιωαννίκιος Καρτάνος (1 546), Πρωτοσύγκελος 
Κερκύρας, συγγράψας τδ * Ανθος και ' Αναγχαϊον της ΠαΛαιάς καί 
Νέας Αιαθήχης, ην λόγιος 10 . 

Κατά δε την εφεξής ΙΖ' Εκατονταετηρίδα ου μόνον περί τα 1620 
ευσεβής τις καί φιλομαθής Κερκυραίος διέθετο πασαν την περιουσίαν 
εις Σχολής σύστασιν, ηπερ καί συνέστη — , άλλα καί * Ακαδημίαν 
είδε συνισταμένης τω 1656 ή Κέρκυρα, (ήτις έμελλε πάντοτε να 
εχη έπιρροην εις του Πανελληνίου τάς τύχας, λέγει δ επιφανής 



(I) Παρά Φαβρ. Τόμ. ΙΑ' εν λ. (ΗθΗβδ) 

(8) Τιιιόο§πι60 σελ. 94. Βρετοΰ Β', 265. Πανδ. ΣΤ', 493 Φιλίς•. Γ', 
τεύχ. δ'. σελ. 378. 

(3) Πανδ. Ζ', 296. 

(4) ΤαΓοο^Γδβο. σελ. 208. 

(5) Ι. Σακελλ(ωνος έν Πανδ. ΙΕ'. 445. 

(6) Α. Μουστοξύδου έν Πανδ. Ζ', 217. Π. Χιώτου έν Πανδώρ. ΙΒ', 140. 

(7) ΒρετοΟ Β', 336. 

(8) Βρετοΰ Α', 5 

(9) Βρετοΰ Β'. 20. 21. 340. 

(10) Έλληνομνήμ. Ζ', έν τέλει. Η', 449—. Βρετοΰ Α', 6. 205. 

(II) δι. δδίανβΓ, νογ3§β ΜδΙοπηιιβ, ΙίΐΙβΓβΪΓβ βΐ ρίΙΙΟΓβδηιιβ άβπδ Ιβδ ΐΐβδ 
βΐίλ Ι. 355. παρά Σοφ. Κ. Οικ, περί Μάρκου τοΰ Κυπρίου. 



— 140 — 

Ανδρέας δ Μουστοξύδης *), πρωτοφανές καθίδρυσα, κληθεΐσα των 
ΈζησφαΛισμενωτ (<1β(]Η ΑδδΙΟΠΓθΙί), σύμβολον έχουσα δύο βρά- 
χους, επί δε τούτων πτηνον λέοντα εν αέρι ταλαντευόμενον, ής μ,έλτί 
ήσαν κατ' αρχάς τριάκοντα, πολϊται και ξένοι, ιερείς, ιατροδαήμονες 
και νομικοί . 

Η Ακαδημία αυτή έπαυσε τω 1716 (ΐΗ' Εκατ.) ένεκα των και- 
ρικών περιστάσεων, άλλα τω 1732 νέα πάλιν άνεφάνη μετά της 
επιγραφής: « 0ϋ08 ΡΙΐ06ΐ)118 >003ΐ 6ΓΓ&ίΐΐ68 » αινιττομένη ίσως την 
διασποράν τών πρώτων Ακαδημαϊκών, τους οποίους διά της φωνής 
αύτου συνήθροιζεν αυθι; δ θεός τής ποιησεως, ώς πάλαι ποτέ συνή- 
γε τάς άγέλας, οτε βουφορβών έθήτευε παρ' Αδμητο) 3 . Μετά την 
Ακαδημίαν ταύτην, ης μέλη ήσαν άνδρες σοφοί και έλλόγιμοι ικα- 
νοί 4 , απαντάται χάσμα, και ουδείς έκτοτε περί Ακαδημιών λόγος, 



(1) Περί των έν Κέρκυρα Ακαδημιών, και των συγχρόνων αύταΤς 
λογίων, Διατριβή άναγνωσθεΐσα τη 5 Όκτωβρίου ενώπιον της έν Κέρκυρα 
Εταιρίας τών Φιλομαθών, έν Πανδ. Ζ', 288 — 298. Ή πρώτη αϋτη έν Κέρ- 
κυρα Ακαδημία τών νεωτέρων Ελλήνων εΐναι κατά έν και εικοσιν έ'τη 
νεωτέρα της Γαλλικής Ακαδημίας, έπικυρωθείσης υπό του περίφημου Καρ- 

δινάλεως Κίοΐιβίίβα τψ 1635. Βοιπίΐβΐ, ΌΐοΐίοηηαΐΓθ ά' Ηίδίοίΐ'β βΐ άβ Οβο- 

§Γ8ρ1ΐΐβ. σελ. 9. (εκδ. 1863). 

(2) Πλην ενός Ειδυλλίου ίταλιστι πεποιημένου υπό τίνος τών Ακαδη- 
μαϊκών, έπαινουντος τω 1 672 την ύπό Ανδρέου Μάρμαρα συντεταγμένην 
Ίστορίαν, ουδέν έτερον ταύτης διεσώθη. Πρύτανις αύτης έχρημάτισε το 
πρώτον μοναχός τις Ιταλός Γρηγόριος Γρίττης, διδάσκαλος, λογοκρΐται δε 
Νικόλαος Καρτάνος, Σπυρίδων Άλταοίλλας, λόγιος και Ιατρός, και Πανα- 
γιώτης Ιουστινιανός, ποιητής, γραμματεύς δε Δημήτριος 'Ρίκκης. Ταύτης 
της Ακαδημίας μνημονεύουσι καΐ οί περιηγηται δροΐΐ και \νΐΐβ!βΓ λέγοντες 
τους νησιώτας (1675) λογιωτέρους τών λοιπών Ελλήνων, καΐ αναφερόντες 
τινας τών Ακαδημαϊκών, τον Ίουστινιανόν, τον Αουπιναν, τον Νικόλαον 
Βούλγαριν, τον Χριστόφορον Πρωτοπαπαν άδελφόν του, τον Μάρκοραν, τον 
Ιίαπέλον και τον Αύλωνίτην. δρΟΠ και ΛΥΐΐβΙβΓ Κβίδθ 6Ϊ0. ΝαΠΐΙ)βΓ§, 4691. 
Μέρος Α'. 32 (3) Αυτόθι. 

(4) Της δευτέρας Ακαδημίας (1732) μέλη ήσαν οί δύο Τριαντάφυλοι 
Ιωάννης και Χριστόφορος, Σπυρίδων ό Μήλιας, Ιωάννης ό Βούλγαρις, 
Άρχιδιάκονος του Φιλαδέλφειας, ΆντώνιοςΣτρατηγός Κερκυραίος (και ουχί 
Κρής, ώς λέγεται). Αυτόθι. 



— 141 — 

αλλ* αι επιστημαι άναγράφουσιν εις τα χρονικά αυτών ονόματα 
Κερκυραίων μέγιστα. Διότι πλην των άκμασάντων κατά την ΙΖ 
Εκατ. Σπυρίδωνος Τριαντάφυλλου (1660), διδάξαντος εν ίωαννίνοις 1 , 
Νικολάου του Βουλγάρεως (1650), ιατροφιλοσόφου , Πέτρου Κασι- 
μάτου (1690), θεολόγου και ιατροφιλοσόφου επίσης 3 , Αντωνίου 
Μάνεση, λογίου ιερομόναχου (1680) , Νικηφόρου Πασχάλη (1620) 
λογίου ιερομόναχου^, ΐωαννικίου Μαρκορα (1 642), Μετεωρολογικών 
συγγράψαντος **, και ετέρων Ακαδημαϊκών, κατά την ΙΗ' Εκατ. 
(1 762) υπηρχεν εν Κέρκυρα λαμπρον δ/,μόσιον Φροντιστηριον, ου 
προΐστατο δ ιεροδιδάσκαλος Ιερεμίας δ Καββαδίας, διδάσκαλος του 
Ευγενίου και Θεοτόκη 7 . Τότε διέλαμψαν οι Κερκυραίοι Φραγκίσκος 
δ Προσαλέντ/ις, ιεροδιάκονος (1704), εν όξωνία εκπαιδευθείς και 
κατά του διδασκάλου Βενιαμίν Ούδρώφ γράψας 8 , Σπυρίδων δ Μη- 
λιάς (1768), Τοποτηρητής του εν Ενετία ναού τών Ορθοδόξων, ίερο- 
κηρυξ και διδάσκαλος εν τω Ενετίησι Φλαγγινιανω Φροντιστηρίου 9 7 
Μαρίνος Πιέρης (1727) 10 , Αλέξανδρος Τριβόλης (1786) Η , και ο& 
νέοι της Ελλάδος αστέρες, δ πολύς και κλεινός Ευγένιος δ Βούλγα- 
ρις (1740), διδάξας εν Κέρκυρα και Ζακύνθω 12 , εν ίωαννίνοις καΐ 
Κοζάνη 13 , Σχολάρχης αναδειχθείς της Αθωνιάδος Ακαδημίας 
(1753 — 1758), τελευτα"ίον δε της εν Κωνσταντινουπόλει Πατριαρ- 



(1) Ένθα άνωτέρ. σελ. 63. 

(2) Βρετοΰ Α', 182. 

(3) Βρετοΰ Α'. 206. 

(4) Βρετοΰ Α', 38. Σημ. 219. 

(5) Βρετοΰ Α', 238. 

(6) Ι. Δεκιγάλλα Σχεδίασμα κτλ. σελ. 63. 

(7) Τοΰ Φροντιστηρίου τούτου οίον λειμωνος « "Ανθη νεοθαλή και νεσ- 
δενδρα ποιηθέντα υπό τίνων πρωτόπειρων μαθητών και έκφωνηθέντα τφ 
1762, έξεδόθησαν εν Βενετία τψ 1766.» Βρετοΰ Β'. 60. 269. 

(8) Ένθα άνωτ. Σελ. 135. 

(9) Μελετίου Έκκ. Ίστορ. Δ', 265. Βρετοΰ Α'. 230. 

(10) Βρετοΰ Α', 56. 240. 

(11) Βρετοΰ Α', 112. 248. 

(12) Π. Άραβ. Χρονογραφ. Ηπείρου Β', 279 εν Σημ. 

(13) Ένθα άνωτέρ. περί τών πόλεων τούτων. 



— 142 — 

χικής Σχολή; τω 1759 1 , ύστερον δέ Σλαβινίου και Χερσώνος τη*$ 
Ιν Ρωσσία Αρχιεπίσκοπος, πλείστα και πλείστου λόγου άξια συγ- 
γράψας, άναμορφωτης της Ελληνικής παιδείας γενόμενος 2 , πλείστα 
δε και τη διδασκαλία τοις δμογενέσιν ωφέλιμος 3 . Τούτου δ' ε- 
φάμιλλος την άρετην και την παιδείαν σύγχρονος και φίλος έγένετο 
Νικηφόρος δ Θεοτόκης, Κερκυραίος, εν Κέρκυρα ύπο Ιερεμία τω 
Καββαδία * παιδευθείς, ύστερον δε εν Παταβίω τελειοποιηθείς, δι- 
δάξας εν Κέρκυρα (1762) μαθηματικά και φυσικην, Σχολάρχης 
αναδειχθείς της εν ίασίω Αυθεντικής Σχολής, τευλευταιον δε εν 
Ρωσσία Αρχιεπίσκοπος, πρώτον μεν Σλαβινίου και Χερσώνος, είτα 
δε Αστραχανίου και Σταυρουπόλεως* άνηρ εγκρατέστατος την Ελλη- 
νικην, Λατινικην, Ιταλικην, Γαλλικήν, Γερμανικην και Ρωσσικην, 
ρητωρ γλαφυρώτατος, θεολόγος σοφώτατος και άριστος μαθηματι- 
κός . Μετ' αυτούς Α. ο Βονδιόλης, Αντώνιος Σπίνολας ίεροδιδά- 
σκαλος (1763) 6 , Σπυρίδων Σπίνολας (1770 7 , Σπυρίδων δ Κοντδς 
(1800), συγγραφεύς πολύτομου Γενικής Ιστορίας 8 , δ αείμνηστος 
Ιωάννης δ Καποδίστριας, ιατρός και πολιτικός εν Ρωσσία εμπειρό- 
τατος, τελευταΐον δε Κυβερνήτης της 'ΕΛΛάόοι αναδειχθείς (1 828 
— 1832) 9 , και έτεροι. 

Η Επτάνησος κατά τά τελευταία της ΙΗ Εκατ. δεν εμεινεν α- 
μέτοχος των πολιτικών ανωμαλιών. Οτε η Κέρκυρα υπέκυψεν εις τον 
Ναπολέοντα, συνέστη τω 1802 ή Εταιρία των Φϋων ί0 , τω δε 
1803 έσχολάρχει αυτόθι δ εκ Πάργης Ανδρέας ιερεύς δ ίδρο^μένος 11 



(1) Κωνσταντίου Α' του άπό Σιναίου περί της Πατριαρχικής Σχολής 
κτλ. εν τψ Περιοδικψ σελ. 294. 

(2) Βρετοΰ Β', 251. 

(3) Βρετοΰ Β', 247—. 

(4) Βρετοδ Α', 198. 

(5) Βρετοδ Α', 498. 

(6) Σ. Άρ, 

(7) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 224. 

(8) Βρετοΰ Β', 280. 

(9) Έπιστολαι. Α. Καποδίστρια υπό Στεφανίτση Αευκαδίου. 
(40) Πανδ. Η', 367. 

(44) Π. Άραβ. Χρονογραφ. Ηπείρου Β', 207. / ^ 



— 143 — 

δστερον δε τω 4 808 συνέστη ή Ίοηχή Ακαδημία |ξ εικοσι- 
πέντε περίπου μελών, έχουσα κατά τε τάς λοιπάς Ιονίους νήσους 
καΐ ανά πασαν την Εδρώπην άντεπιστέλλοντας και επίτιμους εταί- 
ρους. Αυτή διηρέθη εις τρία τμήματα, το των Φυσικομαθηματικών, 
τό των Ηθικών και πολιτικών Επιστημών, και το της Γραμματο- 
λογίας και Καλλιτεχνίας. Τότε δε (αρχ. της Ιθ' Εκατ.) εν Κέρκυρα 
έδίδασκον την Ελληνικην Γεώργιος δ Καρουσος *, Ιωάννης δ Κασ- 
καμπας 2 , οτε (1804) συνέστησαν ύπ6 της Επτανήσου ΠοΑιτύας 
Αημόσιαι ΣχοΛαΙ*. 

Τών δε Εταιριών τούτίον διάδοχος εγένετο τφ 1824 (εν μη- 
νι Μα'ί'ω) εν Κέρκυρα ή Ιόνιος Ακαδημία, το πρώτον Έλληνικον 
Πανεπιστήμιον, δαπάναις συστασα του άοιδίμου Αγγλου και τα 
μάλιστα φιλέλληνος Κομητος Γυίλφορδ (Φριδερίκου Νορθίου), πά- 
σης ευγνωμοσύνης αξίου, εις η\ έφοίτων μαθηταί άπανταχόθεν της 
Ελλάδος. Εν αύτη εδίδαξαν: Ιωάννης Καρανδηνος, δ ισόβιος αυτής Ε- 
φορος (ίΐρύτανις), μαθηματικά, Κωνσταντίνος Ασώπιος Ελληνικην 
Φιλολογίαν, Χριστόφορος Φιλητας Αατινικην Φιλολογίαν* , Γεώργιος 
Ιωαννίδης επίσης, Κωνστ. Σακελλαρίδης Αρχαιολογίαν, Νικόλαος 
Πίκκολος Φιλοσοφίαν (8ν αποχωρήσαντα τω 1827 διεδέξατο δ Γ. 
Ιωαννίδης)^. Θεόκλητος Φαρμακίδης Εκκλησιαστικών ίστορίαν καΐ 
προς καιρόν Δογματικην Θεολογίαν, Κωνς-αντΐνος Τυπάλδος (δ μετά 
ταΰτα Μητροπολίτης Σταυρουπόλεως) Θεολογίαν, μορφώσας και δεευ- 
θύνας άμα το ίεροσπουδας•ηριον, και Εφορος μετά τδν Καρανδηνόν, 
Στυλιανός Σπάθης, ιατρός, Βοτανικην, Στυλιανός Μαράτος Ανατο- 
μίαν, Αθανάσιος Πολίτης Χημείαν (πρώτος εισαγαγών καθ* όλην 
την Επτάνησον την Αλληλοδιδακτικών Μέθοδον), Γεώργιος Θερεια- 
νος Παθολογίαν και ετέρους κλάδους της Ιατρικής. Πασχάλης Κα- 
ροΰσος πολλούς κλάδους τής Νομικής, Νικόλαος Μανιακής Νομικην 
(1826) 6 . Αριστείδης Έκκλησιαστικην Μουσικην. Θεσιτουέλτος (Αγ- 



(1) Βρετου Β', 274. (2) Αυτόθι. (3) Βρετοΰ Α' 321. 

(4) Διορισθείς Διευθυντής του δευτερεύοντος Σχολείου Ζακύνθου, έπα- 
νΤίλθεν έν τ$ Ακαδημία τφ 1838 διαμείνας μέχρις εσχάτων Βρετου Β', 345. 

(5) Βρετου Β', 320. (6) Βρετου Β', 301. 



_ {44 — 

γλος) Άγγλικην Φιλολογίαν. Μετά δέ τον θάνατον του ιδρυτού της 
Ακαδημίας Κόμητος (4 828), "Αρχοντος τής Παιδείας έπωνυμου- 
μένου, της δε άντ αύτοϋ σύστασης τριμελούς επί της Παιδείας Ε- 
πιτροπής των τινας της Άκαδηρ,ίας Καθηγητών εις τα δευτερεύον- 
τα των άλλων νήσων Σχοίεια άποστειλάσης, έξηκολούθουν διδά- 
σκοντες εν αύτη Κο)νστ. Ασώπιος, Κωνστ. Τυπάλδος, Νεόφυτος 
Βάρ,βας, Αθανάσιος Πολίτης* τούτοις προσετέθησαν βαθμηδόν οι Ι- 
ταλοί 0»6ΐ3ηθ θΓ3880ΐί διδάσκων Λατινικην Φιλολογίαν, ΰΟδΙ» Φι- 
λοσοφίαν, Οποΐί Φυσικην και Αρχαιολογίαν, Ανδρέας Κάλβος, Ζα- 
κύνθιος, Ιταλικην Φιλολογίαν (αλλ έπ ολίγον) Και τούτο>ν δε τω 
χρόνω των (Λεν αποχωρούντων, των δε άποβιούντων, άνέλαβον οί- 
κοθεν την καθηγεσίαν εν τη Ακαδημία, τάς έδρας αυτής κοσμουν- 
τες και καλλύνοντες, νέοι Κερκυραίοι πλήρεις Ικανότητος, συνεχίσαν- 
τες τ6 επί τοσούτον αισίοις οιωνοις άρξάρ.ενον έργον μέχρι της ε- 
σχάτως ευτυχούς ενώσεως της Επανήσου μετά της Μητρός Ελλά- 
δος, δτε διελύθη ή Ακαδτ,μία (1865). Η Ιόνιος Ακαδημία, συστα- 
σα εν εποχή κρισίμω του Έλληνισρ,ου, εγένετο το άσυλον της προς 
μάθησιν υψηλοτέραν οργώσης "Ελληνικής νεότητος, άπανταχόθεν 
της "Ελλάδος συνερχομένης κατά εκατοστύας (ηρίθμησε περί τους 
900 φοιτητάς η Ακαδημία), και κατά μέρος (60 περίπου) διατρε- 
φομένης δαπάναις αύτοϋ του σεβαστού Ιδρυτού αυτής, έμόρφ(οσε 
τον Κλήρον της Επτανήσου και του της Ανατολικής Εκκλησίας 
κοθόλου (εν αύτη τη έδρα αυτής διά του Σεβασμιωτάτου Μητρο- 
πολίτου Σταυρουπόλεως Κωνσταντίνου Τυπάλδου συστησαντος την 
άκμάζουσαν ηδη Θεολογικην εν Χάλκη Σχολην), εχορηγησε τους ε- 
πιφανέστερους Καθηγητάς του ύστερον εν Αθήναις συστάντος Πα- 
νεπιστημίου, και τών Γυμνασίων, καΐ ετέρους διδασκάλους πλείς-ους. 
ένί λόγω εγένετο δ πρόδρομος τής μετά ταύτα πνευματικής παλιγ- 
γενεσίας τών "Ελλήνων *. Τότε δε πολλοί και καλοί ηκρ,ασαν εν 



(Κ) « Μεταξύ των άλλων Οπήρχεν ένδοξος τις άνήρ, πλήρης φιλανθρωπίας 
και γενναίων αισθημάτων, ό αείμνηστος Κόμης Φρεοερΐκος Νόρθιος, Αόρδος 
Γυΐλφορδ• ό αληθής οΰτο$ και ανυπόκριτος φιλέλλην έτρεφε προ χρόνων τίνων 
πολλούς νέους "Ελληνας εις διάφορα καταστήματα της Ευρώπης, 'ίνα κατά- 



— 145 — 

Κέρκυρα, ενοίς δμως διαπρέπει δ επιφανής Ανδρέας Μουστοξύδης, 
άνηρ πολυμαθέστατος, νομικός, αρχαιολόγος και ιστορικός δοκιμώ- 
τατος *. 

Απο της φιλοκάλου Κερκύρας αναντιρρήτως αϊ ακτίνες και εις: 
τάς λοιπάς προεχέοντο νήσους του Ιονίου, εν αίς ουδέποτε έπαυσαν 
καλλιεργούμενα τα αρχαία γράμματα και αί έπιστήμαι. Εκ ΚεφαΑ- 
άψίας ηδη περί την ΙΣΤ' Εκατ. κατήγετο δ εν τοις εις Ρωσσίαν 
έϊσαγαγουσι τα φώτα και βελτιώσεις ζΐς την ίεροπραξίαν συγκα- 
ταλεγόμενος Ελληνοδιδάσκαλος Φωκάς 2 , Κεφαλλην δέ τις Αναστά- 
σιος Περιστεάνος (4 550) φαίνεται επιστάτης της εν Παταβίο.) Βι- 
βλιοθήκης των Βενεδικτίνων 3 . Κατά δέ την εφεξής ΙΖ Εκατοντ, 
λόγιοι εν Κεφαλληνία μνημονεύονται δ Μητροπολίτης Κεφαλληνίας 
και Ζακύνθου (1624) Παχώμιος δ Δοξαράς 4 , Νικόδημος δ Μεταξάς, 
διάδοχος αύτου έπι τδν της Κεφαλληνίας θρόνον, πρώτος την τυπο- 
γραφίαν έν Κωνσταντινουπόλει εισαγαγών έπι Κυρίλλου του Λου* 



στήση αύτου; Καθηγητάς του Πανεπιστημίου, δπερ ή αγαθή ψυχή του 
έσκόπευε να ανεγείρε ποτέ εις κανέν ελεύθερον της Ελλάδος μέρος. Μεταβάς 
λοιπόν εις Κέρκυραν μετά τήν των "Αγγλων άφιξιν εις τάς ημετέρας νήσους, 
έζήτει παρά της Κυβερνήσεως τήν σύστασιν Πανεπιστημίου έν Κεφαλληνία, 
άλλ' ευρεν άντίπαλον τ?\ς φιλάνθρωπου ταύτης επιθυμίας του τόν τότε της 
Επτανήσου Άρμοστήν Θωμαν Μαίτλανδ, του οποίου ή άντενέργεια έβρά- 
δυνεν άρκετόν καιρόν το καλόν της παιδείας. Ή αξιέπαινος όμως επιμονή 
τοΰ ευεργετικού" Γυίλφορδ, προστατευθεΤσα υπό τοΟ λόρδου Κάννιγκ, ένί- 
κησε πασαν άντίστασιν, και απεφασίσθη ή άνέγερσις του Πανεπιστημίου έν 
Κερ/ύρα, του οποίου "Αρχων έθεσπίσθη δια ρητής αποφάσεως του ρηθέντος 
ΰπουργοϋ ό Κόμης Γυίλφορδ.» Α. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλήνων σελ. 
388 — 389. Βρετοΰ Β', 271 — 3 και άλλα/οΰ. Κ. Άσωπίου Συντακτικού 
Περίοδ. Β' (έ'-<δ. β') σελ. οέ. Κ. Φρεαρίτου λόγ. περί της Ελληνικής Επι- 
στήμης σδλ. 54 Ά. Μαζαράκη έ'γγραφ. σημ. 

(1) ΒρετοΟ Β', 309. Πανδ. ΙΑ', 249. τότε Ιερώνυμος Παδοβάνος έξέδω- 
κεν Άγγλικήν Γραμματικήν (1824 Βρετοΰ Β', σελ. 725). 

(2) Σ. Ζαμπελίου 'ίδρυσις Πατριαρχείου έν 'Ρωσσία. Έν Πανδ. Γ, 346. 

(3) Έλληνομνήμ. Ζ', 396. 

(4) Έν Επιστολή Νικόδημου του Μεταξά προς Παχώμιον τόν Δοξαράν 
εν τινι τών παρ 1 έμοι χειρογράφων. 

10 



— 146 — 

κάρεως. Περί δε τα μέσα της αυτής Εκατ. (1655) ηκμαζον οΙ 

λόγιοι Ιερόθεος Αρχιμανδρίτη; (1 640) \ Ακάκιος Διακρούσης (1 650) 2 , 
και οι πολλού λόγου άξιοι αδελφοί Ιερομόναχοι Σωφρόνιος και ΐωαν- 
νίκιος οι Λειχοϋδαι, πρώτον μεν Κεφαλληνία τη πατρίδι παιδευθέντες, 
είτα δε έν Ιταλία, οπόθεν ο'ίκαδε έπαναζεύξαντες έπεδόθησαν εις 
πολλαπλασίασμδν του δοθέντος αύτοΐς ταλάντου" διο ο μεν ΐωαν- 
νίκιος (1670) δκορίσθη υπο του Κεφαλληνίας Παρθενίου Επιτηρητής 
των Σχολείων Ληξουρίου και Αργοστολίου, δ δε Σωφρόνιος διδά- 
σκαλος και Σχολάρχης της έν ττ) πόλει του Αγίου Γεωργίου Σχο- 
λής. Οι σοφοί και δραστήριοι ούτοι Κεφαλλήνες έδίδαξαν (δ Σωφρό- 
νιος) και έν Ηπείρω, Θεσσαλία και Μακεδονία 3 , αύτοι δε μετέπειτα 
ύπο της Μεγάλης Εκκλησίας έθεο^ρηθησαν άξιοι, 'ίν' άποσταλώσιν εις 
την δμόδοξον Ρωσσίαν προς στηριξιν της σαλευομένης πίστεως και 
διάδοσιν των φώτων κατά την αχανή έκείνην Επικράτειαν. Μετά 
τούτους έδίδαξεν έν Κεφαλληνία έπι επτά ετη Ηλίας δ Μηνιάτης 
(1690)*, άνηρ σοφδς και ρητωρ διαπρύσιος, ύστερον Κερνίκης κχι 
Καλαβρύτων Επίσκοπος της έν Πελοποννησω . Περί δε τά τέλη 
της αυτής (ΐΖ') Εκατ. και τάς αρχάς τής ΙΗ' (1679 — 1752) Βι- 
κέντιος δ Δαμούδος, έν Ιταλία εκπαιδευθείς την φιλοσοφίαν και τά 
νομικά, έπανελθών εις Κεφαλληνίαν ήνέωξε Σχολην χοινην εις ολην 
την Ελλάδα, άπανταχόθεν αυτής μαθητών συρρεόντων, διδάσκων 
κοιντί γλώσση και κατά νέαν μέθοδον ανώτερα μαθήματα 6 , ου ήκροά- 
σατο και Ευγένιος δ Βούλγαρις, πρδ τής εις Αρταν αποδημίας του 7 . 
Σημ. Την κοινην και ως εικός εύληπτοτέραν γλώσσαν εις τε την 
συγγραφην και διδασκαλίαν συνές-ησε πρώτος (εφ όσον γνωρίζομεν) 



(1) Φαβρ. Έλλ. Βιβλιοθ. ΙΑ, έν λ. 

(2) Βρετου Α', 196. 

(3) Α. Αασκάρεω; περί των αδελφών Αειχοοδων έν τφ Περιοδικψ τοδ 
έν Κωνσταντινουπόλει Έλλ. Φιλ. Συλλόγου ϊεύχ. Ζ', 27 — . 

(4) Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλήνων σελ. 40. 

(5) Αυτόθι. 

(6) Μελετίου Έκκλ. Ίς-ορ. Δ', 71. Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. σελ. 
140—. 

(7) Βρετοϋ Β', 248. 250. 



— 147 — 

Νικόλαος ο Σοφιανός Κερκυραίος (1520), εν τη προς Διονυσιον τον 
Μυλοποτάμου και Χερροννησου επιστολή , μετ αυτόν ιδίως Βικέν- 
τιος δ Δαμωδος ου μόνον διδάσκων, άλλα και γράφων , ύστερον δε 
Νικηφόρος δ Θεοτόκης (1760), τύπον τω δντι καθαρευούσης και ο- 
μαλής γλώσσης εν τοις Κυριακοδρομίοις ένδεικνύμενος, είτα δε Α- 
θανάσιος δ Χριστόπουλος (1805), έκδούς Γραρ,ματικην της Αίολο- 
δωρικης (λαλουμένης) γλώσσης , τελευταΐον δε εν τω καθ' ημάς 
αιώνι και άλλοι πολλοί, εν οίς και δ σοφός Αδαμάντιος Κοραής εν 
τοις των εκδόσεων του προτασσομένοις Λντοσχεύίοις Στοχαυμοΐς. 
Και κατά την 1Η Εκατ» δ αύτος περί τα γράμματα έπεκράτει ζή- 
λος. Λόγιοι δε Ιωάννης Πυλαρινος, αρχίατρο; Πέτρου του Μεγάλου 
(1710) 4 , Αγάπιος Αοβέρδος Κεφαλλην (1750), Καθηγητής εν τω 
Φλαγγινιανω Φροντιστηρίω °, Νικόλαος Μαυροειδης ιερεύς (1770), 
μαθητεύσας παρά τω περιφημω Δαμωδω, είτα δε έν Παταβίω, ίε- 
ροκηρυξ περιβόητος ού μόνον έν Κεφαλληνία, άλλα και έν Ελλάδι 
και ταις νησοις, και έν Κωνς-αντινουπόλει, και ταϊς παριστρίοις Ηγε- 
μονίαις 6 , Αγγελος Τσουλάτης ιατροφιλόσοφος (1750) 7 , Ιωάννης 
Φραγκίσκος δ υ[6ς αυτού, ιατρός 8 , Αθανάσιος Σκιάδας (1723), Κα- 
θηγητής της Ελληνικής Φιλολογίας έν τη έν Μόσχα Σλαβο-γραικο- 
λατινικη Ακαδημία, μεταφράσας άπλη φράσει τον Τηλέμαχον του 
Φενελώνος ^, Γεώργιος Πολυκαλας (1740), ιατροφιλόσοφος, ιατρός 
Αικατερίνης της Ρωσσίας , Ζώσιμος Περιατεάνος (1780), φιλόσο- 
φος και θεολόγος 11 , Μαρίνος Χαρβούρης, μηχανικός, μετακομίσας το 
μνημειον Πέτρου του Μεγάλου έν Πετρουπόλει, γαλλιστι έκδούς την 



(1) Έλληνομν. Δ', 253. 

(2) Βρετοΰ Β', 250. 

(3) Βρετοΰ Β', 134 350. 

(4) Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλην. σελ. 119—. 

(5) Βρετοΰ Α', 214. 

(6) ΒρετοΟ Α', 220. 

(7) Ί. Δεκιγάλλα Σχεδίασμα κτλ. σελ. 100. 

(8) Αυτόθι. 

(9) Βρετοΰ Β', 48. 334. 

(10) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 143. (II) Αυτόθι σελ. 1 



— 148 — 

#εριγραφην αυτού Ιν Παρισίοις τω 1 777 *, Ιωάννης ίεροσόλυμος^ 
ίεροκηρυξ της Μ. Εκκλησίας (1808) 2 , Σπυρίδων Ασάνης (1800), 

ιατρός Ιν Κωνσταντινουπόλει, μαθηματικός, διδάξας αυτά έν Αμ- 
πελακίοις της Θεσσαλίας, συνδραμών τω Κούμα, Γρηγορίω τω Κων* 
σταντ$ καΐ έτέροις εις μετάφρασιν των στοιχείων της Αριθμητικής 
και Αλγεβρας του Γάλλου (16 (Μίθ 3 , Σπυρίδων Δεστούνης, έν Μό- 
σχα εκπαιδευθείς, λόγιος, μεταφράσας προς έτέροις επιτυχώς εις την 
Ρωσσικην γλώσσαν τους Παράλληλους του Πλουτάρχου 4 , Μακάριος 
Καββαδίας, διδάσκαλος (1802), γράψας κατά Βολταίρου και των ο- 
παδών δ , Γεράσιμος Καρουσος (1792) 6 , Γεώργιος Καρουσος, εν Κέρ- 
κυρα διδάσκων (1818) 7 , Ζαχαρίας Μαυρούδη; ποιητής (1800) 8 , 
Δημήτριος 'Ραζης (1787), ιατρός έν Κωνς-αντινουπόλει, Γεωμετρίαν 
έκ του λατινικού μεταφράσας 9 , Γεράσιμος Γρηγορίνης ιατροφιλό- 
σοφος (1 790), συγγράψας ικανά * , Γεώργιος Κοζάκης Τυπάλδος, ια- 
τροφιλόσοφος (1816) ^, ο λόγιος αδελφός αύτοΰ Αγαθάγγελος, Αρ- 
χιεπίσκοπος Σεβαστουπόλεως της έν Ρωσσία (άποθ. 1865) 12 Αγγελος 
Δαλλαδέτσιμας, ιατρός πολλά και καλά γράψας (1 819) 13 , Αντώ- 
νιος Τυπάλδος, ιατρός έν Βιέννη (1807) 14 , Δημήτριος Βαλσαμάκης, 
μέλος της έν Φλωρεντία Ακαδημίας τών ωραίων τεχνών, γράψας 
ίταλιστι περί του δράματος παρ' Ελλησιν (1814) 15 , Ιωάννης Κα- 



(1) Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. σελ. 71 — . Έλληνομν. Β', 91. 

(2) Βρετοΰ Α', 152. 

(3) Βρετοΰ Β', 103. 241. Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. σελ 362. 

(4) ΒρετοΟ Β', 260. (5) Βρετοΰ Β', 123. αρ. 341. 
(6) Βρετοΰ Β', 89. 274. (7) Αυτόθι. 

(8) Βρετοΰ Β', 307. 

(9) Βρετοΰ Β', 81. αρ. 193. 

(10) Ί. Δεκιγάλλα Σχεδίασμα κτλ. σελ. 23. 

(11) Βρετοΰ Β', 341. 

(12) Έν « Χερσωνος ΈπαρχιακαΤς είδήσεσι (Περιοδικψ φυλ. 15 Αυγού- 
στου 1865 έν Όδησσψ), σελ. 293—. (έκ μετάφρ. Ι. Παρ.) 

(13) Ά. Μαζαράκη Βιογραφ• Κεφαλλ. σελ. 234 — . Ί. Δεκιγάλλα Σχε-= 
δίασμα κτλ. σελ. 30. 

(14) Σ. Άρ. 

(15) Σ. Άρ. 



— 449 — 

ρανδηνος, μαθηματικός άριστος, Εφορος της Ιονίου Ακαδημίας εν 
Κέρκυρα και Καθηγητής των υψηλών μαθηματικών 1 , Κωνσταντί- 
νος Τυπάλδος, Μητροπολίτης Σταυρουπόλεως, Καθηγητής της Θεο- 
λογίας εν Κέρκυρα (1824), επί δε εικοσαετίαν περίπου (4 844— 
4 864) Σχολάρχης της εν Χάλκη Θεολογικής Σχολής 2 , Ανθιμος 
Μαζαράκης, Μητροπολίτης Σελευκείας, Θεολόγος, διδάξας εν Κε- 
φαλληνία, (Παλαία [Αηξουρίω]) (1828— 4838), £ν Βενετία 1851) 
και επί δκτωκαίδεκα ετη Διευθυντής της εν Χάλκη Ελλ. Εμπορικής 
Σχολής (1851 — 1867) 3 , και πλείστοι έτεροι πιστουσι την εν τν; 
χώρα των μεγάθυμων Κεφαλληνων συνεχή και άδιάκοπον καλλιέρ- 
γειαν τών γραμμάτων. 

Εκ Ζακύνθου κατηγοντο κατά την ΙΣΤ /Εκατ. Παχώμιος δ Ρου- 
σάνος (1530), άνηρ λόγιος και ζηλωτής, διδάξας τον Ελληνα λόγον 
και εν ταΐς καθ* ημάς χώραις εντεύθεν του Άδρίου, ικανην δ' έ- 
χων έπιρροην επί τών εκκλησιαστικών πραγμάτων *, Διονύσιος δ 
Κατηλιανος, λόγιος (4 530) ^, Αλέξανδρος Νερουλής, σύγχρονος 
(1 530) 6 , άνδρες περί τον Ελληνα λόγον εντριβέστατοι. Ο Νερου- 
λής μ,άλιστα εν Πατχβίω και Ρώμη εκπαιδευθείς, εις δέ Ζάκυνθον 
έπανελθών και ιερεύς προχειρισθείς, έξεπαίδευε μαθητάς, εις χρήσιν 
τών οποίων συνέταξε Λεξικον Έλληνογραικικδν, Γραμματικάς γυ- 
μνασίας, Επιστολάριον κατ' άρχαίαν Ελληνικην και άλλα 7 * δια δέ 
την ικανότητα του ύστερον προσεκληθη διδάξων εις Πατάβιον εν 
τω Ελληνικώ Γυμνάσιο^, όπου διδάσκων πλείστα συνέταξε. Εκ Ζα- 
κύνθου επίσης κατηγετο Νικόλαος δ Λουκάνος (1530), δ εις κοινην 
φράσιν την Ιλιάδα του Ομηρου μεταφράσας 8 . Γεώργιος δ Βάλσα- 
μων, ρητωρ και ποιητής (1530) 9 , Δημήτριος δ Ζήνος (1510), εις 



(1) Βρετοΰ Β, 271. 

(2) Βρετοΰ Α', 249. 

(3) Βρετοΰ Ήμερολόγιον τοΰ έτους 4866. εν βιογραφ. 

(4) ΈνΟ. άνωτ. περί τών έν Θεσσαλία.- 

(5) Σο<ρ. Κ. Οικονόμου περί Φραγκίσκου του Κόκκου σελ. 42. 

(6) Π. Χιώτου, έν Πανδ. ΙΑ', 407. (7) Αυτόθι 

(8) Έλληνομνήμ. Δ', 250. Βρετοΰ Β', 21. 300. 

(9) Έλληνομνήμ. ΣΤ', 338. 



— 150 — 

κοινην διάλεκτον μεταφράσας την Βατραχομυομαχίαν του Ομηρου *, 

και Τζανέτος Κορωναΐος, σύγχρονος (1520), όστις εν Ιταλία εκπαι- 
δευθείς, εις δε Ζάκυνθον επανελθών έποίησε το ποίημα τοΰ Μπούα, 
την πρώτην Εποποι'ί'αν εις την καθομιλουμένην Ελληνικην των νεω- 
τέρων χρόνων . 

Κατά δε την ΙΖ' και ΙΗ' Εκατ. βλέπομεν εν Ζακύνθω επίσης 
θερμώς καλλιεργούμενα τα γράμματα. Αυτόθι έδίδασκον (1624) 
Θεόφιλος δ Κορυδαλεύς 3 , Νικόλαος δ Κούρσουλας (4 680) 4 , Ιωάν- 
νης λβράμιος, Κρης, (1695) 3 , Ηλίας δ Μηνιάτης (1690) 6 , Πα- 
ναγιώτης δ Σινωπεύς, (ιδία διδάσκων (άρχ, της ΙΗ' Εκατ.) 7 ,) Αντώ- 
νιο; δ Κατήφορος (1710), εν Ρώμη σπουδάσας και διδάξας, εις 
δε Ζάκυνθον επανελθών και ιερεύς γενόμενο; εδίδασκε κατ* οίκον, 
(ότε επί εν έτος συνέζησε μετά Ευγενίου τοΰ Βουλγάρεο^ς), είτα δε 
και εν τω Φλαγγινιανω Φροντιστηρίω, μεταφράσας Αατινιστί τδν 
Φώτιον, συντάξας Ιταλιστι τον Βίον Πέτρου του Μεγάλου, προς 
άλλοις δε και Γραμματικην Ελληνικην 8 , Ευγένιος δ Βούλγαρις, 
περί τη; γεννήσεως τοΰ δποίου ερίζει προς την Κέρκυραν η Ζάκυν- 
θος, διδάξας εν Ζακύνθο> (1 743;) μετά την εξ Ιταλίας έπάνοδον 9 , και 
έτεροι* Λόγιοι δε Ζακύνθιοι Αθανάσιος Ιερομόναχος Τσαγγαρόπουλος 



(1) ΒρετουΒ', 267. 

(2) Π. Χιώτου, εν Πανδ. ΙΑ', 607. 

(3) Κωνσταντίου Α', τοΰ από Σιναίου περί της Πατριαρχικές Σχολ% 
κτλ. σελ. 287. 

(4) Τούτου εϋρηται έν χειρ. ύπ' αρ. 447 ττ\ς τοΟ Άγιοταφ. Μετοχίοα 
Βιβλιαθήκ. « Σύνοψις Ίερας Θεολογίας 4690»• μαθηταΐ δέ αύτοΟ φαίνονται 
οντ3ς τφ 1645 και έν Ίωαννίνοις. Ένθ. άνωτ. έν τψ περί Ιωαννίνων. Τό- 
τε (1673) εΤχε μεταβη" (ΐσως και έδίδασκε) εις Ζάκυνθον ό ΆθηναΤος Δημή- 
τριος ό Βενιζέλος• δροη και \νΐΐβ!βΓ, Κβίδθ βίο. Μέρος Α', 52. 48. 

(5) Βελούδου Χρυσαλλίδ. τοΰ έτους 1863. σελ. 43. Βρετου Α', 474. 

(6) Ά Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. σελ. 41. 

(7) Βρετοΰ Α', 237. 

(8) Βρετου Β', 47. 69. 274. Φιλίστορ. Β', 298. 302—310. 

(9) Π. Άραβ. Χρονολ. Ηπείρου Β , 279 έν Σημ. 4. 



— 151 — 

(1690) *, Νικόλαος Γαβριηλόπουλος (1718) 2 , Ιωάσαφ Κορνήλιος, 
διδάσκαλος και ιεροκηρυξ εν Κωνσταντινουπόλει (Ι780) 3 , Ιωάννης 
δ Λιτινος (1774), κηδεμών καΐ διδάσκαλος των εν Παταβίω δημο- 
σίων Φροντιστηρίων των Ελλήνων*, Αγγελος Σύμμαχος (1750) 

φιλόσοφος^, Ιωάννης Κοντονής, μαθητής του Ευγενίου (1760), γρά- 
ψας θεολογικά και έτερα 6 , Γεώργιος Σύπανδρος, Ιεροδιάκονος 
(1780) 7 , Γεώργιος δ Βενδότης (1780), πρώτος συστησας τυπογρα- 
φειον Ελληνικον εν Βιέννη 8 * και οι κατά τάς αρχάς της Ιθ' Εκατ. 
έ*κ Ζακύνθου ορμώμενοι λόγιοι Δημήτριος δ Γουζέλης (1817), ποιη- 
τής, μεταφράσας την Εποποι'ί'αν του Τάσσου , Σπυρίδο^ν Πρεβέτος, 
διδάσκων εν Τεργέστη (1814) 10 , δ περιβόητος και παράτολμος 
Νικόλαος Κεφάλας (1763 — 1847), θαλασσοπόρος και συγγραφεύς 
ικανών καλών και χρησίμων 11 , και πλείστοι έτεροι αρκούντως δει- 
κνύουσιν, δτι ουδέποτε έξέλιπεν εκ της ωραίας πατρίδος τών αθα- 
νάτων Ούγου Φοσκόλου και Διονυσίου Σολομού τών γραμμάτων ή 
καλλιέργεια. 

Και εν ταίς Ιλάσσοσι νησοις δ αύτδς περίπου καταφαίνεται οργα- 
σμός. Εν Αενχάδί διά την ελλειψιν μαρτυριών αρχαιοτέρων μ.όλις 
περί την ΙΗ Εκατ. αναφέρεται δ λόγιος Ιερομόναχος Διονύσιος 
Κόνταρης (1747), ιεροκηρυξ, είτα δε Αρχιεπίσκοπος Αευκάδος 12 , 
δ ανεψιός τούτου ίωαννίκιος Κόνταρης (1769) 13 , δ νομομαθής, φι- 
λόλογος και τραγικός ποιητής της νέας Ελλάδος Ιωάννης Ζαμπέλιος 



(1) Βρετου Α', 43. 248. 

(2) Βρετου Α'. 64. 

(3) Βρετου Α', 114. αρ. 321. 

(4) Βρετου Α', 94. άρ. 265. 

(5) Βρετου Α', 73. 246. 

(6) Φιλ(στορ. Β',360. 

(7) Βρετου Α', 246. 

(8) Βρετου Α', 180. 

(9) Βρετου Β', 257. 

(10) Βρετου Β', 173. 

(11) Βρετου Β', 275. 

(12) Βρετου Α', 72. άρ. 199. 

(13) Βρετου Α', 88. άρ. 246. 



— 4 52 — 

(4800) χ , Αθανάσιος Πολίτης (1845), είσαγωγεύς της Αλληλοδι- 
δακτικής Μεθόδου εν Αευκάδι το πρώτον (184 9), είτα δε κατ' έπι- 
ταγήν του Αρμοστοϋ Α&μ καθ' ολην την Επτάνησον 2 , Καθηγη- 
τής της Χημείας εν τη Ιονίω Ακαδημία 3 , Γρηγόριος Ιερομόναχος 
δ Κόνταρης, μεταφραστής λόγων του Χρυσοστόμου (4842) 4 καΐ 
έτεροι* αυτόθι δε έδίδασκε Γ. Σταματέλος Σκλαμπάνης τω 4 84 7 5 . 

Εν *Ιθάχϊ) επίσης* διότι αύτόθεν κατήγοντο Ιερόθεος δ Δενδρινος,. 
ιεροκήρυξ, διδάσκαλος και συνιδρυτής της εν Σμύρνη Ευαγγελικής 
Σχολής (1723) 6 , Χρύσανθος Καραβιάς, συνεργάτης αύτοΰ, Γρη- 
γόριος Ξανθόπουλος, μαθητή; του Χρύσανθου, διδάσκων έν Ύόρφ 
υπέρ τα εϊκοσιν ετη μέχρι του 4820, Ευστάθιος Καραβιάς, μαθητής 
και ούτος του Χρύσανθου, διδάξας υπέρ τα τριάκοντα ετη έν Κυ- 
δωνίαις (άποθ. 1844), Διονύσιος Καραβιάς (άποθ. 4834), μαθητής 
τοΰ Χρύσανθου, Επίσκοπος Ιθάκης, Ευγένιος 6 Αγχιάλου Μητροπο- 
λίτης (άποθ. 4821), διδάσκαλος έν τοις ηγεμονικούς ο'ίκοις Ιωάννοο, 
Καρατζά και Αλεξάνδρου Καλλιμάχη, Δο^ρόθεος Βουλισμας (4760), 
ιεροκήρυξ τής Μ. Εκκλησίας (άποθ. 4 84 9), Αγάπιος Βουλισμάς 
επίσης, Γεώργιος Δενδρινδς (άποθ. 1837), ιδία διδάξας εν Κο>νσταν- 
τινουπόλει, και όδησσω δημοσία, Βασίλειος Ζαβό; (ΐΗ.' Εκατ.), ιατρό- 
φιλόσοφος, Νικόλαος Αλευράς, διδάσκαλος εν ΓαΛαζειδίω (484 5), 
Βασίλειος Κανέλλος, διδάσκαλος έν Πάτραις, Αρτη και Μεσολόγγι^, 
Σαμουήλ Κασσιανος, διδάσκων εν'Εφέσω ετη είκοσι και έτεροι 7 . 

Εκ δε Κυθήρων κατήγετο Χριστόφορος δ Κοντολέος (4 527), είς 
των τεσσάροον πρώτων μαθητών του έν Ρώμγι Γυμνασίου 8 , εφεξής 



(4) Βρετοΰ Β', 321. 
(2) Βρετοϋ Β', 322. 
(3)Βρετου Β', 324. 

(4) Βρετοΰ Α', αρ. 389. 

(5) Πανδ. ΙΖ , 380—. 

(6) 'Ένθ. άνωτ. περί των έν Σμύρνη. 

(7) Περί των έν Ίθάκτι ορα καθόλου Ίστορίαν τής νήσου Ιθάκης κτλ. 
ί>πό Νικολάου Καράβια Γρίβα Ιθακήσιου, έν Κωνς-αντινουπόλ3ΐ, 4849. σελ» 
424—153. 

(8) Έλληνομνήμ, Δ', 233. Τούτου εϋρηται έν χειρ. της βιβλιοθήκης του 



— 153 — 

δε μετά αιώνων χάσμα (καθ' ο δμως ουδαμώς υπονοητέον, οτι τ<* 
γράμματα έξέλιπον,) αναφέρεται τω 1747 δ Λόγιος Επίσκοπος Κυ^ 
θηρών Σωφρόνιος Πάγκαλος 1 , Γεώργιος Καλούτσης σύγχρονος 
και δ εν Ενετία περιώνυμος δικηγόρος Σπυρίδο^ν Καλούτσης, Γεώρ- 
γιος Φατζέας, Φιλαδέλφειας Μητροπολίτης προχειρισθεις (1763) 3 , 
αύτόΟεν δε το γένος ειλκεν δ εν Ενετία γεννηθείς και παιδευθεις 
Σπυρίδων Βλαντής ( — 1830), διδάσκαλος του Φλαγγινιανου Φρον^ 
ριστηρίου, συγγραφεύς Ιταλοελληνικου Λεξικού και πλείς*ων έτερων 
και αξιόλογων συγγραμμάτων 4 . 



2) Τα εν Κρήτη. 

Η Κρήτη επι της αλώσεως τη; ΚΠόλεως διετέλει ύπο τους Ενε- 
τούς, ύφ' ου; και διέμεινε μέχρι του 1670, ότε έάλο> υπο των Ο- 
θωμανών ^. Ύπο την άνεκτικην πολιτικην των Ενετών ηύδαιμόνει ή 
μεγαλόνησος αύτη, μετά δε την δουλείαν τριών και επέκεινα Εκα- 
τονταετηρίδων έξήλθεν Ελληνική και ορθόδοξος* δια δε της επιγα- 
μί'ας των Ελλήνων μετά τών Λατίνων των φυλετικών και θρησκευ- 
τικών διαφορών εξαλειφθεισών (1418), το Λατινικον ς-οιχείον συνε- 
χωνεύθη μετά του Ελληνικού, συμποσούμενου εν τβ άκμτί της Ενετο- 



Μί<Μ1β1ιίΠ « ΟΙιπδΙορΙιοπ Οοηίοΐβοηΐίδ Ό& ίΐΏΐϊΐοι*ΐ3ΐίΐ3ΐβ 3ηίπΐ3θ ορυδοα- 
Ια. δβββιιΐ. χνΐί 8ο έν Οαΐβίο^ί ΙίυΓοπιπι πιαηιΐδοπρίοπιιιι α ΟϋδΙανο 
Ηββηβΐ. ΕίρδίΒβ 1830—. σελ. 882. 

(1) Βρετου Α', 70. αρ. 191. 

(2) Αυτόθι έν Σημ. 

(3) Βρετου Β', 55. 56 343. 

(4) Βρετοΰ β', 246. 

(5) ΕδΟΓοίχ, ιΐβδ άβ 13 Ογοοθ σελ. 573—575. « Α Γ βροςαβ άβ 13 ηιΐ3- 
Ιπβπιβ ΟΓοίδβάθ (1203 — ), 1ο镧ηυβ Ιβδ Ρΐ'αηοδβΐΐβδ νβηίΐίβηδ δβ ρ3Γΐ3§βΓβηΙ 
Γ ΕπιρίΓΟ §Γ6β, Ο α η ά Ί β ίαΐ 3δδί£Ωββ & Βοηΐίδοβ, πΐ3Π}υίδ ά& ΜοηΐΓβπ3ΐ 
βΐ Γοΐ (1β ΤΙιβ883ΐοηκ[ϋ6. Ραΐ' υηβ βοιινβηΐίοη άα 12 ΑοαΙ 1 204, ΐΐ Γββ1)3ΐι- 
£βα 3νβο Ιβδ νβηΐΐίβηδ οοηΐΓβδ Ιβδ Ιβιτβδ ρΐαδ ΐ'βρρΓΟβΙιββδ άβ 83 οαρΐΐαΐβ, 
βΐ ββΙΙβ Πβ άβνίηΐ 13 ροδδβδδΐοη 13 ρΐιΐδ ΐΐΏροΠαπίβ (1β 13 ΓοραΙ^ϋ^αΘ ά3ΐΐδ Ια 



— 154 — 

κρατίας περί το έ*ν έκατομμύριον 4 , δ δε πολιτισμός το τότε δέν 
διεκόπη δλως 2 . 

ύς προς την καλλιέργειαν των γραμμάτο^ν ή Κρήτη παρίστησι 
θέαμα άνάλογον του εν ταΐς Ιονίοις νήσοις. Λίαν πρω'ί'μως βλέπομεν 
Σόρβολον τον Κρήτα (Ι 439) έκτελουντα τεράστια μηχανικής έργα, 
και καθιστάντα τον στόλον της Ενετίας πλεΰσαι δια της ηπείρου 
δια μέσου υψηλών δρέων και ποταμών επί μίλια διακόσια 3 , ώς μετά 
μίαν Εκατοντ. τον Κεφαλλήνα Ιωάννην Φωκαν, τολμηρον θαλασσο- 
πόρον, άνακαλύπτοντα νέας θάλασσας και προ αυτού άγνωστα α- 
κροατήρια *. Ευθύς δε μετά την ευρεσιν (1 440) της τυπογραφίας, 
κατά την ΙΕ και ΙΣΤ Εκατ. Κρήτες τυπογράφοι και Επτανήσιοι, 
ώς Αλέξανδρος Γεωργίου, Ζαχαρίας δ Καλλιέργης, Κρήτες, Νικόλαος 
δ Σοφιανός, Κερκυραίος 3 , και άλλοι ήμιλλώντο προς τους Αλδους 
εν Ενετία και Ρώμη . Κρητες δε, Επτανήσιοι και έτεροι Ελληνες 
Ιτίμησαν ίκανάς έδρας τών Ιταλικών Πανεπιστημίων και εφευρέσεις 
αξιόλογους εποιήσαντο. 

Η Κρήτη κατά την ΙΕ , ΙΣΤ , ΐζ' Εκατ. παρήγαγε τους επιφα- 
νέστερους άνδρας επί τε παιδεία και άρετη και εκκλησιαστικούς ά- 
ξιώμασι' διότι ευθύς μετά την του Βυζαντίου άλωσιν (και προ ταύ- 
της) εις Κρήτην άσφάλειαν ζητουντες κατέφυγον πολλοί τών ευπα- 
τριδών της ΚΠόλεως, δπου εύρον ου μόνον άσυλον, αλλά και άνεξι- 
θρτ,σκείαν 7 . Η Ελληνική φιλολογία περί την έποχήν ταύτην (1453) 



ΜβάίΐθΓΓΒΠββ. » Πρβλ. Κ. Παπαρρηγοπούλου Ίστορ. του Έλλ. Έθνους, έν 
Αθήναις, 1853 σελ. 110. 

(1) ΒΐΌοΜιαιίδ, ΟοηνβΓδίΐΐίοηδ-Εβχΐοοη (11 έ'κδ.). Τόμ. Δ', 96. 

(2) Μ. Γ Ρενιέρη Κύριλλος ό Αούκαρις κτλ. σελ. 2. Σ. Ζαμπελίου Ιστο- 
ρικά σκηνογραφήματα Κρήτης έν Πανδ. ΙΑ', 2 — . Κ. Παπαρρηγοπούλου 
Παναγιώτης ό Νικούσης έν Πανδ. ΙΑ', 121 — 179. 

(3) Έλληνομνήμ. Β', 9 Ι — . 

(4) Α. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλ. σελ 14. Βρετοΰ Α', ζ', ή. 

(5) "Ορα κατωτέρω τα περί Τυπογραφείων. 

(6) ΕηονοΙορβοΙίβ Ρ. ΒϊάοΙ έν λ. Τγρο§Γ3ρ1ιίβ Τόμ. ΚΣΤ', σελ. 633. 

(7) Μ. Φενιέρη Κύριλλος ό Λούκαρις κτλ. σελ. 2 — . Μ. Βερνάρδου Ι- 
στορία της Κρήτης, έν Αθήναις 1846. σελ. 116. 



— 455 — 

διέσο^ζεν εν τη νήσω άμυδρόν τι φως *, λα(Λπρότερον εφεξής γενόμε- 
νον. Εν Κρήτη τα γράμματα έκαλλιεργοϋντο θερμώς, ειμή άρχαιο- 
τέρον, περί τα μέσα εής ΙΣΤ' Εκατ. (4 550), νέοι δε Κρήτες ικανοί 
χάριν μαθήσεως κρείττονος μετέβαινον εις τα Πανεπιστήμια της 
Ιταλίας 2 . Εν Χάνδχχι (Ηρακλείω), εν τω του Σίνα εύρυχώρω της 
Αγίας Αικατερίνης Μετοχίω, τω εις τέμενος μετά την άλωσιν της 
νήσου (1670) μετατραπέντι, προθυμία άξιεπαίνω των Σιναϊτών συνέ- 
στη τω 4 550 Σχολή Ελληνική, παραταθεϊσα μέχρι της κατά της 
νήσου τω Ι 640 εκστρατείας των Οθωμανών 3 . Πρώτος αυτής Σχο- 
λάρχης αναφέρεται Ιωάννης ο Μυρεζΐνος η Μορζϊνος 1 Κρης, φ και 
Κρούσιος ϊυβίγγηθεν επές-ελλεν Η Εν αύτη έδίδασκεν Ελληνικην και 
Λατινικην Μελέτιος δ Βλαστός (4 550), παρ ω και Μελέτιος ο Πη- 
γάς εμαθητευσε 3 , Ιωάσαφ δ Δορυανος (4 550), παρ* ω εμαθητευσε 
Μάξιμος δ Μαργούνιο; . Εδίδαξαν επίσης εν Κρήτη Μελέτιος δ Πη- 
γας (4 580) 7 , Μάξιμος δ Μαργούνιος (παρ* ω εμαθητευσε και Κύ- 
ριλλος δ Λούκαρις 8 ), όστις Μητροφάνει τω λογιωτάτω Ηγουμένω 

(1) Μ. Φενιέρη ενθ. άνωτ. σελ. 4 — 5 

(2) « ΡΓορΙθΓ 63Π1 (δηΐίηααπι 1ίη§ϋ3πι) θίδοβη(ΐ3Πΐ ΙΙ&Ιϊ&θ ηυοςυβ Αοδ- 
θβΐΏΐΒδ 3 Ρϋίοροηηβδίίδ, ΟβΙβηδίβυδ, ΟΙιϋδ 3(ϋΓβ. » ΤαΓβο§Γ3βϋ. σελ. 246. 

πρβλ. Έλληνομνήμ. Δ', 231—. 

(3) Μ. Φενιέρη ενθ. άνωτ. σελ. 4 — 5. « Ιη ΟγρΐΌ βΐ ΟβηάΐΘ 3ΐί(|110δ θδ- 

δθ, ηυΐ ροραίαπι ραΜίοθ άοοβ3ηΙ 3ϋ(ϋο. » ϋ3ν. 01ιγΐΓ3βί άβ δΐ3ΐυ Εοοίβδίβ- 

ΓϋΠΙ 1)00 ΙβΙΏρΟΓβ ίπ ΟΓ3Θ013 βίο. ΕΓ3ί10θίαΓΐ. 4583 σελ. 70. Κωνσταντίου 
Α' του" από Σιναίου Περί τής Πατριαρχικής Σχολής εν τω Περιοδικφ κτλ. 
σελ. 294—295. 

(4) Αυτόθι. 

(5) Γερμανού" Γρήγορα Μελέτιος ό Πηγας έν Πανδ. Θ'. 254. Βρετοδ Α', 
239. Μαργουνίου έπιστ. 8 σελ. 46 του Άριτζιανοΰ κώδηκος. 

(6) « Άλλα γαρ προς θάτερον ήδη το της επιστολής φιλικόν εΤδος μετα- 
πορθμευέσθω μοι και προς τον έμόν πατέρα και φίλον και διδάσκαλο ν, 
και δτι αν τις ειποι των τιμίων μεταβαινέτω Ίωάσαφ τον σοφώτατον. » Μ. 
Μαργουνίου έπιστ. 468 σελ. 365 του "Άριτζιανοΰ κωδ. 

(7) Γ. Γρήγορα ενθ. άνωτ. Μ. Πήγα έπιστ. ρκζ' του της Θεολ. Σχο- 
λής έν Χάλκ^ κωδ. 

(8) Κωνσταντίου Α' του άπό Σιναίου 'Απαρίθμησις κτλ. έν Έφημ. Φιλο- 
μαθών άρ. 464. 



— 156 — 

του Βαλσαμινηροΰ (;) εντέλλεται την άνοιξιν Φροντιστηρίου, εις 8 νά 
φοιτώσι δέκα παίδες πενήτων *, και Γεώργιος Μαραφαρας, διδά- 
σκαλος εν Κρήτη αναφέρεται (1 590) 2 . Αυτόθι έμαθητευσε παρά 
Μελετίω τω Μακρτί τφ 1630 και ο γεραρος Νεκτάριος, ύστερον 
Ιεροσολύμων αναδειχθείς Πατριάρχης 3 . 

Λόγιοι δε Κρήτες των χρόνων τούτων, άνδρες περιφανείς, αναφέ- 
ρονται Γεώργιος Αλεξάνδρου (1460), ιερεύς λογιώτατος και σοφώ- 
τατος 4 , Αλέξανδρος δ υιός αύτου (1486) δ , Ζαχαρίας δ Καλλιέρ- 
γης (1499—1524), μεγίς-ην υπόληψιν χαίρων παρά τοΐς σοφοΐς της 
Ευρώπης, εν Ενετία και Ρώμη τυπογραφεΐον συς-ησας 6 , Λεόνικος δ 
Κρης (1 486) 7 , Δημήτριος δ Κρης (1 486), επιμελητής των εκδόσεων 8 , 
Ιωάννης Γρηγορόπουλος (1499) επιγραμματοποιος 9 , Δημήτριος Δού- 
κας, (ως και Αριστόβουλος Αποστόλιος), μέλη της Νεακαδημίας του 
του Χλδου εν Ενετία τω 1500 , έκδοτης των Ηθικών του Πλου- 
τάρχου, επιμεληθείς της εν Μαδρίτη εκτυπώσεως της πολυγλώττου 
Παλαιάς Διαθήκης, δπου μετέβη (1528) κατά πρόσκλησιν του περί- 
φημου Καρδινάλεως Ξιμένους , Ανδρέας Ευδαίμων Ιωάννης (1530) 
έκ Παλαιολόγων, υπέρ Λατίνων και Γραικών γράψας 12 , Μάρκος δ 
Μουσουρος, εν Ιταλία υπο Ιάνω τω Λασκάρει μαθητεύσας, βοηθών 



(1) Μαργουνίου έπιστ. 162- σελ. 353 του Άριτζιανοΰ κωδ. πρβλ. Έ- 
πιστολ. 163 τοΰ αύτου κωδ. 

(2) Μ. Πήγα έπιστ. σοέ. του της Θεολ. Σχολής εν Χάλκη κώδηκος. 

(3) Κωνσταντίνου Α' του από Σιναίου ενθ. άνωτ. αρ. 464. Μελετίου, 
Έκκλ. Ίστορ. Γ, 470. Βρετοΰ Α/, 231. 

(4) Βρετοΰ Α. 1. 

(5) Αυτόθι. 

(6) Βρετοΰ Β', 270. Τφ 1512 Ζαχαρίας ό Καλλιέργης έγκατέλιπε τά 
εν Ενετία τυπογραφεΐόν του και μετέβη εις Φώμην κατά πρόσκλησιν Λέον- 
τος τοΰ Γ. Εικ^οΙορβάίβ Ρ. ΌκΙοΙ έν λ. Τγρο§Γβρ1ιίβ Τόμ. ΚΣΤ'. σελ. 633. 

(7) Βρετοΰ β'. % άρ. % 

(8) Αυτόθι. 

(9) Βρετοΰ Β', 5. 258. 

(10) Εηο}θ1ορβ(1ΐβ Ρ. ΌΐάοΙ έ'νθα άνωτ. σελ. 649. 
(Μ) Βρετοΰ Β, 261. 

(12) Φαβρικίου Έλλ. Βιβλιοθ. Τόμ. ΙΑ έν λ. 



— 4 57 — 

τδν Αλδον ϋς την εκδοσιν των Ελλήνων συγγραφέων εν ένετία 
(4 502) *, μετά φήμης πολλής τα Ελληνικά διδάξας (1 500) εν Πα- 

ταβίω και Ενετία, άπανταχόθεν των πέριξ συρρεόντων εις άκρόασιν 
αυτού, μετ' ακριβείας δε τους Ελληνας συγγραφείς σχολιάσας , 
Φραγκίσκος δ Πόρτος, Ρεθύμνιος (1550), σοφο>τατος, διδάξας εν Ε- 
νετία 3 και Γενεύη τγ;ν Ελληνικών (1 562) 4 , καΐ δ άξιος τούτου υίδς 
Αιμίλιος, υπδ του πατρός παιδευθεις, και πρώτον μεν έν Λαυσάνη 
της Ελβετίας, είτα δε εν Εϊδελβέργη της Γερμανίας την Ελληνικην 
διδάξας, ου ή δόξα διαμένει εισέτι Ιν πολλοίς των περί τού; δοκί- 
μους συγγραφείς και τάς διαλέκτους της Ελληνικής γλώσσης φιλο- 
πονηθέντων υπ' αύτοϋ έργων 5 * οι καλλιγράφοι Αγγελος Βεργίκιος 
(1535 — 1566) λόγιος, καλλιγράφος, μεταφράσας εις το Λατινικον 
τδ περί ποταμών και ορών επωνυμίας του Πλουτάρχου, και δ υίδς 
αύτοϋ Νικόλαος Βεργίκιος (1 544), εις Γαλλίαν εκ Κρήτης απόδημη- 
σας , ΐο^άννης Βεργίκιος, σύγχρονος, ίστορίαν της Κρήτης γρά- 
ψας ιταλιστι , Κωνσταντίνος Τημενος, συντάκτης της Ριμάδας 
Απολλώνιου τ<>ϋ εν Τύρω (1500) 8 . Μελέτιος δ Πηγάς (1590), τδν 
Αλεξανδρέων καλλύνας θρόνον, πολλά και αξιόλογα γράψας , ου τδ 
περί την εσω και εξο> μάθησιν κλέος ούχ δτοος τα καθ ήμας, άλλα 
τών άν' Εύρώπην εθνών και τα πορρωτάτο) διήλθε διαπεφοιτηκδς , 
Μάξιμος δ Μαργούνιος (1590), σοφώτατος, τών φιλοσοφικών καΐ 
θεολογικών μαθημάτων εις άκρον έληλακώς, και τδν Ελληνα λόγον 
Ιπιτηδεύσας τών παλαιών ού πάνυ τι άποδέοντα 14 , ίππόλυτσς δ 



(1) Εηονο1ορβ(3ϊβ Ρ. ΒκΙοΙ ενθ. ένωτ. σελ. 644. 

(2) Βρετου Β', 308. 

(3) Ένθ. άνωτ. περί Ένετίας. 

(4) Έλληνομνήμ. ΣΤ', 365. 375. 

(5) Έλληνομνήμ. ΣΤ/ 380. 

(6) Σοφ. Κ. Οικονόμου έν Πανδ. ΙΖ', 356—358, 

(7) Αυτόθι. 

(8) Σ. Άρ. Βρετου Β', άρ. 36. 

(9) Βρετου Α', 239. 

(10) Ευγενίου Λογικ. σελ. 41. 

(11) Αυτόθι. Βρετου Α', 220, 



— 158 — 

Χίου (1 590), λόγιος ίκανως 4 , Ζαχαρίας Σκορδύλιος δ Μαραφα- 
ρας (1569), ιερεύς λόγιος και συγγραφεύς 2 , Αντώνιος Καλλιέργτις 
(1500) 3 , Ιωάννης Άβρά^ιος (1580), διδάξας και εν Ζακύνθω 4 , 
Ιωάννας Ναθαναήλ (1590), πρεσβύτερος και Οικονόμος, θεολογικά 
γράψας ^, Μανουηλ Κρτις (1586), ερο^τη^ατα γραμματικά γράψας 6 , 
Συμεών Πορκιος (1590), φιλόσοφος 7 , ϊο^ντ,ς Ματθαίος Καρυοφύλ- 
λης (1630), εν Ρώμγ] σπουδάσας, παποσέπττ,ς, διάφορα γράψας, και 
Ικονίου τιτλοφορούμενος , Μιχαήλ (Μελέτιος ύστερον) Χορτά- 
κιος (1670) διδάξας εν Ενετία, ένθα και Αρχιερεύς Φιλαδέλφειας 
ανεδείχθη^, Κωνσταντίνος Παλαιόκαπας, λόγιος (1630) 10 , Ηλίας 
Κ ρ)) ς (;) '*, Φραγκίσκος Σκοΰφος (1680), εν Ενετία εκπαιδευθείς καΐ 
διδάζας, συγγραφεύς Ρητορικής 12 , Γεράσιμος δ Βλάχος (1650), 
διδάσκαλος, ίεροκήρυξ, Αρχιεπίσκοπο; ύστερον Φιλαδέλφειας προχει- 
ρισθεις, λεξικογράφος ί3 , Ναθαναήλ Κανόπιος (1630), Σύγκελος Κυ- 



(1) Τούτου εύρηνται Έπιστολαι έν χειρ. ύπ' αρ. 463 της τοΰ Άγιοταφ. 
Μετοχίου Βιβλιοθήκης. 

(2) Βρετοΰ Α', αρ. 13. 16. σ. 243. 

(3) Έλληνομνήμ. ΣΤ', 327. 

(4) Βρετοΰ Α', 171. 

(5) Φαβρ. Έλλ. Βιβλιοθ. Τόμ. ΙΑ , έν λ. 

(6) Αυτόθι. 

(7) Βρετοΰ Β', 323 

(8) Βρετοΰ Α', 204. 

(9) Βρετοΰ Α', 32. 253. 

(10) Τούτου εϋρηται ΤΐΐβΟ(]θΓβΐί ΕρίδΟΟρί ΤγΓ6Πδίδ Εχρίίοαίίοΐΐβδ (3ΐώίθ- 

Γϋπι (ΙίνβΓδΒβ 80ΓΐρΙϋΐ•8β ίπ Ι, β ν ΐ ι ΐ ο υ πι ; άβπιοίϊο ηαο απίπίΒΐΏ ΟΟΓρϋδ 
ϊη§Γβ(3ίΙαΓ. οο11β§ιΙ ΟοιίδΙ&ηΐίηιΐδ Ρβίδβοοαρα έν χειρ. της βιβλιοθήκης τοΰ 
Ηβίιπδ ; έν Οβίδίο^ΐ ΙίβΐΌΐαΐϊΐ πι&ηαδοπρίοπιπι β ΟυδΙπνο Ηαβηβΐ, 
ίίρδίθβ 1830. σ. 396. 

(11) Τούτου εύρηται Ε1Ϊ86 ΟβΙβΠδίδ ΚβδρΟΩδΐοηβδ 8(1 ΌίθηγδίϋΓη έν χεί- 
ρογράφ. τη; βιβλιοθ. Βαδβΐ. αυτόθι, σελ 616. 

(12) Βρετοΰ Α', 243. 

(13) Πρώτος των νεωτέρων Ελλήνων λεξικογράφος έγένετο Γεράσιμος ό 
Βλάνος (Βρετοΰ Β', 33 έν σημ. ύπ' αρ. 57), μετά τοΰτον Γεώργιος Κων- 
σταντίνου (1756) (Βρετοΰ Β', 293), εΐτα Δανιήλ ό εκ Μοσχοπόλεως (1802) 
(Βρετοΰ Β', 122), εΐτα "Ανθιμος ό Γαζής (1804) (Βρετοΰ Β', 287), εΤτα 



— 159 — 

ρίλλου του Αουκάρεως *, Κύριλλος δ Λούκαρις (άποθ. 1638), Πα- 
τριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, παιδείας άλλως άνήρ ουκ άγευς-ος 2 , 
Μελέτιος δ Συρίγου (1640), Πρωτοσύγκελος της Μ. Εκκλησίας, σο- 
φός, γράψας κατά Καλβινιστών καΐ όμ,ολογίαν της Καθολικής καΐ 
Αποστολικής Εκκλησίας 3 , Γεράσιμος δ Αλεξανδρείας μετά Αούκα- 
ρ.ν (1630), Καθηγητής των Επιστημών και ίεροκηρυξ εν Κρήτη 4 , 
Αθανάσιος δ Πατελάριος, Πατριάρχης Κωνς-αντινυυπόλεως (1660)^, 
Νεκτάριος δ Ιεροσολύμων (1664), γράψας κατά της άρχης του 
Πάπα () , Ιωαννίκιος δ Αλεξανδρείας (1654) 7 , Ιερεμίας δ Κακαβέ- 
λας, ίεροκηρυξ της Μ. Εκκλησίας (1650) και Ιν Ιασίω διδάξας 8 , 
Γεράσιμος Κακαβέλας '', Μελέτιος Καλλονας, ιερομόναχος (1 650) 10 , 
Νικόλαος Βουβούλιος (1690), ιατροφιλόσοφος, εγκρατέστατος την 
Ελληνικην *■*, διορθοοτης των εκδόσεων Νικολάου τοΰ Γλυκύ εν Ε- 
νετία (1 683) 12 , Μαρίνος Τζάνε Μπούνιαλης, Ρεθύμνιος, γράψας 



οΐ συντάκται της Κιβωτοΰ (1819) (Βρετοΰ Β'. αρ. 666). είτα Κωνσταντί- 
νο; Κούβας (1821), Βρετοΰ Β', 288. τελευταΐον Σκαρλάτος ό Βυζάντιος: 
(1839) (Λεξικόν έπίτομον της Ελληνικής γλώσσης συνταχθέν ΰπό Σκαρλάτον 
Δ. τοΰ Βυζαντίου• εν Αθήναις 1839). 

(1) Φαβρικίοο Έλλ. Βιβλιοθ. Τ. ΙΑ', εν λ. 

(2) Ευγενίου Αογικ. ένθα άνωτ. Μ. Φενιέρη : Κύριλλος ό Λούκαρις κτλ. 
έν Αθήναις 1859. Βρετοΰ* Α', 214. Τούτου πλην άλλων εϋρηνται έν χειρ. 
ύπ' αρ. 234 της τοΰ Άγιοτα®. Μετοχίου Βιβλιοθ. « Σημειώσεις Διδαχών 
τψ 1598 (έν Κρήτη), τψ 1599 (έν Χίψ), τψ 1600 (έν Ίασίψ). 

(3) Βρετοΰ Α', 239. 246. 

(4) Τούτου εϋρηται έν χειρ. υπ' αρ. 312 της τοΰ Άγιοταιρ. Μετοχ, 
Βιβλιοθ. « Εις τα περί ψυχής τοΰ Αριστοτέλους σύντομος παράφρασις καά 
ζητήματα» ορα και Κωνσταντίνου Α' τοΰ από Σιναίου περί τών μετά την 
αλωσιν κτλ. έν Έφημ. Φιλομαθ. έ'νθ. άνωτ. άρ. 464. 

(5) Εύγεν. Αογικ. έ'νθ. άνωτ. 

(6) Βρετοΰ Α', 231. 

(7) Κωνσταντίου Α' τοΰ από Σιναίου περί τής Πατριαρχικής Σχολής 
έν τψ Περιοδικψ κτλ. σελ. 295. 

(8) Βρετοΰ Α', 203. 

(9) Αυτόθι. 

(10) Βρετοΰ Λ', 204. 

(11) Βρετοΰ Β'. 247. (12) Σ. Αρ. 



— 460 — 

(1683) ίστορίαν του πολέμου της Κρήτης * 5 Καλλιόπιος ίερομόνα* 
χος (4670) 2 , Γρηγόριος Μελισσττνος, κληρικός λόγιος (1656) 3 , 
Αντώνιος Μπούμπουλης (1680), ιερεύς εν Ενετία λόγιος* 4 , Βαρθο- 
λομαίος Συρόπουλος (1650), ποιησας επίγραμμα εις το Αεξικόν Γε- 
ρασίμου του Βλάχου 5 , Γεώργιος Χορτάτσης (1680) ποιητές 6 , 
Αρσένιος Καλούδης (1680), ίεροκηρυξ και διδάσκαλος του εν Παταβίω 
Κωττουνιανου Φροντιστηρίου, και συγγραφεύς του Προσκυνηταρίου 
των ιερών τόπων 7 , Νικόλαος Καλλιάκης (1677), Καθηγητής της 
Ρητορικής εν Παταβίω 8 , Νικόλαος Δημητρίου, ποιητής (1630) 9 , 
Αμβρόσιος Γραδενΐγος, Αββας, βιβλιοφύλαξ της Ενετικής Αριστο- 
κρατίας (1676) 10 , Νικόλαος Κομνηνός Παπαδόπουλος (1700), Κα- 
θηγητής εν Παταβίω, συγγραφεύς της Ιστορίας τοϋ αυτόθι Πατα- 
βιανοϋ Γυμνασίου 11 , Θίομας δ Κατάνης, Καθηγητής της φιλοσοφίας 
Ιν Παταβίω (1670) 12 , Γεώργιος Μαϊώτας (1 706), τρόφιμος του εν 
Ρώμη Γυμνασίου, ίεροκηρυξ της Μ. Εκκλησίας και διδάσκαλος των 



(1) Σ. Άρ. 

(2) Τούτου ε'ύρηται επίγραμμα εις Μιχαήλ (Μελέτιον) Χορτάκιον παρά 
Βρετψ Α', 202. 

(3) Βρετου Β', 307. ετι εν χειρ. υπ' άρ. 312 τη; του 'Αγιοταφ. Με- 
τοχίου Βιβλιοθ. «Ωραιότατη έξήγησις του ωραιότατου Θεολογικού απανθί- 
σματος. » 

(4) Βρετου Β', 37. 
(δ) Βρετου Β', 338. 

(6) Βρετου Β', 348. 

(7) Έλληνομνήμ, Γ', 484. 

(8) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ\ 71. 

Σημ. Κρής λέγεται και Ιωάννης Φόζος (;) ποιήσας τους γνως-ούς έν τέλει 
παντός βιβλίου τιθεμένους ζ"ίχους (ευρισκομένους εν τινι Νεαπολιτανψ Κώδηκι) 
« "Ωσπερ ξένοι χαίρουσιν ίδείν πατρίδα, 
και οι θαλαττεύοντες ίδεΐν λιμένα* 
ο'ύτω και οι γράφοντες βιβλίου τέλος .» (Βρετ. Α', κθ') 

(9) Βρετου Β', 31. 

(10) Βρετου Β', 36. 

(41) Δημ. Προκοπίου έν τφ Σ^εδιάσματι παρά Φαβρ. Έλλ. Βιβλ. Τόμ. 
ΙΑ', (ΗαΓίβδ). 

(12) Κωνσταντίου Α' τοϋ άπό Σιναίου έ'νθ. άνωτ. σελ. 295. 



— 161 — 

παίδων Κωνσταντίνου Βασσαράβα 4 , Ιάκωβος Χαλικιόπουλος, Ρεθύ- 
μνιος, ιατροφιλόσοφος (ΐζ' Εκατ.) 3 , Αθανάσιος ιατρός εκ Πικρίδων, 
γράψας εις το άρχαΐον τδν πόλεμον της Κρήτης του 1 669 3 , Νι- 
κόλαος Δημητρίου, εξ Αποκορώνων (1627), ποιητής της Ευμορφης 
Βοσκοπούλας * και Ιτεροι. 

Αλλά και μετά την υποταγην της νήσου (1670) το ζώπυρον 
των γραμμάτων διετηρεΐτο. Εν ταις Κρητικαΐς πόλεσιν αναφέρει 
Σχολάς Αναστάσιος Μιχαήλ ο εκ Ναούσσης (1707) δ , μίαν δε, την 
έπισημοτέραν ί'σως, Γεώργιος δ Κωνσταντίνου τω 1757", και εφε- 
ξής δε αι Σχολαι και οι λόγιοι δεν έξέλιπον' Μακάριος Χριστιανό- 
πουλος (1743) συγγραφεύς και ίεροκηρυξ της Μ. Εκκλησίας 7 , Βι- 
κέντιος Κορνάρος (1730), ποιητής του περιβόητου ερωτικού ε- 
πικού ποιήματος δ Ερωτόκριτος 8 , (Αντώνιος Στρατηγός (1745), έ- 
πΐ7άτης και Καθηγητής του εν Παταβίο) Κωττουνιανου Φροντιστη- 
ρίου, ιταλιστι μεταφράσας την Ε/.άβην του Εύριπίδου 9 ), Αθανάσιος 
Βαρούχας, ιερομόναχος (1 779) 10 , Γεράσιμος Καλόγνωμων, Επί- 
σκοπος Χερρονησου (1793), Αόγων συγγραφεύς 11 , Εμμανουήλ Ρ<ο- 
μανίτης (1742) ι2 , Μακάριος Σκορδέλης (1787), διδάσκαλος καί 



(1) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 68. Βρετου Α'. 218. 

(2) Μελετίου Έκκλ, Ίστορ. Δ', 69. 

(3) Μ. Βερνάρδου Περιγραφή της Κρήτης σελ. 3 . 

(4) ΒρετοΟ Β', άρ. 50. Σ. Ά ρ. 

(5) Περιηγηματικόν Πτυκτάτιον (παρά Βρετψ Α', η', ι'.) « "Εχει νυν ή 
αυτή (Ελλάς) καί προς τούτοις και έν πλείσταις τών Ηπειρωτικών πόλεων 
(1707) τών Μακεδόνικων, των Θεσσαλικών, των Πελοποννησιακών, καί 
πάλιν τών Κρητικών, ήδη δε και τών της Μικρας Ασίας, Ιωνικών τε 
και νησιωτίδων τζερίτζο^ τών τεσσαράκοντα σπουδαστηρίων. » 

(6) Έν Προλεγομένοις του Λεξικού. 

(7) Βρετου Α', 254. 

(8) Βρετου Β', 284. 

(9) Βρετου Β', 339. 

(10) Βρετου Α', 180. 

(11) Βρεχοΰ Α', 204. 

(12) Βρετου Α', 24*2. 

Μ 



— 162 — 

συγγραφεύς Λόγων 1 , Γεώργιος Σκούφος (1777) 2 , Μακάριος Τρί- 
γωνης (4 771), γράψας Προσκυνητάριον της Μονής Λαύρας εν Αθω 3 , 
Αντώνιος, Σπυρίδων και Εμμανουήλ (αδελφοί) Αντωνιάδαι (1820) 4 , 
Δημήτριος Χαιρέτης, ιατρδς (1793 — ) 5 , Κήρυκος Χαιρέτης, ανεψιός 
του ειρημένου, ιατροφιλόσοφος, ιατρός του Σουλτάνου Μαχμούτ 
(1820) 6 , ίλαρίων Μητροπολίτης Τουρνόβου (1820), πολλά και 
διάφορα γράψας έκκλησιαςικά και τάς Γραφάς μεταφράσας 7 , Στέφα- 
νος δ Κανέλλος, ποιητής, ιατρός και Καθηγητής των μαθηματικών 
εν Βουκουρεστίω (1820), Νικόλαος Δριμυτικος ποιητής (1820) 8 , 
και έτεροι μέχρι του νυν άριδηλως δεικνύουσιν, οτι άείποτε εν τ^ 
γενέτειρα του Μουσούρου και Πηγά αί Μοϋσαι εύρον θερμούς λάτρεις 
και θεράποντα;. 



3) Τα εν Κύπρω. 

Η Κύπρος καταληφθεΐσα έπι της τρίτης Σταυροφορίας υπό των 
ΪΛΙδίραη τω 1192 — 1489 9 , κατεκτήθη ύστερον ύπο τών Ενετών 
τω 1489 10 , τελευταΐον δε ύπο τών Οθωμανών τω 1570 11 , υφ' ών 
μέχρι της σήμερον κατέχεται. Η μεγαλόνησος αυτή πολλά παθου- 
σα υπο τών ίΐΐδίραΐΐ, ησθάνθη πάραυτα τά ευάρεστα αποτελέσματα 
τη; ανεκτικής πολιτικής της Ενετίας υποταγείσα εις αυτήν 12 . Ανέ- 



(1) Βρετοΰ Α', 114.243. άρ 317. 

(2) Βρετοΰ Α', άρ. 278. 

(3) Βρετοΰ Α', άρ. 262. 

(4) Βρετοΰ Β', 240—241. 

(5) Βρετοΰ Β', 107 σημ. 

(6) Βρετοΰ Β', 347, άρ. 107. Α', άρ. 25. 31. 

(7) Κωνσταντίου Α', τοΰ άπό Σιναίου, περί τών μετά την άλωσιν κτλ. Ιν 
Έφημ. Φιλομαθών ένθα άνωτ. 

(8) Ου ποίημα εξεδόθη εν Ένετία τψ 1820. Σ. Άρ. 

(9) Ι,&οΓοίχ, Πβδ άβ Ια ΟΓβοβ, σελ. 50. 

(10) Αυτόθι σελ. 71. 

(11) Αυτόθι σελ. 75. 

(12) Σ. Ζαμπελίου Ιστορικά σ/.ηνογρα-^ήματα Κρήτη; εν Πανδ. ΪΑ', 3. 



— 163 — 

καθέν και μετά την άλωσιν δεν έπαυσε καλλιεργούσα τά γράμματα 
και ένδοξους άνδρας παράγουσα ί . Οι Σωζόμενοι, Ιωάννης Σωζόμενος 
(4 570), εν Ρώμη διδαχθείς και διδάξας, ελληνομαθής άκρως 2 , ίάσων 
δ αδελφός αύτου, φιλόσοφος και διδάσκαλος τη; Θεολογίας, επίσης 
εν Ρώμη διδάξας και γράψας ικανά, και Ιούλιος δ Σωζόμενος 3 , Συ- 
μεών Μονάχος δ Βερίβελος (4 565), επιμεληθείς της εκδόσεως του 
Τριωδίου *, Θεοφάνης Αογαρας επίσης, σύγχρονος δ , Ματθαίος δ Γα- 
λατιανος (4 590), επιστάτης της τυπώσεως των Μηναίων , ήσαν 
λόγιοι* Λεόντιος δε δ Ευστράτιος (4 590) εδίδασκε μετά καρποφο- 

ρίας εν Αευκοσία της Κύπρου, λίαν υπο Πήγα και Μαργουνίου τιμώ- 

7 
μένος \ 

Κατά δέ την εφεξής ΙΖ Εκατ. μετά την της νήσου αλωσιν έν 
καιροΐς τοιούτοις τά γράμματα έθεραπεύοντο, λόγιοι δε και συγ- 
γραφεί; αναφέρονται: Ματθαίος δ Κιγάλλας (4 640), Σύνοψιν γράψας 
ιστοριών και δογμάτων, κανόνας καΐ εύχάς [κετηρίου; 8 , ίλαρίων 
Κιγάλλας (4 660), διδάσκαλος και ίεροκηρυξ, πολλά θεολογικά συγ- 
γράψας 9 , Ματθαίος Μούττης (4 634), γράψας ίεράν Κατηχησιν 10 , 



(4) « Ιη Ο^ρΓΟ βΐ Οθΐκϋα αΐίηαοδ βδδβ, (\υι\ ροριιΐυιη ραΜΊοβ (Ιοοβαηΐ 
3\ι<ϋο.» ϋ&ν. 01ΐ)ΐΓ3βίϋβ δίαΐα ΕοϋΙβδίαπιΐΏ Ιιοο ΙβηιροΓβ (4574) ίη Οπιβοία 
6ΐο. » ΡΓ3ηοοίαΠ. 4583. σελ. 70. 

(2) Έλληνομνημ. Ζ'. 439. 

(3) Αυτόθι. 

(4) Βρετοΰ Α', 6. 

(5) Πανδ. Θ' 246. 

(6) ΒρετοΟ, Α', 188. 

(7) Έπιστ. Πήγα ή, ιδ', ρε, ρκδ', ρλδ', και άλλαχαΰ του της έν Χάλκη 
Θεολογ. Σχολής κωδ. Έπιστ. Μαργουνίου 37. σελ. 66 (4595) του Ά- 
ριτζιανοΰ κώδ. Ό Μαργούνιος έπέστελλεν αύτψ « ό ιερός πρωτοπαπάς οΰπω 
ήμΐν το χρέος άπέδωκε* χάρισαι ήμΐν, προς του φιλίου, γράμματα προς ε- 
κείνον διαμηνύοντα τήν άπόδοσιν έμπαρενείραις δέ έκείνοις και δπως μέχρις 
τούτου τά κατά σε κεχωρηκε, και τών προσφοιτησάντων νέων, ο'ϋς 
και παρ 7 έμοΰ προσείποις φιλικώτατα ». 

. (8) Βρετοΰ Α•, 207. 

(9) Βρετοΰ Α', 231. 

(10) Βρετοΰ Α', 207. Ψ«ο>. Έλλ. Βτβλ. Τόμ. ΪΑ', έν λ. 



— 464 — 

Θεοφάνης δ Ξενάκιος (1650), άνηρ λόγιος, Μητροπολίτης Φιλαδέλ- 
φειας αναδειχθείς 1 , Φίλιππος Πρωτονοτάριος (1639), γράψας Χρο- 
νικδν της Ανατολικής Εκκλησίας 2 , Νεόφυτος Ρόδινος (1650), έ*ν 
Ρώμη σπουδάσας και περί των ένδοξων ανδρών της Κύπρου άπλγί 
φράσει γράψχς 3 , Μάρκος Κύπριος (1660), διδάσκαλος έν Βουκουρε- 
στίω 4 , Φιλόθεος δ Κύπρου, σύγχρονος δ , Ιωάννης δ Κιγάλλας, Κα- 
θηγητής της φιλοσοφίας εν Παταβίω (1668), Αλέξανδρος δ Συγκλη- 
τικός σύγχρονος, νομομαθέστατος Ρ, Κοσμάς δ Δυρραχίου (1690), 
διδάσκαλος 7 , Γεώργιος Βουστρόνιος (1637), Καθηγητής της φιλο- 
σοφία; και θεολογίας εν τω της Ρώμης Φροντιστηρίω των Ουνι- 
τών 8 , Δημήτριος Κιγάλλας (άποθ. 1681), τρόφιμος του εν Ρώμη 
Γυμνασίου, !ατρ6ς άριστος 9 , και έτεροι. 

Και κατά την ΙΗ Εκατ. έφεξης τα γράμματα κατά το ένον έθε- 
ραπεύοντο, μικραΐ δε Σχολα!, έν ταίς ΜοναΤς μάλιστα, κατά τά 
μέσα της αύτη; Εκατ. αναφέρονται 10 . Τω 1760 έδίδασκεν έν 
Κύπρω (πιθανώς έν Λευκοσία η έν τη Μονή του Κύκκου) από τε 
έδρας και του άμβωνος Εφραιμ δ έ; Αθηνών, δ μετά ταύτα (1767) 
Ιεροσολύμων Πατριάρχης άναρρηθείς ". Εν δε τγ) Μονγί Μαχαιροϋντος 
περί το 1768 έδίδασκέ τις τών μαθητών Ευγενίου του Βουλγάρεως, 
παρ ω έμαθητευσε και Γερμανός Ιερομόναχος, δ ύστερον Σχολήν έν 
Καισαρεία συστησας 12 . Εν Αξ,υκοσία δε τη της νήσου πρωτευούση 



(1) Βρετοΰ Α', 234. 

(2) Φαβρ. Έλλ. Βιβλιοθ. Τ. ΙΑ', έν λ. 

(3) Βρετοΰ Α', 241. 

(4) Σοφ. Κ. ΟΙκ. περί Μάρκου του Κυπρίου, σελ. 24. 

(5) Αυτόθι Βρετοΰ Β', αρ. 202. 

(6) Σοφ. Κ. Οικονόμου ένθα άνωτ. Ό Συγκλητικός λέγεται και Κρης* 
Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 67. 

(7) Βρετοΰ Α', 211. 

(8) Βρετοΰ Α', 186. 

(9) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 68. 

(10) Ροοοοίίθ 1 δ Ββ5θ1ΐ(3Ϊυαη§ άθδ Μοι^βηΐίπκϊβδ βίο. 2, σ. 13. 

(11) Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου Περί τών μετά τήν &λωσιν κτλ. 
έν Έφημ. Φιλομαθών άρ. 467. Βρετοΰ Α', αρ. 213. 

(12) Γ. Γρήγορα έ'γγρ. σημ. 



— 465 — 

Γεώργιο; 6 Κωνσταντίνου τω 4757 αναφέρει Σχολην, ίσως την 
έπισημοτέραν \ αυτόθι δε τω 4 817ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου ίδρυσε 
Σχολην 2 * εν δε Λεμϊ\σσω, τη Μητροπόλει Κιτίου, τω 4820 επίσης 
ίδρύθη Σχολή, ης προί'στατο Δημήτριος δ Θεμιστοκλής 3 , ου μαθη- 
τής εγένετο Μάρκος δ Ανδρεάδη; . Αόγιοι δε Κύπριοι: Αλοΐσιος 
Ανδρούτζης (4 720), εν Ρώμη σπουδάσας, παπιστής Θεολόγος Κ , 
Γεδεών Αγιοταφίτης (1758) 6 , Ανθιμος Βέρας (1782) 7 , Κυπριανός 
Αρχιμανδρίτης (1788), γράψας ίστορίαν χρονολογικήν της Κύ- 
πρου 8 , Ιωάννης Καρατζάς εκ Αευκοσίας (4 790) 9 , Νικόλαος Θη- 
σεύς (4 84 4) 10 , δ έπ' εσχάτων (4 839) την Πατριαρχικών Σχολην 
£ν Κωνσταντινουπόλει κοσμησας, δις αύτην ιθύνας, Σαμουήλ δ άπο 
Μεσημβρίας 11 , και δ εκ Αάρνακος της Θέμιδος θερμότατος λάτρις, 
Καθηγητής του εν Αθήναις Εθνικού Πανεπιστημίου Νικόλαος Σα- 
ρίπολος, και έτεροι άποδεικνύουσιν, δτι ουδέποτε εν τη μεγαλόνησος 
Ικείνη εξέλιπε των γραμμάτων η καλλιέργεια.. 



4) Τα εν Χίω. 

Η Χ/οζ-, δ μάλλον ελεύθερος του Αίγαίου τόπος μετά τον Αθ&), 
κατεχόμενη προ μακρού χρόνου ύπο των Γενουηνσίων, διετηρησε 
και ύπ6 την κυριαρχίαν αυτών άρχαιά τίνα έθιμα δημοτικά, μεθ'ών 
συνανεμίγνυτο η ελευθερία των Ιταλικών ηθών ί2 ' κατεκτηθη ύπο 



(4) Έν Προλεγομένοις του Αεξικοΰ. 

(2) Αογίου Έρμου έ'τ. 4820 σ. 520. Ρ. ΌίάοΙ, νορ^β (Ιαηδ 1β Ι,βναηΙ, 
σελ. 327. 

(3) Αογίου Έρμου έ'νθ. άνωτ. σελ. 520. 

(4) Νέα Κύπρια επη έν Παρισίοις 1833 σελ. 8. 

(5) Βρετοΰ Α', 177. (6) Βρετοΰ Α', 188. 

(7) Βρετοΰ Β', 246. 

(8) Βρετοΰ Β', 71. 83. 289. 

(9) Βρετοΰ Β', 224. 

(10) Βρετοΰ Β', 162 

(1 \ ) Κωνσταντινιάδος σελ. 1 49 της β' έκδ. 

(12) ΥΠΙβΠίαΐη Ίστορ. Δοκίμιον σελ. 52 — 55 της Έλλ. μετάφρ. 



— 4 66 — 

Σουλεϊμάν του Β' τω 4565 — 4 566 άνευ αντιστάσεως, διο επεβλή- 
θησαν αύτη φόροι ελαφροί καΐ ικανά προνόμια έχορηγηθησαν, υπο 
την επιρροην των οποίων οι κάτοικοι και κατά την ΙΣΤ Εκατό ντ. 
ηρξαντο νά άπολαύωσι τών αγαθών του πολιτισμού και της ησυ- 
χίας, άγνωστων τότε εις την επίλοιπον Ανατολην *. 

Κατά την ΙΣΤ Εκατ. οι Χΐοι φιλέμποροι και εύποροι δεν τημέλη- 
σαν νά συστησωσι Σχολην, εν γι έδιδάσκοντο, πλην τών εγκυκλίων, 
ή φιλοσοφία^, αϊ επιστήρ,αι και ιδίως η ιατρική 3 * τουθ' δπερ 
άποδείκνυται εκ τών σοφών Χίων της ΙΣΤ' και ΐζ' Εκατ., ανδρών 
τιμησάντο^ν την Εκκλησία; και το Ελληνικον Εθνος. Ιωάννης δ Κο- 
ρέσσιος (1530), Ιωάννης και Λεονάρδος οι Μινδόνιοι, ιατροί, καΐ δ 
λόγιος Γεώργιος Σεβαστόπουλος, οις μετά τιμής έπέστελλεν ο Πη- 
γας τώ 4 592 4 , δ διδάσκαλος Ερμόδωρος δ Λήσταρχος (4 590) 5 , 
Γεώργιος δ Ιουστινιανός (4 590) 6 , Εμμανουήλ δ Γλυζώνιος (1596), 
επιστήμων, πρώτος κοινή φράσει γράψας Αριθμητικην, έπιστατησας 
της εκδόσεως εκκλησιαστικών βιβλίο*ν, και συντάξας το Εύαγγελι- 
στάριον και τά Πασχαλιά 7 , Χριστόφορος Καμπάνας (1560), συλ- 
λογεύς τών Κανόνων , Κωνσταντίνος Πατρίκιος (4 570), εν Πατα- 
βίω 9 , και έτεροι. 



(4) Εβογοϊχ, ίΐβδ (1β Ια Οι-βοβ, σελ. 279. «()ϋθίφΐβ Γβιιηίβ 3 ΓΕίϊΐρίτβ 
Ιαι*ο, ΟΚία οοηδβΓνα άβδ ρπνίΐβ^βδ βΐ υηβ ΠββΓίβ, ηαβ 1β8 Οΐίοπι&ηδ ηβ 
Ιαΐδδαίβηΐ α αυοαηβ αυΐΓβ (3β ΙβαΓδ οοηηυβίβδ.» 

(2) «Νίδί ίη ΟΙιίο, υΜ ραυοί βίΐίιαο Έλληνες ρΐιϊίοδορίιίαιη δίηοβποΓβηι 
ρΓοίϊΐβαηΙϋΓ. λ Τιιγοο§γ&60. σελ. 495. 543. 

(3) Α. Βλαστού Χιακ. Β', 63. 83. 85. Γερβίνου Ίστορ. της Έλλ. 
Έπαναστ. έν Φιλίστορ. Δ', 387. 

(4) Έπιστ. ιά του της έν Χάλκη Θεολ. Σχολής κώδ. δρα Ιωάννου του 
Μινδονίου Έπιστολήν προς τον Πατριάρχην Διονύσιον έν τφ Μηναίψ 
του Σεπτεμβρίου της έκδ. Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανοϊί σελ. ιη. 

(5) ΤϋΓθο§Γ3θβ. σελ. 245. 513. 

(6) Έπιστ. Μ. Πήγα" σιβ' του αύτοΰ κώδ. 

(7) Βρετοΰ Β', 256. δρα καΐ έν τέλει των Ευαγγελίων το Εύαγγελι- 
στάριον. 

(8) Ρ3ΐ)ΐϊο. Έλλ. Βιβλ. Τόμ. ΙΑ', έν λ. (ΗθΗβδ). 

(9) Αυτόθι Η', 97. 



— 467 — 

Κατά δε την εφεξής ΙΖ' Εκατ. οργώντες φαίνονται προς την 
πρόοδον οι Χΐοι' άνδρες δε διάσημοι έγένοντο (πλην ετέρων Λατί- 
νων) Λέων δ Αλλάτιος (1620), άνηρ ακάματος, σοφδς, πολυγράφος, 
ει και τα δόγματα προς ζόφον αποκλίνων, (εφ' ω και Σχολήν έν 
Χίω συνέστησε προς έκπαίδευσιν των Λατίνων, ΜεγάΛο ΣχοΛεΐον κα- 
λουμένην, διατηρηθεΐσαν μέχρι του 1822) 1 ,άλλά μην ελληνις-ής αξιό- 
λογος, ώ; δεικνύουσιν άλλα τε και ή ελληνιστί υπέρ της Ελλάδος 
'ίΐδη αύτου προς τον Δέλφινα της Γαλλίας 2 , Γεώργιος δ Κορέσσιος 
(1 640), ιατρός και θεολόγος άριστος, φιλόσοφος περιπατητικός, 
πλείστα λόγου άξια συγγράψας 3 , Πα'ί'σιος δ Λιγαρίδης (άποθ. 4678), 
έν Ρώμη εκπαιδευθείς, και θερμός υς-ερον της Εκκλησίας ημών υπέρ- 
μαχος, πολλά υπέρ αυτής γράψας, καί διδάξας εν τη κατά το 
ΐάσιον Αυθεντική Σχολή, τελευταιον δέ Μητροπολίτης Γάζης έν 
Ρωσσία αναδειχθείς 4 . Αντώνιος δ Κοραής (1670), εις των προγόνων 
του Αδαμαντίου, εκπαιδευθείς έν Ρώμη, ελληνιστής άξιος λόγου, 
γνωστός διά την πινδαρικην του 'φδην προς τον Καγκελάριον τής 
Γαλλίας ΟΆ()Ι1θ88αΐ1 5 , Κύριλλος Ιερομόναχος (1640), συγγραφεύς 
Σαρανταρίου 6 , Γρηγόριος Ιερομόναχος (1 650), γράψας Σύνοψιν των 
ιερών τής Εκκλησίας δογμάτων 7 , Κωνσταντίνος Ροδοκανάκης 
(4668), έν όξωνία εκπαιδευθείς, άνηρ λόγιος, ποιήματα ελληνιστί 
ποιησας εις τιμήν τοΰ Καρόλου II βασιλέως τής Αγγλίας 8 , Εμμα- 
νουήλ Σκυλίτσης (4695), περί του έν Ρώμη Ελληνικού Φροντιστη- 
ρίου γράψας 9 , Θεόδωρος Ρέντης (4 620), διδάσκαλος τής Ελληνικής 



(1) Βρετοΰ Α', 172. 

(2) Μαΐΐβοΐι'δ ΟΓαπιπι&ΐίΙί (ΙβΓ ^πβοϊπδοΐιβη νιιΙ^αΓδρΓαοΙιβ σελ. 58. 
Βρετοΰ Α', 172. Α. Βλαστοΰ Χιακ. Β', 66—88. 

(3) Βρετοΰ Α', 209. 

(4) Βρετοΰ Α', 213. 

(5) ΜαΙΙ^οΙι'δ ενθ. άνωτ. σελ. 60. Βρετοΰ Β', 281. 

(6) Βρετοΰ Α', 242. 

(7) Βρετοΰ Α', 190. 

(8) Βρετοΰ Β', 332. 

(9) Βρετοΰ Β', 35. 335. 



— 468 — 

Ιν Τουρίνω και Ρώμη 1 , Λαυρέντιος Καββάκος (4 660) 2 , Κλήσης & 

Ιωαννίνων (1690) 3 , και Ετεροι. 

Κατά δε την ΙΗ' Εκατ. και εφεξής (ΐΘ ) επίσης αναφέρονται οΕ 
λόγιοι: Ευστράτιος δ Αργέντης, ιατροφιλόσοφος και θεολόγος άρις-ος 
(1750), πολλά και καλά Εκκλησιαστικά γράψας *, Τιμόθεος Κυρια- 
κόπουλος, ιεροκηρυξ (1759) 5 , Κωνσταντίνος Γορδάτος (4730), 
Ιπιστημων, γράψας περί τη; των σφαιρών χρήσεως β , και έτεροι 
άκοδεικνύοντες; ότι τά γράμματα έθεραπεύοντο" ούτω δε κατά την 
ΙΗ' Εκατ. έν Χίω ύφίσταντο τρεΐ; δημόσιαι Σχολαι εις έκάστην 
μοΐραν της πόλεως 7 , ότε έδίδασκεν αυτόθι και τις θειος του Κοραή 
την Ελληνικην Κύριλλος Ιερομόναχο; 8 . Λόγιοι δε Χίο ι, Κωνς-αντί- 
νος Κοκκινάκης (1800), δ άναλαβών την εκδοσιν του Λογίου Ερμου 9 , 
Αντώνιος Κορωνιο; (1 800) 10 , Γεώργιος Χρυσοβελόνης (1800), ιατρός 
έν Βιέννη, γράψας λόγον φιλοσοφικον περί του Γνώθι σαυτον **, 
Λαυρέντιος Χρυσοβελόνης (1790) 12 . Περί δε τά τέλη τη; ΙΗ' Εκατ. 
(4792) οι των Χίων εύπορώτεροι άδραΐ; δαπάναις συνέστησαν την 
τόσον ονομαστην μετά ταύτα γενομένην δ/,μοσίαν Σχολήν, Γνμνά- 
σιον καλώς καταρτισμένον μετά Βιβλιοθήκη; και τυπογραφείου, α- 
ριθμούσαν προ της καταστροφής της πόλεως 700 μαθητάς, έν οίς 
διακόσιους ξένους 13 . Εν αύτη έδίδαξαν Αθανάσιος δ Πάριος (1 788 



(4) Α. Βλαστοΰ Χιακ. Β', 79. 

(2) Τούτου ευρηνται Διδαχαι έν χειρ. ΰπ* αρ. 296 και 297 της τοδ 
Άγιοταφ. Μετοχ. βιβλ. 

(3) Μελετίου Έκκλησ. Ίστορ. Δ', 74. 

(4) Βρετοΰ Α', 178. 

(5) Βρετοΰ Α', 81. 242. 

(6) Βρ 3 τοΰ Β', 46. 

(7) Α. Βλαστού Χιακ. Β', 65. 133. πρβλ. Γεωργίου Κωνσταντίνου έν 
Προλεγομένοις του Λεξικοΰ «Εις Χίον εν.» 

(8) Βίος Αδαμαντίου Κοραή έν Παρισίοις 4833. σελ. 4. 

(9) Βρετοΰ Β', 278. 

(10) Βρετοΰ Β', 285. 

(14) Βρετοΰ Β', 265. Ι. Δεκιγάλλα Σχεδίασμ. σελ. 47. 

(42) Βρετοΰ Β', 422- (13) ΕαοΓυΐχ, ιΐβδ άβ Ια αΓβοβ. σελ. 294. 



— 4 69 — 

— 1812), Δ&)ρόθεο; ο Πρώϊος, Νεόφυτος δ Βάμβας και Κωνς-αντινος 
δ Βαρδαλάχος (1816) 1 Ιωάννης δ Τσελεπής, τελευταΐον δε προϊστά- 
μενος αυτής (1820) 6 Νεόφυτος Βάμβας μετ' άλλο>ν [δεκατεσσάρων 
διδασκάλων 2 . Μετά δε την καταστροφών της πόλεως ή τοσούτον 
ώφελήσασα το Εθνος Σχολή και πολλούς παραγαγουσα καρπούς 
περιωρίσθη μέν, άλλα διετηρεΐτο μέχρις εσχάτων, μεταβληθέΐσα ηδη 
τη γενναιοδωρία των μεγαλεμπόρων και φιλοκάλων Χίων εις Γυ- 
μνάσιον. 

5) Τά έν Πάτμω, καΐ ταις λοιπαΐς Κυκλάσι κα'Ι Σποράσιν. 

Η Πάτμος, νήσος μικρά μέν και το πάλαι άσημος, Ιζάκουστος 
οέ άπο της σωτηρίου εποχής δια την αυτόθι έζορίαν του ήγαπημέ- 
νου τω Χριστφ μαθητού, εμελλεν άναδειχθήναι επίσημος δια την 
περικλυτην εν αύτη Πατμιάδα Σχολήν 3 . Λίαν πρωί'μως (1454) 
ύποταγείσα τοις Οθωμανούς *, ηύξησε μικρόν κατά μικρόν και Ιπέ- 
δωκεν εις την ναυτιλίαν 3 και το εμπόριον (1621), εξ ου έλάμβανεν 
άφθονα πλούτη 6 . Εύπορουντες οΐ Πάτμιοι, περί την περίπυς-ον οι- 



(1) Ρ. ΟίάοΙ νογ9§θ (Ιθηδ 1β ίβνβηΐ. σελ. 440. 

(2) Α. Βλαστού Χιακ. Β', 133—. Ή Βιβλιοθήκη τοϋ Κοραή εκ 3400 
τόμων συγκειμένη, μετεκομίσθη εις Χίον τφ 1842 (Θ. Ζωγράφου Έπτάλοφ. 
4861 σελ. 244). 

(3) Ι. Σακελλίωνος Μεχμέτ Β' του πορθητοΰ φιρμάνιον έν Πανδ. ΙΣΤ', 
529 — . Ή Σχολή αΰτη έκαλεΤτο Πατριαρχική δια το εΐναι αυτήν ίσως 
εντός του Πατριαρχικού καΐ Σταυροπηγιακού Μοναστηρίου του Άγιου 
Άπος-όλου Ιωάννου τοϋ Θεολόγου* έν χειρ. ύπ' αρ. 449 της του Άγιοταφιτ. 
Μετοχ. βιβλιοθ. (4) Αυτόθι. 

(5) Ό& Κογ, νον&^θ άβ ΕβναηΙ, Ρ^πδ 1629 σελ. 351 . Οαβππ ϋβδοπρίίοη 
άβ Γιΐβ (1θ Ρ&Ιίϊΐοδ, βΐ άβ 1'ιΙβ άβ δαπιοδ, Ρ&Πδ, 1856. σελ. 47 — 48. 

Ε. Σταματιάδου ή νήσος Πάτμος, έν Χρυσαλλίδ. ('Αθηνων Α', 387. 427.) 
Ή Πάτμος είχε ναυτικόν άξιόλογον καΐ το μεγαλείτερον της Ελλάδος, 
προστατευόμενον υπό των 'Ιπποτων του Αγίου Ιωάννου τ•7\ς Μελίτης. Ίω. 
Φιλήμονος Ιστορικόν Δοκίμιον της Φιλικ. Έταιρ. Έποχ. Α', Κεφ. Β', 
49 Σημ. ά. έν Ναυπλία 1834. 

(6) Ι.80Γ0ΪΧ ενθ. άνωτ. σελ. 209. 



— 170 — 

κοΰντες Μονην του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, ησθάνθησαν ενωρίς 
την ανάγκην των γραβατών. Πρώτος, ών ισμεν, αναφέρεται δί- 
δαξα; φιλόσοφα μαθήματα εν Πάτμω (1580 — 1600) Νικηφόρος 
Ιερομόναχος, ο Χαρτοφύλαξ, Κρης, μετά ταύτα Ααοδικείας Επίσκοπος 
(άποθ. 1628) 1 . Βαθμηδόν όμως άπ6 Αλεξάνδρου του Μαυροκορδάτου 
συνέςτο και πολλην την έπίδοσιν εσχεν η αξιόλογος Πατμιάς Σχο.ΐϊι, 
Ελληνομουσεΐον 2 , διατηρούμενη μέχρις εσχάτων ύπο του εν Κ]Πό- 
λει ίσναφίου των γουνάρεων μετά λαμπρας Βιβλιοθήκης. Εν αύτη 
αναφέρεται διδάξας Μακάριος δ Πάτμιος, περί τάς αρχάς της ΙΗ 
Εκατ., 8ν διεδέξατο Γεράσιμος Ιερομόναχος δ Βυζάντιος (έδιδ. 1730) 
(άποθ. τω 1740) 3 * είτα Βασίλειος δ Κουταλιανος, μεθ' 8ν Δα- 
νιήλ δ Κεραμεύς, Πάτμιος, αποθανών τω 1801 *. Τον Δα- 
νιήλ διεδέξατο Μισαηλ δ Πάτμιος, τούτον δέ δ σοφώτατος Παί'- 
σιος δ Καραπατας (1817) 3 , Πάτμιος επίσης, τοΰτον δέ Κύριλλος 
και Πα*ίσιος οι Πάτμιοι, Νεόφυτος δ Βυζάντιος, Χαραλάμπης δ Θεσ- 
σαλονικεύς, Ιωάννης Σφοίνης δ Σάμιος, Ισαάκ δ Κρης, Ιεζεκιήλ δ 
Καλύμνιος, Νικόδημος δ Πάτμιος, Γρηγόριος Άγαθόβουλος δ ες Η- 
ράκλειας της έν Θράκη, και τελευταίος δ νυν διδάσκων γραμματεύς 
και βιβλιοφύλαξ της Μονής Ιερόθεος Φλωρίδης. Οι μ,αθηται της 
Πάτμου έκαλοϋντο Γαζΐται ύπδ των αντιπάλων των Ιωαννιτων 
προσηλωμένων εις τον Αάσκαριν και Αασκαριτών διά τούτο καλου- 



(1) Ό Πηγας έπέστελλεν αύτψ « ώς ιδίοις άγαθοΐς τ ών παρ ακατατε- 
6ειμένωνσοι νέων τη παιδεία ύπερ αγρυπνώ ν.» 'Επιστ. σκέ του 
της κατά Χάλκη ν Θεολ. Σχολής κωδ. πρβλ. Ι. Σακελλίωνος έν Πανδ. ΙΕ', 
445. ΙΣΤ', 530 έν Σημ. % 

(2) Βρετοΰ Α', αρ. 221. 

^3) Γεράσιμος Ιερομόναχος Βυζάντιος, διάδοχος του Μακαρίου έν 
τη Πατμιάδι Σχολή, αποθανών έν Κρήτη τψ 1740, ην άνήρ όσιος• τούτου 
το λείψανον σώζεται σώον έν Κρήτη έν τη Μονή της Αγίας Τριάδος, 
έκτος της δεξιάς σωζόμενης έν τη Σχολή της Πάτμου (Μελετίου \Εκκλ. 
Ίστορ. Δ', 221.) 

(4) Σοφ. Κ. Οικονόμου βίος Γρηγορίου Είρηνουπόλεως σελ. 16 — 17 σημ. 
ά. δτε ή Σχολή εΐχε περί τους 200 μαθητάς συνειλεγμένους πανταχόθεν 
της Ελλάδος. 

(5) Αογίου Έρμου έτ. 1817 σελ. 43. 



— 171 — 

μένων' 1 . Μετηρχοντο δε τον διδάσκαλον ιδία και δημοσία 2 Ιν τε Κ]πό- 
λει και άλλαχου, παρά δε τοις λρχιερευσιν γραμματείς γινόμενοι και 
αυτοί εις τδν Κλήρον μεταβαίνοντες Αρχιερείς προύχειρίζοντο καε 
Πατριάρχαι, ικανοί αυτών τον Κλήρον κοσμησαντες 3 . 

Εν Σάμω, (οπόθεν κατηγετο δ λόγιος Μητροπολίτες Σάμου Ιω- 
σήφ Γεωργειρηνης * η Γεωργιρένσιος , δστις άποστατησας μετέβη 
εις Άγγλίαν τω 1678, όπου λαβών Εκκλησίαν ιερούργει κατά τον 
Ανατολικον τύπον, συγγράψας περί της τότε καταστάσεως της Σά- 
μου, Ικαρίας και Πάτμου 6 ), αναφέρεται Σχολή Ελληνική περί τα 
1757 7 , διατγιρηθέΐσα και εφεξής, καΐ μεταβληθέΐσα μετά την άπο- 
κατάστασιν τών πραγμάτων της Ηγεμονίας της Σάμου εις το Πυ- 
θαγόφειογ Γυμνάσιον. 

Εν Σύμη περί τά τέλη της ΙΗ Εκατ. ύφίστατο Σχολή Ελλληνικη, 
δ τε έδιδάχθη αυτόθι Κίονσταντίνος δ Βαρδαλάχος ύπδ Γερασίμω τω 
Κερκυραίω 8 , διατηρηθεΐσα και εφεξής. 

Εν 'Ρόδω κατά την ΙΣΤ Εκατ. εύρίσκομεν λόγιον τδν υπδ Πήγα 
λίαν τιμώμενον Γεώργιον ιερέα και Λογοθέτην Ρόδου ('ίσως τδν παρά 
Φαβρικίω Καλύβην), διάφορα θεολογικά γράψαντα 9 και ποιητην 10 , 
Νικόλαον Ρόδιον, διδάσκαλον Ιωάννου Αρμάκη 11 . Εφεξής δε κατά την 
ΙΗ' Εκατ. Θωμαν Ρόδιον (1770) λόγιον 12 , Ιωάννην Λίνδιον (1780), 
ιεροκήρυκα τής Μεγάλης Εκκλησίας 13 , Παναγιώτην Γεωργίου 



(1) Κούμα Ίστορ. ανθρωπίνων πράξεων ΙΒ', 555. 

(2) Ώς Ιάκωβος ό Πάτμιος έν Ίεροσολύμοις (1710)• ενθ. άνωτ. περί των 
εν Ίεροσολύμοις. 

(3) Σοφ. Κ. Οικονόμου *Απαρίθμησις τών από Ί 487 — 1825 έν Αλε- 
ξάνδρεια πατριαρχευσάντων έν Πανδ. ΙΔ', 596. 

(4) Ε. Σταματιάδου έν Πανδ. ΙΓ', 545. 

(5) Μελ3τίου Έκκλ. Ίστορ., Δ', 230. &υβπη ενθ. άνωτ. σελ. 125. 

(6) Ή ιστορία αύτη μετεφράσθη γαλλιστι και άγγλιστι Οπό Νικολοπούλου 
έν Παρισίοις (Σ. Αρ.). 

(7) Γεωργίου Κωνσταντίνου έν Προλεγομένοις του Λεξικοΰ. 

(8) ΒρετοΟ Β', 243. (9) Φαβρ. έν λ. (ΙΑ' ΗβΓίβδ). 

(10) Έπιστ. Πήγα ριθ'. σμγ'. 

(11) Έπιστ. Μαργουνίου 153. σελ. 320. του 'ΑριτζιανοΟ κωδ. 

(12) Βρετοΰ Β', 332. (13) Βρετου Α', 202. 



— 172 — 

Ρόδιον (;) μεταφράσαντα δια στίχων τάς επτά τραγωδίας του 
Σοφοκλέους 1 , Κελεστΐνον Ρόδιον (4 798), γράψαντα ύπέρτής Χρι- 
στιανικής πίστεως κατά τίνων φιλοσοφικών ληρημάτων 2 . Ευρί- 
σκουν δε υπάρχουσαν τω 4757 Σχολην μίαν 3 , τω δε 4817 
Παναγιώτης τις μαθητής του Κούμα αυτόθι έδίδασκεν 4 . 

Εν Σίφνω, μια των Κυκλάδων, πολλούς μετά ταύτα μου- 
σοτραφεις παραγαγούση άνδρας, λέγεται περί το 4687 συ- 
στασα Σχολή αξιόλογος, "Αγιος Τάφος επιλεγόμενη διά τ6 είναι 
αυτήν εν Μετοχίω τοΰ Αγίου Τάφου εις Σχολην μεταβληθέντι 
ύπο του τότε Ιεροσολύμων Πατριάρχου. Η Σχολή αυτή ήκμασε κατά 
την εφεξής ΙΗ' Εκατ. 3 , δτε τω 4 775 έδίδασκεν αυτόθι Εμμανουήλ 
Τροχάνης, δ Λάκων, ποιήσας στίχους ηρωικούς 786 εις τον Οικουμε- 
νικών Πατριάρχην Σωφρόνιον 6 , εφεξής δε τω 4 780 έδίδασκεν έν 
αύτη Μισαήλ δ Πάτμιος, ύστερον εν Πάτμω διδάξας 7 . Λέγεται δ' 
αυτόθι διδάξας και Δανιήλ δ Κεραμεύς προ της εν Πάτμω διδασκα- 
σκαλίας του. Μαθηται ταύτης άνέβησαν Πατριαρχικούς και Αρχιε- 
τικούς θρόνους, αυτόθι έδιδάχθη δ Μαυρογένης 8 , Γρηγόριος ιερομό- 
ναχος έν Δάκκα των Ινδιών διδάξας, κατ* αρχάς και Νεόφυτος δ Βάμ- 
βας, και έτεροι. Διετηρήθη δε μέχρις έσχατων, δτε μετά πολλής 
καρποφορ/ας έδίδασκεν έπι εικοσαετίαν όλην μέχρι τής Ελληνικής 
Επαναστάσεως ( — 4824) Νικόλαος δ Χρυσόγελως, (πολλάς περι- 
βληθείς ύστερον αρχάς έν Ελλάδι,) πολλούς ένεγκοϋσα διδασκάλους 
εν Κωνσταντινουπόλει το πλέον και αυτή τή Ελλάδι διδάξαντας . 



(1) ;Ι. Δεκιγάλλα Σχεδίασμα σελ. 21. 

(2) Αυτόθι σελ. 47. 

(3) Γεωργίου Κωνσταντίνου έν Προλεγομένοις τοΰ Λεξικού. 

(4) Ρ. ΒίάοΙ νον3£ β (Ι^ηδ 1β ίβν&ηΐ σελ. 346, 

(5) Τω 1757. δρα σημ. 3. 

(6) Έν χειρ. υπ άρ. 339 της τοΰ Άγιοταφ. Μετοχ. Βιβλ. 

(7) Ινδική Άλληλογραφ. ΰπό Ηλία Τανταλίδου σελ. ιβ'. 

(8) "Ισως ό έκ Μυκόνου ( ;) η Πάρου Δ. Μαυρογένης, τψ 1786 είς 
τον της Ούγκροβλαχίας αρθείς θρόνον, περί ου δρα Χρυσαλλίδ. Αθηνών 
Δ', 405 έν Σημ. γ'. 

(9) Ζ. Δημητριάδου (έν άνεκδ. Πραγματεία περί Σίφνου.) 



— 173 — 

έν Μντι.ΙηΥΐβ τω 1757 φαίνεται υπάρχουσα Σχολή 1, αυτόθεν 
κατηγετο (πλην Δωροθέου του Λεσβίου καΐ Ιωάννου (του και Τζανη) 
Σχολαρχών της Πατριαρχικής Σχολής (1726 — 1744) 2 ) Σεραφείμ 
Ιερομόναχος, λόγιος (1703), δ διορθώσας την πρώτην εις την ήμε- 
τέραν κοινην γλώσσαν μετάφρασιν της Καινής διαθήκης υπό Μαξί- 
μου του Πελοποννησίου 3 , Αντώνιος δ Παλλαδοκλής (1 770), έν Ρωσ- 
σία λόγιος, ποιησας Υΐδάς ελληνιστί ιαμβικω, σαπφικω και ηρωϊκω 
τω μέτρω 4 , Γρηγόριος δ Καλαγάνης (1819), ίστορίαν της Παλαιάς 
και Νέας Γραφής μεταφράσας εκ του Γερμανικού^, Θεοδόσιος ο 
Λεσβίος (1807), έκδούς Στοιχεία ναυτικής έν Λιβόρνω 6 , και έτεροι* 
εφεξής δε ή της Μυτιλήνης Σχολή διατηρούμενη μετεβλήθη νυν εις 
Γυμνάσιον. 

Εν Σερίφω τω 1816 συνέστη Σχολή, έν 7) δ Πατριάρχης Κύριλ- 
λος δ ΣΤ Ιπεμψε διδάσκαλον τον Λουκαν Θ. Λιβανόν 7 . 

Εν "'Τόρα Σταμάτιος Μπουτούρης, ΐδραίος, έγραψε περί της Πανα- 
γίας της Τδρας έν Λιβόρνω τω 1817 . Τυπογραφεΐον δε συνέστη έν 
Τδρα τω 1825, ένφ έτυπώθη ή Επιστολή της Ευανθίας Κα'ί'ρη προς 
τους Φιλέλληνας 9 . 

Εν Πάρω τω 1817 αναφέρεται συστάσα Σχολή, ης προΐστατο 
Κωνσταντίνος Γεωργιάδης' . 

Εν Νάζω, κατά τ6 χωρίον Σαγκρι, φαίνεται συστασα τω 1818 
υπο Καλλινίκου Βαρταβάνη 11 , τω δε 1821 έδίδασκεν αυτόθι (Νάξω) 
Χρις-όδουλος δ Χρύσης Νάξιος 12 . 



(1) Γεωργίου Κωνσταντίνου έ'νθ. άνωτ. 

(2) Γ Όρα Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου Περί της Πατριαρχικής Σχο- 
λές κτλ. έν τψ Περιοδικψ σελ. 289. 

(3) Βρετοϋ Α'. 242. 

(4) Βρετοΰ Β', 314. άρ. 138 139. 140. 

(5) Ί. Δεκιγάλλα Σχεδίασμα σελ. 42. 

(6) Σ. 'Αρ. 

(7) Λογίου «Ερμου ετ. 1817 σελ. 223. 

(8) Σ. 'Αρ. (9) Σ. 'Αρ. 

(10) Λογίου Έρμου έτ. 1817 σελ. 119. 

(11) Αυτόθι έ'τ. 1818 σελ. 463. 

(12) Γ. Γ. Παπαδοπούλου τα κατά τον Πατριάρχην Γρηγόριον Ε' σ. 173, 



— 474 — 

Εν "Λνάρω, μια των Κυκλάδων πολλούς και ικανούς παραγα- 
γούση άνδρας, κληρικούς μάλιστα, άναβάντας και θρόνους Πατριαρ 4 
χικούς, τα γράμματα έθεραπεύοντο ανέκαθεν. Εν Ανδρω, τη πρω- 
τευούση του δήμου Ανδρου, ύφίστατο αρχαία Σχολή, εν η άπο του 
4824 έδίδασκεν ο ιερεύς Γρηγόριος Καμπανάκης, εξάδελφος Θεοφί- 
λου Κα'ί'ρη, εν Κυδωνίαις σπουδάσας, μέχρι του 1845, δτε έτελεύ- 
τησεν ΐ. Εν δε τω χωρίω Μουσινιώνι του δήμου Κορφίου τω 1818 
ύφίσταντο δύο Σχολαί 2 , ελληνική, (και Αλληλοδιδακτική), άνε- 
γερθεΐσα εκ συνδρομών υπο Σαμουήλ Σκαζη, Ανδρίου, Αρχιμαν- 
δρίτου και ίεροκήρυκος τ*7ίς Μεγάλης Εκκλησίας περί το 1799 υπο 
την έπίκλησιν τη; Άγιας Τριάδος μετά βιβλιοθήκης. Εν αύτΥ) έδί- 
δαξεν δ Σαμ,ουηλ. Μετά δε το 1821 Παΐσ.ος δ Κουμαριανος, Αν- 
δριος, ιερεύς. Ζαχαρίας Μαθας, περί το 1826, Ανδριος, δ νυν Θήρας 
Επίσκοπος, έκδούς τον Κατάλογον των Πατριαρχών τω 1837. Καλ- 
λίνικο; Καμπάνης, Ανδριος, σπουδάσας έν Μονάχω, δ νυν Ευβοίας 
Επίσκοπος, περί το 1828. Εν δε τ^ κοινή Σχολή έδίδαξαν Λεόντιος 
Φήμης, Ανδριος, Επίσκοπος Χριστουπόλεως της Σμύρνης περί το 
4827, Αεόντιος Κουμουριανος, Ανδριος, ιεροδιάκονος περί το 1829 3 . 
Λόγιοι δε Ανδριοι Διονύσιος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, δ 
άπο Ααρίσσης, δ και Πάρδαλι; (εξ οικογένεια; Βαρδαλη σωζόμενης 
και νυν εν Ανδρω).* οι αδελφοί Γαβριήλ, Ιγνάτιος Αρχιμανδρίτης και 
Γεώργιος Καλλονας, Ανδριοι, (1 800) 3 * Θεόφιλος Κα'ί'ρης (γεν. εν 
τη πρωτευούση Ανδρω τω 4 784 και άποθ. τω 1851 έν τγ) είρτκνί 
της Σύρου) σπουδάσας εν Κυδωνίαι; μέχρι του 1804, είτα διάκονος 
προχειρισθείς μετέβη εις Πίσαν, ένθα ήσχολήθη ιδίως εις τάς φυσι- 
κομαθηματικάς έπιστήμας* περί δε το 1810 έπανελθών έδίδασκεν 
εν Κυδωνίαις, εκείθεν δε μετέβη τω 1811 εις Σμύρνην διδάσκων τα 
μαθηματικά εν τη Ευαγγελική Σχολή, ών συνάμα και ίεροκήουξ, τω 



(1) Σ. •Αρ. 

(2) Λογίου Έρμου έ'τ. 4817 σελ. 595—613. 

(3) Σ. Ά Ρ . 

(4) Ζ. Μαθα Κατάλογ. Πατριαρχών σελ. 217. 

(5) ΒρετοΰΒ', 308. 



— 4 75 — 

δε 1812! έπανηλθεν ζΐς Κυδωνιάς διάδοχος Βενιαμίν του Λεσβίου 

μέχρι τοϋ 4824, εκείθεν δε εις Ελλάδα αντιπρόσωπος της Ανδρου 
έν τη έν Τροιζήνι Συνελεύσει, τω δε 1827 ιερεύς εν Σύρω μετερχό- 
μενος καΐ τον πολιτικδν β'.ον* τω δε 4 834 περιελθών την Εύρώπην 
και Τουρκίαν προς σύναξιν συνδρομών δια την εν Ανδρω Σχολών, ην 
έκάλεσεν Όρφανοτροφεΐον, εδίδασκεν έν αύτγί τω 1836 — 1840, 
οπότε κατεδιώχθη δπδ της Ελλ. Κυβερνήσεως και ή Σχολή έκλεί- 
θη 4 . Ευανθία Κα'ίρη, η αδελφή αύτοΰ, ποιήτρια (4826) 2 , διευθύν- 
τρια του εν Κυδωνίαις Παρθεναγωγείου, μεταφράσασα εκ του Γαλλικού 
τα περί ανατροφής των κορασίων πονήματα του ΒοϊπΙΙ} και ΡβΠβΙΟίΙ 
(1818) 3 Αεόντιος Καμπάνης Αρχιμανδρίτης, μαθητής των Κυδω- 
νιών, διδάσκων έν Σύρω μετά τδ 1821, αντίπαλος Θεοφίλου Κα'ί'ρη, 
Γαβριήλ Δαλλαγραμάτικας μαθ. των Κυδωνιών Ιεροδιάκονος, και έ- 
τεροι δεικνύουσι την αυτόθι κίνησιν. 

Εκ Κω κατηγετο (1682) Ζαχαρίας τις ποιητής 4 . 

Εξ Ευρίπου (Ευβοίας) Γεώργιος δ Χρυσοφδς (1792), επιμελητής 
της εκδόσεως της Σειράς τών Πατέρων εις τον Ιωβ °, Γρηγόριος δ 
Ευβοίας, έκδούς δίγλωττον (Ελληναλβανιστι) την Καινην Διαθηκην 
έν Κέρκυρα τω 1827 6 . 

Εκ Πάρου Αθανάσιος ιερομόναχος δ Πάριος (1 760), μαθητής τών 
εγκρίτων Ευγενίου του Βουλγάρεως, διδάξας έν Θεσσαλονίκη και Χίω, 
γράψχς θεολογικά και φιλολογικά 7 , Νικήτας Κονταράτο; (1802), δι- 
δάσκαλος 8 . 

Εκ Σκοπέλου, ένθα περί τήν ΙΗ' Εκατ. υπερμεσουσαν εδίδασκεν 
Ιερόθεος ιερομόναχος δ Πελοποννησιος 9 , μεταφράσας την βίβλον του 



(1) Σ. Άρ. 

(2) Σ. Άρ. 

(3) Βρετοΰ Β', 2ρ9. 

(4) Έν χειρ. ύπ' άρ. 324 της του Άγιοταφ. Μετοχίου Βιβλιοθ. 

(5) Βρετοΰ Α, 418. 254. 

(6) Σ. 'Αρ. 

(7) Βρετοΰ Α', 172. 

(8) Βρετοΰ Β', 422. 280. 

(9) Μελετίου Έκκλ. 'ίοτορ. Δ , 224. 



— 476 — 

Εφραίμ, κατηγετο δ περιώνυμος Καισάριος (Κωνσταντίνος πρότερον) 
Δαπόντες (1750), ικανά και καλά γράψας τά πλείστα διά στίχων 1 . 

Εκ Σκιάθου Στέφανος Δημητριάδης (1770), λόγιος 2 . 

Εκ Νά ζο ν Νικόδημος Αγιορείτης (1800), ζηλωτής και λόγιος 
μοναχός, πολλά γράψας 3 , Ζαχαρίας Αρκάς (1823), αξιωματικός εν 
Ρωσσία λόγιος 4 . 

Εξ "Ιου Σπυρίδων δ Βαλέττας (1818), έν Παρισίοις σπουδάσας **. 

Εξ "Ιμβοου Βαρθολομαίος δ Κουτλουμουσιανός (1821 — 1828), 
διδάσκαλος του Φλαγγινιανοΰ Φροντιστηρίου , εν Ενετία, είτα εν 
Κέρκυρα, τελευταΐον δε πρώτος έν Κωνσταντινουπόλει της Θεολο- 
γίας διδάσκαλος (1839), και τελευταΐον του έν Χάλκγ) Ελληνικ. 
Εμπορικού Φροντιστηρίου Διευθυντής (1840 — 1846)/, γράψας ι- 
κανά, έκδοτης ύστερον και των Μηναίο^ν 8 . 

Εκ Τενέδου Μανουηλ δ Τενέδιος (1799), εις τών αρίστων μαθη- 
τών Αάμπρου του Φωτιάδου, γράψχς διατριβην εις Θουκυδίδην . 

Εκ Λήμνου κατηγετο Σίμων δ Λημνιος (1543), ποιητής, μετα- 
φράσας Αατινιστί τον Διονύσιον 10 . 

Εκ Θήρας Σιγάλας Ιερομόναχος (1650), γράψας περί της κατά 
το έτος εκείνο εκρήξεως του ηφαιστείου 11 * και έτεροι, αφανείς διαμεί- 
ναντε:, μαρτυροϋσιν, ότι και το Αιγαίον συνεταράσσειο εις την τότε 
του Ελληνικού Εθνου; προς την παιδείαν κίνησιν. 



(1) Βρετοΰ Α', 193. 

(2) Βρετοΰ Β', 261. 

(3) Βρετοΰ Α', 233. 

(4) Βρετου Β', αρ. 720 

(5) Βρετοΰ Β', 242. 

(6) Βελούδου Χρυσαλλιδ. ενθ. άνωτ. περί Ένετίας. 

(7) Βαρθολομαίου Κουτλουμουσιανοΰ Υπόμνημα κτλ. σελ. 129. "Άνδρίον 
Σπαθάρη λόγον κτλ. έν Κωνσταντινοπόλει 1864. σελ. 6. 

(8) Βρετου Β', 289. 

(9) Βρετοΰ Β', 111. 340. 

(10) Σ Άρ. 

(11) Ί. Δεκιγάλλα Σχεδίασμ. σελ. 92. 



— 177 — 



ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ Δ'. 

ΤΑ ΕΝ ΡΩΣΣΙΑ ΚΑΙ ΤΑΙΣ ΠΑΡ' ΙΣΤΡΟΝ 
ΗΓΕΜΟΝΙΑΙΣ. 

Εν 'Ρωσσ/α, πλην των αρχαιοτέρων 1 , ενωρίς ηδη μετά την ά- 
λωσιν της Κ] Πόλεως φαίνονται μεταδιδόμ,εναι αϊ των φωτούν ακτί- 
νες άπδ της ες-ίας αυτής. Κατά την ΙΣΤ' Εκατονταετηρίδα μετέβη 
εις Ρωσσίαν και πλείστας αυτί) και μεγάλας προσηνεγκεν υπηρεσίας 
Μάξιμος, ο 'ΕΛ,Ιην επιλεγόμενος, εξ Αρτης το γένος ελκών, της Ορ- 
θοδοξίας τότε εν ταΐς χώραις έκείναις κυμαινορ,ένης υπο των έξωθεν 
εισβολών. Ο Μάξιμος εις Ρο^σσίαν άφικόμενος τω 1518, ού μόνον 
υπερησπίζετο την Ρωσσικην Εκκλησίαν κατά των αξιώσεων της Ρω- 
μαϊκής, άλλ' έγραψε κατά των ορθολογιστικών διδασκαλιών τής Α- 
ναμορφώσεως, κατά Ιουδαίων, Εθνικών και ετεροθρησκων, διώρθου τά 
βιβλία τής ιερουργίας, διεσάφει τάς Εκκλησιαστικάς εθιμοταξίας, 
τ6 Τυπικδν, μετέφραζε τά συγγράμματα τών Πατέρων, ούτω δε, 
ενεργών εμόρφωσε πολλού; άνδρας, ο'ίτινες ηδύναντο νά εξακολου- 
θησωσι μετά θάνατον τδ υπ* αύτου άρξάμενον έργον . Μελέτιος δε 



(1) Πρβλ. περί Θεοδώρου Πτωχοπροδρόμου εν Προλεγ. τών Άτακτων 
Α. Κοραή Τόμ. Α'. ς '. 

(2) «Ο χρόνος, εις δν ανάγεται ή φωτιστική εν 'Ρωσσία ενεργεία του 
Όσιου Μαξίμου του "Ελληνος, ην χρόνος παντοίων αλγεινών αταξιών προερ- 
χομένων εν αύτη το μεν εκ διαφόρων ξένων επιρροών, το δε έξ οικείων εσω- 
τερικών αιτίων. Έν τφ καιρώ τούτω, άφ' ενός, ήρ£αντο παρεισδύουσαι εν 
τη ρωσσικη κοινωνία μετ' ιδιαζούσης δυνάμεως αί όρθολογιστικαι και άντεκ- 
κλησιαστικαι ιδέαι, αί ανά τήν Δύσιν άναφυείσαι εκ της Μεταρρυθμίσεως, 
α'ίτινες τών παρ' ήμΤν τινας μολύνασαι. παρήγαγον δύο όρθολογιστικάς αιρέ- 
σεις- τήν Ματθαίου του Βάσκην και τήν Θεοδοσίου του Κοσόη• άφ'έτέρου, ή 
(Ρωμαϊκή Εκκλησία, καταπτοηΟεισα υπό της Μεταρρυθμίσεως ταύτης, ά- 
παύστως άποσπώσης έκ τής κυριαρχίας αυτής επαρχίας- ό'λα:, μετά μειζόνων 

12 



— 178 — 



β Πτογδς (1593) Θεοδώρω τώ βασιλεΐ Μοσχοβίας επές•ελλε: «Κατά- 
στησον παρά σοι, βασιλεϋ, Φροντιστηριον μαθημάτων Ελληνικών, 



αξιώσεων Ιπελάβετο των αρχαίων καΐ επίμονων αυτής προθέσεων κατά τής 
ημετέρας Εκκλησίας- επί της ήγεμονείας Βασιλείου τοΰ Ιωάννου, οι Πάπαι 
Λέων ό Χ καΐ Κλήμης 6 VII, πρέσβυν μετά πρέσβυν άπέστελλον είς 
Μόσχαν προτρέψοντες είς την μετά της 'Ρωμαϊκής Εκκλησίας Ινωσιν Ιδίως 
έπ'ι μακρόν διέμεινεν εν Μόσχα ό "Εξαρχος τοΰ Πάπα Νικόλαος Σχομβέρ- 
γος, γράφων καΐ διαδιδοΰς έν τφ λαώ διάφορα συγγράμματα υπέρ της 
έαυτοΰ Εκκλησίας και έξαπατών ούτω τους άπρονοήτους. Τέλος ή των 
Ιουδαΐζόντων α'ίρεσις, καίπερ τέλεον κατεκρίθη υπό της εν ετει 4504 γενο- 
μένης Συνόδου, και έπαύσατο αναφανδόν διαδιδομένη, άλλ' έν τφ κρυπτώ 
εϋρισκεν υπερμάχους τινάς καΐ εΐχεν ετι ικανούς οπαδούς. Άλλ' άσυγκρίτως 
δεινότερον, η εξ άπασών των έξωθεν τούτων επιρροών, ή 'Ρωσσία επασχεν 
εξ Ιδίας νόσου, υφ' ης από πολλοΰ μέν ην προσβεβλημένη, τότε 8μως έξι- 
κνεΐτο αύτη είς τον εσχατον της αναπτύξεως αυτής βαθμόν. Κατά την XVI 
Εκατονταετηρίδα έν πλήρει τη δυνάμει αυτών ήρξαντο αναφαινόμενοι οΣ 
ολέθριοι καρποί τής άμαθείας, έν η έπι τοσούτον χρόνον διετέλει ό ^ωσσικός 
λαός* υπέρμετρος έξασθένησις τής ηθικής έν πάσαις ταΤς τάξεσι, πληθύς 
δεισιδαιμονιών, ανυπόστατων εκκλησιαστικών έθιμοταξιών, άναβιβάσθεισών 
είς βαθμόν δογματικής βαρύτητος, ψευδείς έρμηνεΐαι περί ιερών προσώπων 
και αντικειμένων, γέμουσαι παραλόγων φαντασιοκοπημάτων, &περ δμως ό 
άμαθης λαός άνεγίνωσκε και έτίμα ώς τά τής Αγίας Γραφής βιβλία, πο- 
λυάριθμα παχυλά λάθη έν αύτοΤς τοις ίεροΤς και λειτουργικοΤς βιβλίοις, δια- 
στρέφοντα την αγνότητα τής αληθούς πίστεως, — πάντα ταύτα τά σπέρματα 
τοΰ άναφανέντος ακολούθως σχίσματος ήσαν έν τφ καιρώ τούτω πληρέ- 
στατα ήδη ανεπτυγμένα, και παρεσκευασμένΛ, δπως παραγάγωσι τον πικρόν 
και φοβερόν τοΰτον καρπόν τής άμαθείας. 

Έν τοιαύτη δυσχερεΤ έποχη άφίκετο παρ' ήμΤν εξ Ελλάδος ό διάσημος 
ούτος και πολυίστωρ άνήρ, ό δσιος Μάξιμος, (άφίκετο είς 'Ρωσσίαν τώ 
1518). Ή ορθόδοξος Ελλάς έν τώ προσώπψ αύτοΰ παρέσχε τη ημετέρα 
Εκκλησία την κυριωτέραν σύμπραξιν προς ύπεράσπισιν τής πίστεως, ην 
παρέδωκε μέν ήμΤν, άλλ* ήτις έν τοΤς χαλεποΐς τούτοις καιροΐς ήρξατο κα- 
θυποβαλλομένη υπό τοιούτους κινδύνους. Ό "Ελλην Μάξιμος ην ό σταθε- 
ρώτατος και θερμότατος ζηλωτής τής Όρθοδόξου 'Ελληνοανατολικής Πίς-εως. 
Ώσανεί προαισθανόμενος την μέλλουσαν αύτοΰ διακονίαν έν τη Όρθοδόξω 
ταύτη πίστει και Εκκλησία ό Μάξιμος έκ νεαρας ετι ηλικίας, μη έπαρκού- 
μενος έν μόνη τή παιδεύσει, ή'ν ή πατρίς ήδύνατο, 'ίνα παράσχη αύτφ, άπε- 
δήμησεν είς Εύρώπην, επί σκοπώ τοΰ μορφωθήναι διά παντοίων έπι- 



— 179 — 

ζώπυρον της βοφίας της ιερ&ς^ βτι παρ' ημΐν εκ βάθρων κινδυνεύει 
άφανισθήναι η της σοφίαςπηγη 4 ». καΐ Βασιλείω τω Κνέζη Ος*ρο- 
βίας ταύτα τΐερί ό*υΦτά<ϊεως Φροντιστηρίων έπέστελλε, των χωρών 
τότε τούτων $αλευο|λένων υπο τών δυσμόθεν άνεμων 2 . όντως δέ 
αυτόθι Ελλην διδάσκαλος αναφέρεται (1595) Σιμών δ Σιμωνίδης 3 . 
όψιαιτερον δε δια Παϊσίου του Λιγαρίδου (1660) και ετέρων Ελ- 



στημων• εν Παρισίοις, Φλωρεντία καΐ Βενετία έδιδάχθη τήν θεολογίαν, φι- 
λοσοφιών-, ίστορίαν και φιλολογίαν, μετ' ακρίβεια; έξέμαθε τήν Ελληνική ν 
και Λατινικήν, προσψκειώθη τη Ιταλική και Γαλλική, καΐ παρασκευασθεί; 
©ΰτως, έλαβε το μοναχικόν σχήμα έν "Αθω έν τη Μόνη Βατοπέδου. Γνως-όν, 
δτι εις 'Ρωσσίαν προ σεκλήθη έπ' ολίγον χρόνον, προς έξέτασιν της του με- 
γάλου Ήγεμόνος βιβλιοθήκης* άλλ' ή θεία Πρόνοια έπέκλωσεν αύτψ, ίνα μείνη 
έν 'Ρωσσία προς φωτισμόν αύτης μέχρι θανάτου. Έξέμαθε τήν 'Ρωσσικήν 
και Σλαβικήν, έξωκειώθη προς τήν θρησκευτικήν και ήθικήν κατάστασιν τ?ίς 
Φωσσίας, προς τάς άνάγκας και χρείας αύτης, μετά προσοχής έξηρεύνα 
παν το έν αύτ^ γιγνόμενον, και έν παντί αξιολογώ γεγονότι άπεφαίνετο δια 
το0 σοφοδ αύτοδ λόγου. 'Τπερησπίζετο τήν ρωσσικήν Έκκλησίαν κατά των 
αξιώσεων της 'Ρωμαϊκης, (Μέγας διδάσκαλος και μάρτυς υπέρ της Ευαγγε- 
λικής αληθείας• "Ιδε Σύνοψιν τ?\ς ρωσσικης πνευματικής Φιλολογίας 
ύπό Φιλάρετου Αρχιεπισκόπου Χαρκοβίας. 1859. Σελ. 194.) Έγραφε 
κατά των ορθολογιστικών διδασκαλιών της δυτικής Μεταρρυθμίσεως, κατά 
των Ιουδαίων, των Εθνικών και Μωαμεθανών διώρθου τα ίερουργικά βιβλία, 
διεσάφει τάς έκκλησιαστικάς έθιμοταξίας, άνεσκεύαζε διαφόρους ψευδείς κάΙ 
δεισιδαίμονας ερμηνείας περιφερομένας έν τφ λαφ, ένουθέτει τάς αληθείας 
της πίστεως καΐ τ?\ς ήθικης πάντα ζητουντα τζαρ^ αύτοΰ" συμβουλήν, μετέ- 
φραζε συγγράμματα τίνα των Πατέρων, ο'ύτω δέ ενεργών έμόρφωσε πολλούς 
άνδρας, ο'ίτινες το παρ' αύτου άρξάμενον μέγα έργον του πνευματικού φω- 
τισμοΰ της Φωσσίας ήδύναντο μετά θάνατον αύτου Κνα έξακολουθήσωσιν.» 
(Έκ των Προλεγομένων εις τήν παρά τη έν Καζάνη Πνευματική Ακα- 
δημία έ'κδοσιν των συγγραμμάτων του οσίου Μαξίμου του Έλληνος. "Ορα 
«Όρθόδοξον Όμιλητήν » έκδιδόμενον παρά τη έν Καζάνη Πνευματική 
*Ακαδημία. Τεύχος Φεβρουαρίου 1859. Σελ. 3 — 9.) Έκ μετάφρ. Ίω. Πα- 
ραπαντοπούλου. Πρβλ. Σοφ. Κ. Οικονόμου έν βίω Γρηγορίου Είρηνουπό- 
λεως σελ. 7. έν Σημ. 

(1) Έπιστ. λβ' του είρημένου της Θεολ. Σχολής κώδηκος. 

(2) Έπιστολ. ρξς-', ρξή. του αύτ. κωδ. 

(3) Έπιστ. ρΐ[β', σκά. επίσης. 



— 180 — 

λίνων διδασκάλων, ιδίως εν Μόσχα, των Ελληνικών γραμμάτων η 

καλλιέργεια προέκοπτε 1 . 

Φιλάρετος δ Πατριάρχες Ρωσσίας τω 1619 υπο του Ιεροσολύμων 
Θεοφάνους εγκατας-άς, καθίδρυσεν εν Μόσχα ΣχολΆν 2 , εν τη Μονή 
Τσουδώφ, Ελληνολατινικήν, προκόπτουσαν τω 1633 3 , ή ν βαθμη- 
δόν επί το βέλτιον ρ,ετερρύθμιζον οι μετά ταύτα Ρώσσοι Πατριάρχαι 
δ τε Νίκων και υς-ερον ο Ιωακείμ, 8ς μάλις-α λέγεται σνστησας * τω 
1679 έν Μόσχα παρατώ τυπογραφείο.) Σχοίην Ελληνικην, προτάσει 
του αύταρχοϋντο; Θεοδώρου προς στηριξιν της πίς-εως κατά των Λα- 
τίνων. Τοσούτον δε έκηδοντο αυτής, ώστε αμφω καθ' εβδομάδα έ- 
πεσκέπτοντο αυτήν. Δύω ετη ύστερον δ Θεόδοορος (1681) διά Χου- 
σοβούλλου ώρισε την μεταβολην της Σχολής εις ^Αχαδηαίαν, ή ε- 
δωρηΟη και ή βασιλική βιβλιοθήκη. Καίτοι δε θανόντος ταχέως του 
Θεοδώρου, ζηλω δμως του ίο^ακειμ το σχέδιον επληρώθη, σταλέντων 
ύπο της Μ. Εκκλησίας, αιτήσει του Θεοδώρου και Ιωακείμ, των α- 
ξίων λόγου αδελφών Λειχουδών, Σωφρονίου και Ιωαννικίου, άφικο- 
μένων εις Μόσχαν τω 1685, οτε ανετέθη αύτοϊς ή έν τγ) Άχαδη- 



(1) Ά. Λασκάρεως περί των αδελφών Λειχουδών έν τφ Περιοδικώ τοΰ 
έν Κ]Πόλει Φιλ. Συλλόγου Τεύχ. Ζ', 27-—. Τότε και Αρσένιος ό "Ελλην 
άφίκετο εις Μόσχαν μετά του ^Ιεροσολύμων Παϊσίου, έ'νθα διέμενεν ώς 
λόγιος διαταγή του Βασιλέως. Ό Αρσένιος, σύγχρονος Παϊσίου του Λιγα- 
ρίδου, μετέφρασεν ά) Σύγγραμμα του Μονάχου Ναθαναήλ Πλάκα, σταλέν 
τφ Ν(κωνι υπό τοΰ Πατριάρχου Παϊσίου τψ 1653. (3) Βίους, της Αγίας Αι- 
κατερίνης, Θεοδώρου του Στρατηλάτου, Αλεξίου τοΰ άνθρωπου τοϋ Θεού, 
τοϋ Όσιου Μαξίμου τοΰ Όμολογητοΰ, επίσης Τετράστιχον του 'Αγίου Γρη- 
γορίου, και τοΰ Όσίου Μαςίμου περί αγάπης (έκδ. υπό τον τίτλον Ά ν- 
θολόγιον έν Μόσχα τφ 4660, 4661, 4662.), Δωροθέου Μονεμβασίας τον 
Χρονογράφον ή μετάφρασις ήρξατο μεν ύπό τοΰ Αρσενίου τψ 4 656 έτε- 
λειώθη δε ύπό Αθανασίου Άρχιμανδρίτου τοΰ "Ε11τ\νος (τφ 1665.)"Ορα 
Σύνοψιν της 'Ρωσσικης Έκκλ. Φιλ. ύπό Φιλάρετου Αρχιεπισκόπου Χαρ- 
κολίας 1859 σελ. 360. (Μετάφρ. 'Ι. Παραπαντοπούλου.) 

(2) "Ορα Ίστορ. της 'Ρωσσικης Έκκλ. μετάφρ. ύπό Θ. Βαλλιάνου, Ά- 
θήνησι, 4856, σελ. 195. 196. 267. 278. 

(3) Φιλάρετου Χαρκοοίας "Ίστορ. της 'Ρωσσικης Έκκλ. έν Μόσχα 1857. 
Περίοδ. Δ', σελ. 104. (έκ της άνωτ. μετάφρ.) 

(4) Αυτόθι σελ. 106—407. 



— 181 — 

μία διδασκαλία Οι λόγιοι ούτοι Ιερομόναχοι, μετά ζήλου πολλού 
διδάξαντες και συγγράψαντες ικανά και άξια λόγου, έπραξαν ποΜ,α 
οι μαθηταί αυτών τοσούτον προώδευσαν, ώς*ε ελευθέρως έξεφράζοντο 
Ελληνιστί και καλώς εγίνωσκον τους κανόνας της φιλολογίας καΐ 
λογικής 2 . Εν αυτή {Σ.ΐαβογφαιχοΐατινιχϊ) Ακαδημία) τώ 1720 
έδίδασκε την Ελληνικην δ άξιος λόγου Κεφαλλην Αθανάσιος δ Σκιά- 
δας 3 , είτα Αθανάσιος δ Κοντοειδης, Αρχιμανδρίτης, ?μετ' αύτδν , 
και ε'ίτις μετά τούτον έτερος. Τώ δε 1806 μέλος του εν Μόσχα ΙΙα- 
νεπιστημιου ην Μιχαήλ ο Δημήτριου, Ελλην °. 

Εν δε ετει 1 586 δ Αντιοχείας Πατριάρχης Ιωακείμ, εις Ρωσσίαν 
αποσταλείς ύπδ του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμίου 
του β' προέτρεψε την Αδελφότητα Λδόδης εις σύς-ασιν Σχολής καΐ 
τυπογραφείου* δ Επίσκοπος Αβόβης Γεδεών, και τδ ίερατεΐον της 
Επαρχίας του συνέδραμον τγ| άδελφότητι εις την επιχείρησιν. ΚαΙ 
δη τνί τούτων αιτήσει εστάλη ύπδ του Κωνσταντινουπόλεως Πα- 
τριάρχου Ιερεμίου εις Αβόβην δ Ελασσώνος Αρσένιος, δστις ανέλαβε 
την διδασκαλίαν τών Ελληνικών εν τη νέα Σχολγ) της Λβόβης καΐ 
έδίδαξεν επί ετη δύο 6 . 

Ο δε Πατριάρχης Ρο^σσίας Φιλάρετος (1620) επισκεψάμενος τδ 
Κίεβον συνέστησεν επίσης εν τη Σταυροπηγιακή τών Θεοφανείων Α- 
δελφότητι Σχολην, εν η εμελλον διδάσκεσθαι οι φοιτώντες την Ελ- 
ληνικην, Σλαβονικην, Πολωνικην και Λατινικην γλώσσαν 7 . 

Εν Καψψα (Θεοδοσία) της Κριμαίας (Ταυρίδος) παρά τοις εκεί 
άπωκισμένοις δμογενέσι τά φώτα μετεδίδοντο άπδ Τραπεζουντος 
ιδίως. Παρθενίου του Μεταξοπούλου, Τραπεζουντίου (1 775), δ δι- 
δάσκαλος Δαβίδ ιερεύς και Οικονόμος του Καφφα εν ετει 1 770 του 



(1) "Ορα Σύνοψιν της 'Ρωσσικης Εκκλησιαστικής Φιλολογίας υπό Φιλά- 
ρετου Χαρκοβίας, 1859. σελ. 360. (έκ της αύτης μετάφρ.) 

(2) "Ενθ. άνωτ. σημ. 4. 

(3) Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλην. σελ. 156. 650. Βρετου Β', 334. 

(4) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 143. 

(5) Σ. Άρ. 

(6) Ένθ. άνωτ σημ. 3. (σελ. 85.) 

(7) "Ενθ. ανωτ. σημ. %. 



— 182 — 

μαρτυρικού ηξίωται στεφάνου, ως καΐ έτερος διδάσκαλος Νικηφόρος 
Ιερομόναχος *. 

Οι δε εν Όδησσω έμποροι Ελληνες τω 1814 ('ίσως και πρότερον) 
συνέστησαν Σχολών Ελληνικών 2 , διατηρουμένων και εφεξής (1817) ^ 
δτε έδίδασκε Γεώργιος δ Γεννάδιος (1817 — 1820) 4 , Γεώργιος 
Λασσάνη; εκ Κοζάνης (1818 — 1820)**, Κωνσταντίνος Βαρδαλάχος 
δ £κ Καίρου (το ά 181 7* τδ β' 1827— 1830)& Ιωάννης ο Μακράς 
(1817), Γεώργιος Κλεόβουλος εκ Φιλιππουπόλεως μετ* Αλεξάνδρσυ 
Ραδινού (1821 — 1823), Γεώργιος ο Θεραπειανος (1823 — ), Ιωάννης 
Παλαμάς (1821 — 1 828) 7 και έτεροι μέχρι του νυν. 

Εν Νίζγη οι παροικουντες Ελληνες, εν οίς διέπρεπον οι φιλογε- 
νέστατοι αύτάδελφοι Ζωσιμάδαι, διετηρουν τφ 1820 Σχολην Ελλη- 
νικών 8 . 

Εν δε ταΐς παρά τδν "Ιστρον Ήγεμοτίαις οι ευποροΰντες των 
ιθαγενών άείποτε δια την προς την Κωνσταντινούπολη σχέσιν I- 
λάμβανον άγίογην και παιδείαν Ελληνικην' Δημήτριος ο Καντεμίρης, 
Μολδαβδς τδ γένος, άνετράφη εν Κωνσταντινουπόλει 9 , και έτεροι. 
Οτε δμως Ελληνες Ηγεμόνες άνέβησαν τους αυτόθι Ηγεμονικούς 
θρόνους, τότε συνεστάθησαν Ιν ταις εδραις αυτών Ελληνικά Γυμνά- 
σια μετά βιβλιοθηκών και τυπογραφείων, εν οίς τωόντι αι Πιερίδες 
ευρον ου μόνον άσυλον, αλλά και θερμότατους λάτρεις και θεράπον- 
τας ειλικρινείς. Εν Ίασίω περί τά μέσα της ΙΖ Εκατ. προ'έστατο. 



(1) Ή θεία και ιερά Ακολουθία των Όσιων και θεοφόρων Πατέρων ή- 
μων Βαρνάβα και Σωφρονίου ταυ εξ ' Αθηνών, εν Λειψία 1775 σελ. 64• 

(2) Γ. Κεφάλα* ή Αιώνιος ζωή• εν Όδησσφ 1865 σελ. ή. 

(3) Τψ 1817 ή Σχολή της Όδησσοΰ λέγεται αρτισύστατος. Λογίου Έρ- 
μου έ'τ. 1817 σελ. 604. 605. και 1818 σελ. 493 — . 

(4) Βρετου Β', 255—6. 

(5) Βρετου Β', 244. 

(6) Βρετοΰ Β', 244. 

(7) Πανδ. ΙΖ', 380—1. 

(8) Λογίου Έρμου έ'τ. 1820 σελ. 456. 

(9) "Ενθ. άνωτ. περί τής Πατριαρχ. Σχολής. Έν έ'τει 1493 ήγεμονεύον- 



— 183 — 

της αυτόθι Σχολής Παΐ'σιος δ Λιγαρίδης, Ιερεμίας δ Κακαβέλας, Κρης 
(1698) 4 , Ιωάννης δ εξ Αγράφων (1755) 2 , Νικόλαος Ζερζούλης 
μετά την εν Αθω σχολαρχίαν (1761) 3 , Νικηφόρος δ Θεοτόκης 
διάδοχος αύτοΰ (περί το 1765)*, Στέφανος δ Δούγκας**, Γρηγό- 
ριος (1803) 6 , Παναγιώτης ΐωαννίδης (προ του 1819), Καθηγητής 
των μαθηματικών 7 , Δημήτριος Γοβδελας (1820), εκ Ραψάνης, φι- 
λόσοφος 8 (οτε εισήχθη υπδ Γ. Κλεοβούλου και η* Αλληλοδιδακτική 
Μέθοδος 9 ), και έτεροι. 

Εν Βονκονρεστίω ενωρίς ηδη συνέστη Σχολή, ης προέστατο (τω 
1690) Θεόδωρος Συμεώνος, Τραπεζούντιος 10 , εφεξής δε (τφ 1698) 
* Ακαδημίας καλούμενης, Σεβαστός δ Κυμινητης •\ Γεώργιος δ 
Τραπεζούντιος (171 0) 12 , Μάρκος δ Κύπριος 13 , Αλέξανδρος δ Τυρ- 
ναβίτης ( 1755) 14 , Λάζαρος δ Σκύβρας, Τραπεζούντιος (1767) 15 , 



τος της Βλαχίας Φαδουλ Βόδα Δ' ετέθησαν εν Βλαχία τά τοπικά όφφίκια 
ώς ήσαν έπι της 'Ρωμαίων βασιλείας: Λογοθέτης, Βεστιάρης, Σπαθάρης καΐ 
Ετερα. "Εν τινι των παρ' έμοί χειρ. σελ. 388. Έν πολλαΤς των επιστολών 
Μελετίου τοδ Πήγα πολλήν βλέπομεν την σχέσιν αύτου προς τους Ηγεμόνας; 
της Βλαχίας και Μολδαβίας, πρβλ. Σ. Ζαμπελίου "Ιδρυσις Πατριαρχείου έν 
'Ρωσσία. Πανδ. Γ, 347. 

(1) ΒρετοΟ Α', αρ. 129. Σημ. Έ. Καστόρχη περί της έν Δημητσάνη 
Σχολής κτλ. σ. ί. 

(2) Οΰτος ην μαθητής Θεοφάνους διδάσκοντος έν ΒρανιανοΤς, ώς καΐ 
Σέργιος ό ΜακραΤος• ό Ιωάννης μετέφρασε τον Θησαυρόν του Ερρίκου Στε- 
φάνου. Έν Προλεγομένοις της Κιβωτοΰ. 

(3) Π. Άρ. Έ. Καστόρχη σημ. ενθ. άνωτ. σελ. ί. 

(4) Βρετοδ Α'. 199. Έ. Καστόρχη ενθ, άνωτ 

(5) Σοφ. Κ. Οικονόμου περί Μάρκου του Κυπρίου σελ. 24 έν Σημ. 
Γ. Γ. Παπαδοπούλου περί του έν Βλάχοις Ελληνισμού έν Πανδ. Γ, 200. 

(6) Αστρονομία Λαλάνδου (έλλ. μετάφρ. Β', Χ.) 

(7) Σ. 'Αρ. (8) Βρετου Β', 257. 

(9) Λογίου Έρμου ετ. 1820 σελ. 264. (10) Ένθ. άνωτ. σελ 111. 

(11) Βρετου Α', άρ. 134. 

(12) Ένθ. άνωτ. σελ. 52. 

(13) Σοφ. Κ. ΟΙκονόμου περί Μάρκου του Κυπρίου σελ. $4. 

(14) Έ. Καστόρχη ενθ. άνωτ. σελ. ί. 

(15) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 233. πρβλ. άνωτ. «λ. 111. 



— 184 — ι 

Νεόφυτος δ Καυσοκαλυβίτης (1768) *, Μανασσής Ηλιάδης, ιατρός 
(1781) 2 , Κωνσταντίνος δ έξ Ιωαννίνων, Γρηγόριος Κωνς-αντας (ίπ 
ολίγον) 3 , Λάμπρος δ Φωτιάδης (1795 — 1803) 4 , Νεόφυτος Δούκας 5 
μετ' αυτόν (1815) ρ,εθ' ετέρων . Τω δε 1818 μετατραπείσης της 
Σχολής εις 'Λχαδημίαν προΐστατο αυτής Βενιαμίν δ Λεσβίος μετ* 
άλλο^ν ικανών 7 , τω δε 1 820 εδίδασκον Κ. Βαρδαλάχος ? Γ. Γεν- 
νάδιος, Στέφανος Κανέλλος, ιατρός, μαθηματικά, Κωνς\ Κλονάρης,, 
Δημ. Σμυρναίος και άλλοι μέχρι της Ελλ. επαναστάσεως (1821). 

Αι Αυλαι των Ελλήνων Ηγεμόνων τούτων έγένοντο άπο της 
εποχής εκείνης μέχρι των εσχάτων χρόνων το καταφύγιον τωόντι 
του Ελληνισμού, ή εστία των φα>των, δυο Οάσεις, εν αίς άνέπνεον 
δροσεράν αυραν οι λόγιοι του Εθνους, Πλην των λαμπρών τούτων 
Αυθεντικών Σχολών τής εν Βουκουρεστίου Φιλολογικής Εταιρίας , 
τής Ακαδημίας (Συλλόγου) 9 , και τών εν ταις μικροτέραις πόλεσ& 
δευτερευουσών, το πλήθος τών λογίων εκ τε τών ανωτέρων τάξεων, 
(οι Γκίκαι, Στούρζαι, Βραγκοβάναι, Διονύσιος Φωτεινός, συγγραφεύς 
Ιστορίας τής πάλαι Δακίας) και τών κατωτέρων 14 , το πλήθος 
τών ηγεμονικαΐς και άρχοντικαΐς δαπάναις και συνδρομαΤς εκδεδα- 



(1) Βρετου Β', 255. 

(2) Βρετου Β', 73, 

(3) Βρετου Β', 347. 'Ε. Καστόρχη ενθ. άνωτ. σελ. ιά. Άστρονομ. Αα- 
λάνδου (ελλ. μετάφρ. Β', χΐγ.) (4) Βρετου Β', 347. 

(5) Βρετου Β', 290 Ε. Καστόρχη ενθ. άνωτ. σελ. ιά. 

(6) Βρετου Β', 262. 

(7) Λογίου Έρμου έ'τ. 1818. σελ. 45—. 416. 210. 272. 

(8) Τω 1810 έν Βουκουρεστίψ συνέστη ύπο του Μητροπολίτου Ιγνα- 
τίου Εταιρία Φιλολογική προς έπιτήρησιν των Λυκείων* δρα Γερβίνου 
^Ιστορ. της επαναστάσεως και αναγεννήσεως της Ελλάδος έν Φιλίστορ. Τόμ. 
Δ', 398. 

(9) Βρετου Β', 339* ταύτης γραμματεύς ανεδείχθη Μιχαήλ ό Σχινας. 

(10) Βρετου Β', αρ. 678. 

(11) Πλην τών Αρχόντων κατά μέγιστον μέρος πάντων πεπαιδευμένων, 
αναφέρονται Ιωάννης Κομνηνός, σύγχρονος Αλεξάνδρου του Μαυροκορδά- 
του, γράψας τοπογραφικόν χάρτην της Βλαχίας (1718) (έν Έπιλολαρίψ Ά. 
Μαυροκορδάτου του εξ απορρήτων σελ. 1 55), Ιατρός έν Βουκουρεστίψ, γρά- 



— 185 — 

μένων εν Ενετία, Βιέννη, Λειφία και άλλαχου Ελληνικών βιβλίων^ 
ών πολλά μεγάλα και αξιόλογα 1 * το πλήθος των νέων, των δι' δ~ 
μοίων συνδρομών εν ταΐς Ηγεμονίαις και τη Εσπερία Ευρώπη παι- 
δευθέντων, τρανώς μαρτυροΰσι την παρά τον ίστρον μεγίστην του* 
Ελληνισμού κίνησιν, και διεγείρουσι την ευγνο^μοσύνην των Ελλή- 
νων διά την φιλοξενίαν, ής ετυχον αυτοί τε και τα Ελληνικά 
γράμματα 2 . 



&ΕΦΜΑΙ0Ν Ε'. 

ΤΙΝΕΣ ΟΙ ΕΝ ΕΥΡΩΠρ, ΟΙ ΓΝΩΣΤΟΤΕΡΟΙ, 

4ΙΛΑΞΑΝΤΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ. 

Εν τη κλασική η έκκρίτω άρχαιότητι οι δορικτητορες Ρωμαίοι ά- 
μοιροι το πρώτον υψηλοτέρας παιδεύσεως και εθνική; φιλολογίας, 
μετά την υπόταξιν τών εν τη μεσημβρινή Ιταλία οικούντων Ελλήνων 
^σπάσθησαν τά διανοητικά έργα τών υπηκόων αυτών οΐτινες, 
ειχον ηδη τελείαν φιλολογίαν εις τον κολοφώνα της αναπτύξεως 



ψας Πεγιγραφήν του "Αθω (Βρετου Α', 209• μη τι ό αυτός Ίεροθέψ τφ 
Δρύστρας; (Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 224). Μανολάκης ό Περσιάνης εν 
Βουκουρεστίψ, Καμινάρης, ποιητής του βίου Πέτρου Μαυρογένους Ήγεμό- 
νος (Σημ. Σ. Αρ.). Ιωσήφ (Ίώσηπος) Μοισιόδαξ, μαθητής του Ευγενίου εν 
"Αθω (1760) (Βρετου Β', 308). Λάμπρος Αντωνιάδης εκ Μοισίας (1809), 
Βρετου Β', 240. Παναγιώτης Νίτσογλους, γεννηθείς έν Βουκουρεστίψ, δι- 
δάξας έν Μόσχα (1810) (Βρετου Β', 313), Μιχαήλ Σχενδός (1710), 
Ιατροφιλόσοφο;, γράψας και περί της πόλεως Τόμεως (Μελετίου Έκκλ. Ί- 
στορ. Δ', 143.) 

(1) Τψ 1819 έν Ίασίψ άνέλαβεν νέαν έ'κδοσιν των Απάντων του Χρυ- 
σοστόμου Βενιαμίν ό Μολδαβίας, Γρηγόριος ό Είρηνουπόλεως, Δημήτριος 
Μάνος, Ίακωβάκης 'Ρίζος, Νικόλαος Λεβίδης και Εμμανουήλ Καμινάρης. 
Λογίου Έρμου έ'τ. 1820 σ. 85. 

(2) Γ. Γ. Παπαδοπούλου περί του έν Βλάχοις Ελληνισμού έ'νθ. άνωτ. 



— 186 — 

φθάσασαν. Εκ ταύτης οι Ρωμαίοι ου μόνον εις θαυμασμδν Ικινηθη- 
σαν, άλλα βαθμηδδν και εις μίμησιν ούτως, ώστε παρήχθη μετά 
ταύτα έτερος Ελληνικός κόσμος κατά τδν ρωμαϊκδν χαρακτήρα υπδ 
ρωμαϊκδν ίματισμόν. Οι Ελληνες σπουδάζοντες, ΐνα τους κραταιούς 
κατακτητάς των ελκύσωσι, μετεδίδοσαν της εαυτών παιδείας εν τε 
Ελλάδι και Ρώμη, κρείττονες κατά τούτο των δεσποτών των οντες *" 
της Ελληνίδος ταύτης παιδείας, ολιγωρουντες των ιδίων, μετελάμ- 
βανον ιδίως οι ύψηλοτέρας περιωπής Ρωμαίοι παρ Ελλήνων διδα- 
σκάλων, μαθηται αυτών γενόμενοι άξιοι, άναδειχθέντες και αυτοί 
ποιηται, ιστοριογράφοι, επιστήμονες κτλ. κατά τδ παράδειγμα τών 
διδασκάλων των 2 . Εκ δέ τής Ρώμης ή παιδεία μετεδόθη και εις 
ετέρας πόλεις τής Ιταλίας και τής Γαλλίας (ίν Μασσαλία και ταΐς 
άποικίαις αυτής) 3 . Αυτή όμως εΐτε διότι 6 Ελληνισμός αναφερόμε- 
νος ιδίως εις την άρχαίαν λατρείαν άντέκειτο τω νεωστι εισαχθέντι 
Χριστιανισμω, ε'ίτε διά τάς αλλεπάλληλους εισβολάς τών βαρβάρων 
Ιθνών, κατεδαφισάντων Σχολάς, έμπρησάντων βιβλιοθηκας, κατα- 
σφαξάντων λογίους, ένι λόγω καταστρεψάντων ει τι καλδν, και 
καταστησάντων την Εύρώπην εκτεταμένον μάχης πεδίον, πολλών 
στρατών άντιστρατοπεδευόντων άλληλοις, ή παιδεία, λέγω, αυτή 
εξέλιπεν' εκτδς δέ ολιγΐ7ων εξαιρέσεων πνεΰμα άπολιθωτικδν κατέ- 
λαβε την ίταλίαν άπασαν, παντελής δέ άπαιδευσία κατά την επο- 
χην τών Λογγοβαρδών (571 — 771), παριστάνουσαν τότε οιονεί 
τάφον τών γραμμάτων . 

Εφεξής όμως οι διά τδ εικονόφιλον εκ τής Ανατολής φεύγοντες 
λόγιοι Μονάχοι (750 — ) άνεζωπύρησαν και αύθις εν Ιταλία τδν έρω- 
τα τών γραμμάτων, και τών ωραίων τεχνών τδ αίσθημα εξήψαν, ε- 
παίδευσαν τδν κλήρον πάντως άνεπιστημονα, διέδωκαν εις Ρώμην, 



(1) Ό Όράτιος εν έπιστ. II, 1, 156 διά την ετεροειδή ταύτην νίκην 
τών Ελλήνων έπι τών Φωμαίων έλεγε: « Ο360131 ΟβρΙβ ίβΓΙΙΠΙ νίοΓΟΓβΠΙ 06- 
ρίΐ θΐ 3Γ168 ίηίαΐίΐ 3§Γ63ΐϊ Ι,&ΐίο. » (Ή Ελλάς καί περ άλοΟσα, άλλα μην 
είλε τον άγριο ν νικητήν, τάς τέχνας δ* εισήγαγε τψ άγροίκω Λατίω.») 

(2) Κ. Άσωπίου Ίστορ. των Έλλ. ποιητών και συγγραφέων σελ. οθ'— . 

(3) Αύτβθι σελ. ΐ{έ. 

(4) Αυτόθι σελ. ρί — ριέ. 



— 487 — 

Νεάπολιν, Καλαβρίαν, Σικελίαν την γνώσιν της Ελληνικής, μ,ετε- 
γλώττισάν τινας των Ανατολικών Πατέρων και άπειρα βιβλία της 
χολυθεϊκής και χριστιανικής αρχαιότητος εκαλλιγράφησαν* συνέ- 
στησαν 'Αχαδημίαν τινά εν Βενεβενδώ, ένθα τριάκοντα δύο φιλόσο- 
φοι συνηκμασαν, κατέστησαν δε, "ίνα αϊ Σχολαί γέμωσι μαθητών, 
φιλόσοφοι δε πλατωνίζοντες η άριστοτελίζοντες να προαπαντώσ* 
τον αιώνα της Φλωρεντινής Ακαδημίας 1 . Ούτω δε βαθμηδόν δ&α- 



(1) « Κατά τάς σύμφωνους μαρτυρίας των Δοτικών, εκ τών προσφύγων 
τούτων Ελλήνων οι μεν διήγον βίον άπλως άσκητικόν, ώστε μετά τον θά- 
νατον και έν 'Αγίοις κατετάχθησαν, οί δε, λογιώτεροι ό'ντες, εισήγαγαν εν 
Ιταλία τον έρωτα της παιδείας, και έδίδαξαν τά ελληνικά γράμματα προς 
μαθητάς διαφερόντως εύδοκιμήσαντας. ... Οί δε πεπαιδευμένοι των Μονά- 
χων, εύρόντες τον μεν κλήρον πάντως άνεπιστήμονα και άπειρόκαλον, τάς 
δέ πόλεις έλλιπεΤς βιβλίων, διέδοσαν εις Φώμην, είς Νεάπολιν, εις Καλα- 
βρίαν, είς Σικελίαν την γνώσιν της Έλληνίδος, μετεγλώττισαν δέ τινας των 
Ανατολικών Πατέρων καΐ άπειρα βιβλία της πολυθεϊκής και χριστιανικής 
αρχαιότητος έκαλλιγράφησαν. Τούτων μαθηται υπήρξαν οί δύο έλληνισταΐ 
Ιωάννης ό Διάκονος και Αναστάσιος ό Βιβλιοθηκάριος• είς τούτους δέ τους 
πρόσφυγας οφείλεται προσέτι ή καθίδρυσις Ακαδημίας τινός έν Βενεβενδψ, 
ένθα μαρτυρία του" ανωνύμου Σιλερνιτανοΰ «τριάκοντα δύο φιλόσοφοι συνήκ- 
μασαν, ών διασημότερος ό Ίλδέριχος. » Άπό της εποχές ταύτης τά ίερά καΐ 
έγκύκλια μαθήματα άναθάλλουσιν έν Ιταλία, ό εγχώριος κλήρος φιλογραμ- 
ματεΐ, αϊ Έ/κλησίαι ήχολογοΟσιν έλληνικάς ψαλμωδίας, τά Σχολεία γέμουσ ι 
μαθητών, φιλόσοφοι πλατωνίζοντες ή άριστοτελίζοντες προαπαντώσι τον αΐω- 
να της Φλωρεντινής *Ακαδημίας• Ελλήνων τε δέ και Ίταλων ομοθυμαδόν 
συναγωνιζόμενων εις την έξευγένισιν της χώρας, αί έθνικαΐ διακρίσεις πολ- 
λάκις έν ταΤς βιογραφίαις διαλείπουσι. Τίς δεν γινώσκει την άδιάκοπον σει- 
ράν των Ελληνιστών καΐ Λατινιστών, ήτις άπό τοΰδε αρχομένη ήκει μέχρι 
της ΙΕ'. Εκατ. είς άπάντησιν των Βησσαριώνων και Αασκάρεων; ϊάς άρχιεπι- 
σκοπάς και ήγουμεννκάς £δρας της Ιταλίας, έφ' ών έκάθησαν πρότερον άν- 
δρες αγράμματοι, σεμνύνουσιν έπι του παρόντος σοφοί, ή "Ελληνες το γέ- 
νος, οΤον ό Φιλάγαθος Πλακεντίας, ό ΝεΤλος Γροτταφερράτας, ό Χρυσόλαος 
Μεδιολάνων, ό Βαρλαάμ Ίέρακος, ή έλληνίζοντες, ώς ό Λιουτπράνδρος Κρε- 
μώνης, ό ΠισαΤος Ιωάννης, και οί λοιποί κληρικοί τε και λαϊκοί, τών ο- 
ποίων έπις-αμένως μνημονεύει ό συγγραφεύς της Έλληνοϊταλικής Φιλολογίας 

(Οί3η-ΟίΐΌΐδΐιηο θΓ3ΐ(1βηί§ο, Τβαΐίηο, ΡΐΌδρβΙΙο άβΐΐδΐ ί,θΙΙθΓ&ΙαΓΗ ΟΓβοο-ίΐ»- 
1ίαη&.) ΈντεΟθενδ' άρχεται καΐ ή σύς-ασις βιβλιοθηκών έν 'Ρώμη, έν 'ϊδροΰν 



— 188 — 

λυομένης της μεσακονικής άχλύος, συντελεσάντων εις τούτο όπως 
δηποτε και των Ελληνοδιοάκτων Αράβων 1 , έπηλθεν ή τρίτη έποχη, 
δι' ημάς μεν αλγεινή, λίαν δε ωφέλιμος τη Δύσει καταστασα. 

Και οι μεν έν ττί κάτω Ιταλία (Απουλία και Καλαβρία) δια το 
πάλαι πλήθος των Ελληνικών αποικιών διετήρησαν έπι πολύ την 
Ελληνικην γλώσσαν μέχρι της ΙΒ Εκατ. δτε τελείως έπαυσε* περί τα 
τέλη της Η Εκατ. Ελληνες υμνογράφοι αναφέρονται Μάρκος δ 
Ύδροϋντος Επίσκοπος, περί τα τέλη της ΐ' Εκατ. Νείλος δ Μονάχος, 
και κατά την ΙΒ' Εκατ. Νείλος 6 Δοξαπατρι, και έτεροι 2 . Εντεύθεν 
δύο Ελληνες, Βαρλαάμ δ Καλαβρος και Λεόντιος (Λέων) δ Πιλάτος, 
Καλαβρος και ούτος, δύο περίφημους Ιταλούς τά Ελληνικά διδά- 
ξαντες, τον Πετράρχην και τδν Βοκκάκιον, άνεζωπύρησαν τά Ελλη- 
νικά γράμματα, πολλούς δε εις μάθησιν τούτων έκίνησαν . Αφ' ε- 
τέρου δε οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες απειλουμένου του Βυζαντίου, 



τι, έν Μεσσήνη, Πατήρη, Βενετία, όθεν τά σπουδαιότερα των κλασικών συγ- 
γραμμάτων εξέρχονται εις τύπον έν καιρώ τψ δέοντι, προς άνάπτυξιν του 
πνεύματος και έπέκτασιν της ανθρωπίνου ενεργείας. Τά σπέρματα του πο- 
λιτισμού πίπτουσιν αύθις εις εΰγονον γην, καρποφορουσι δευτέραν φοράν 
μετά την εποχή ν του Πολυβίου και του Πλουτάρχου, ή ελληνική φιλο- 
μάθεια αποδημούσα καθωραΐζει τήνΦώμην, προκαλεί της 
διανοίας τήν άναπτέρωσιν. "Επεται δε ή τρίτη και λαμπρότερα μετανά- 
στασις επί Όθωμανων, ή συμβασα μεταξύ Γουτεμβέργου, Κολόμβου, Λου- 
θήρου, Λαυρεντίου τοΟ εκ Μεδίκων και Γαλιλαίου. Ούτως οι τρεις μέ- 
γιστοι διωγ μοι του π ολυπ αθο υς Γέν ου ς ήμ ω ν χα ρ άτ τ ου σι ν 
έν τη Ιστορία του πολιτισμού τρεις βαθμιαίας περιόδου ς ανα- 
γεννήσεως.» Σ. Ζαμπελίου Βυζαντινά! Μελέται σελ. 313 — 315. 

(1) Κ. Άσωπίου ενθ. άνωτ. σελ. ρμγ'. ΒΐΌΟΐίΙΐΒΙΙδ, ΟοηνβΓδΒΐίοΩδ-ΕβΧΪ- 
οοη (1 1 έ'κδ.) Τόμ. Α', σελ. 935 « .... 3ο δϋΐιηβΐΐβ ΡοΠδοΙιπΙΐβ ηΐδοΐιΐθ 
θίβ Ιμιή 1 *] 2 ΙβΙιγΙί. νοΓίιβΓ ειαΐ άβη Κοπιη, βιιί Ροβδΐβαηά ΒβΓθάδΗΠίΙίβίΐ 
βίη^β8θΐΊΓ&η1ίΐβ Νϊΐΐϊοη, δβίΐάβιη δίβ πί-ίΐ άθΓ λνίδδβηδοΐιαίΐ άβΓ 
ΟτίοοΙιβη δΐοΐι υθίΓβυηοΙβΙ ΙιαΙ Ιβ. » 

(2) Κ. Άσωπίου ενθ. άνωτ. σελ. ρις-' ■ ρμ-ζ-'- Φιλίστορ. Β', 54. Σ. Ζαμ- 
πελίου Τταλοελληνικά, έν Αθήναις 1864 σελ. 242—250. 

(3) Κ. Άσωπίου ενθ. άνωτ. σελ. ρνά. Φιλίστορ. αυτόθι σελ. 64 — . Ρ. 
δοΐΐοΐΐ Συνοπτική ίστορ. της Έλλ. Φιλολογίας μετάφρ. υπό Σκούφου 
Τόμ. Β', 296—297. και εφεξής. 



— 489 — 

και την ανάγκην έξωθεν βοηθείας αισθανόμενοι, προ της αλώσεως 
ετι επεμπον πρέσβεις προς τους Ηγεμόνας της Δύσεως Ιξαιτούμενο& 
ταχεΐαν βοηθειαν. Πρώτος τούτ(ον εστάλη τφ \ 327 Μάξιμος δ 
Πλανούδης, μεθ' 8 ν Εμμανουήλ δ Χρυσολωρας, Βυζάντιος, περί το 
4 391 εις Ιταλίαν και Αγγλίαν. Ος επιστρέψας άπρακτος, προσε- 
κληθη τω 1396 δημόσιος των Ελληνικών διδάσκαλος υπό του κοι- 
νού τών Φλωρεντινών, διδάζας εκ συστήματος μετά φήμης και 
καρποφορίας, φυτεύσας εν Ιταλία τα Ελληνικά, μετ' ενθουσιασμού 
τώνίταλών φοιτώντ(ον εις άκρόασίν του. Μετά ταύτα δ Χρυσολωρας 
(περί τ6 1400) προσεκληθη εις Μεδιόλανα Καθηγητής τών Ελλη- 
νικών εν τγ) Ακαδημία του Τικίνου 1 , είτα δε τω 1402 εις Ένετίαν, 
ένθα έδίδασκεν, εως δτου εκλήθη εις Ρώμην μεταξύ του 1406 και 
1408, οπόθεν σταλείς εις Κωνσταντίαν απέθανε τφ 1415. Μετ αυ- 
τόν Θεόδωρος δ Γαζής, Θεσσαλονικεύς, καταφυγών εις Ιταλίαν μετά 
την άλο^σιν της πχτρίδος του (τω 1430). Ο Γαζης εδίδαξεν εν Φερ- 
ράρα τω 1440, και αύθις τω 1476 2 , τω δε 1451 εκλήθη εις 
Ρώμην δια την μεγάλην του ύπόληψ-,ν υπό του Πάπα Νικολάου 
του Ε , φίλος και ομοτράπεζος και εταίρος καταστάς του περι- 
βόητου Καρδινάλεως Βησσαρίωνος, δπου κατεγίνετο εις μεταφράσεις 
Ελλήνων συγγραφέων εις τ6 Λατινικόν* μεταβάς δε τελευταΐον εις 
Απουλίαν έτελεύτησε μετ ολίγον τω 1478. Σύγχρονος τούτων έγέ- 
νετο Γεώργιος δ Τρ^πεζούντιος (μάλλον Κρης, το γένος εκ Τραπε- 
ζοϋντος ελκών), διδάζας την Ελληνικην εν Βικεντία τω 1426, 
εν Βενετία τω 1430, εν Ρώμη τω 1440, δπου απεβίωσε τω 
1484 3 . Ιωάννης δ Αργυρόπουλος, Βυζάντιος, διδάξας εν Φλωρεντίοι 
την 'Ελληνικην επί ετη πεντεκαίδεκα, αποβιώσας εν Ρώμη τω 
4 480 4 . Γεώργιος δ Γεμιστός, δ και Πληθών καλούμενος, εκ Πελο- 
ποννήσου, οπαδός της Πλατωνικής Φιλοσοφίας, μεταβάς μετά 
Ιωάννου του Παλαιολόγου εις την εν Φλωρεντία Σύνοδον τω 1433 ? 



(1) Φιλίστορ. Β', 211 και περί τών ετέρων εφεξής. 

(2) Φιλίστορ. ενθ. άνωτ. Β', 290. 

(3) δοΐΐοΐΐ έ'νθ. άνωτ. σελ. 300. 

(4) Αυτόθι σελ. 301. 



— 190 — 

διδάξας Ιν Φλωρεντία μετά φήμης την Πλατωνικην Φιλοσοφίαν, 
κινήσας γενικον ενθουσιασμών, πανταχόθεν συρρεόντων εις άκρόασιν 
αύτου ου μόνον νέων, άλλα και εκάστης τάξεως και βαθμού ανθρώ- 
πων *, Τότε Κοσμάς δ Μέδικος ΐδρυσε την ΠΛατωνιχην ' Αχαδημίαν, 
σκοπών δια ταύτης τον πολλαπλασιασμών του αριθμού των οπαδών 
της Φιλοσοφίας ταύτης, κοινοποιών κάλλιον τα συγγράμματα των 
Ελλήνων φιλοσόφων. Ούτω δε δ Πληθών έγένετο το όργανον κατά της 
άρχούσης Σχολαστικής φιλοσοφίας 2 . Ο δε μαθητής τούτου Βησσα- 
ρίων δ Νικαίας, εκ Τραπεζουντος, δ μετά ταύτα Καρδινάλις, οπα- 
δός της Πλατωνικής Φιλοσοφίας, άποκαταστάς εν Ιταλία άπο του 
1438, άπετέλει εν τη οι*ία αυτού (όπου καΐ αν ευρίσκετο) Σύλλο- 
γον όλων των εραστών της σοφίας, είδος 'Λχαόημίας. Αγαπών δε 
ιδίως την Ενετίαν, Ιχάρισε τη Συγκλητω αυτής (τω 1468) την 
πλουσίαν χειρογράφων βιβλιοθηκην του, γενομένην άρχην της περί- 
φημου βιβλιοθήκης του Αγίου Μάρκου 3 . 

Και ούτοι μεν έγένοντο οι προ τής αλώσεως μεταφυτεύσαντες 
Ιν Ιταλία τά Ελληνικά γράμματα. Τούτοις όμως προσετέθησαν καΐ 
έτεροι ικανοί μετά την άλωσιν τής Κωνσταντινουπόλεως έλθόντες, 
πάσης βοηθείας έστερημένοι, και θρηνουντες την τύχην τών αΐχμα- 
λωτισθέντων συγγενών και φίλων των. Οι νέοι ούτοι φυγάδες μόνον 
πόρον είχον την διδασκαλίαν τής μητρικής αυτών γλώσσης* άλλα 
και δ πόρος ούτος ήλαττοΰτο, διότι δ αριθμός τών διδασκάλων ει- 
χεν αυξήσει επί πολύ, όσω δε λόγιοι και αν ήσαν, δεν διηγειρον τον 
ενθουσιασμών τών Ιταλών, ώς οι προκάτοχοι των. Τών νεηλύδων 
τούτων έγένετο Κωνσταντίνος δ Λάσκαρις, καταφυγών εις την αυ- 
λην Φραγκίσκου Σφόρζα, Δουκος τών Μεδιολάνων, και άναλαβών 
την παιδαγωγίαν τής θυγατρος του Δουκδς Ιππολύτης, γράψας εις 
χρήσιν αυτής Γραμματικην Ελληνικην, εκδοθεΐσαν τω 1494. Μετά 
την σύζευξιν τής μαθήτριας του μετά Αλφόνσου, βασιλέως τής Νεα- 
πόλεως, δ Λάσκαρις μετηρχετο τον διδάσκαλον τής Ελληνικής εις 



(1) Αυτόθι σελ. 302. 

(2) Αυτόθι σελ. 303. Κ. Άσωπίου ενθ. άνωτ. σελ. ρςβ'. 

(3) Αυτόθι σελ. 304. 



— 191 — 

διαφόρους πόλεις της Ιταλίας, έως τέλος κατώκησεν Ιν Μεσσήνη* 
οπού και έτελεύτησε τω 1 493 *. (Ανδρέας) ΐάνος Αάσκαρις, συγγε- 
νής η κατ' άλλους υιός του Κωνσταντίνου, επιταγή Λαυρεντίου του 
Μεδίκου συνηθροιζεν εκ της Ελλάδος χειρόγραφα δια την βιβλιοθή- 
κην του, εστάλη πρεσβευτής υπό Λουδοβίκου ΙΒ' εκ Παρισίων εις 
Ενετίαν, τω 1503 και 1505, τελευταΐον δε διωρίσθη δπο Λέοντος 
του ΐ' Γυμνασιάρχης του εν Ρώμη χάριν των Ελληνοπαίδων συς-άν- 
τος Γυμνασίου 2 , Δημήτριος Χαλκοκονδύλης, Αθηναίος , έδίδασκεν 
εις διαφόρους πόλεις της Ιταλίας, εως δτου Λαυρέντιος δ Μέδικος 
τω 1471 διώρισεν αυτόν Καθηγητήν της Ελληνικής έν Φλωρεντία, 
ένθα έδίδαξε μετά μεγίστης καρποφορίας έπι είκοσαετίαν' δτε εκ- 
λήθη ύπδ 1ι0!118 1β ΜοΓβ εις Μεδιόλανα, δπου καΐ απέθανε διδάσκων 
1510 3 . Εμμανουήλ Μοσχόπουλος, δ νεώτερος, μεταβάς εις ίταλίαν 
τω 1453, Μιχαήλ Αποστόλιος, καταφυγών έν τ^ οικία του Βησ- 
σαρίωνος , δ υίδς αύτου Αρσένιος. Ιωάννης Ανδρόνικος, Θεσσαλονι- 
κεύς, έδίδασκεν άλληλοδιαδόχως την Ελληνικην έν Βονωνία, Ρώμη, 
Φλωρεντία και Παρισίοις, ένθα έτελεύτησε τω 1478 3 . Μάρκος Μου- 
σουρος, Κρης (Επίσκοπος Μονεμβασίας), διδάξας έν.Ενετία και Πα- 
ταβίω, αποθανών τω 1517. Τούτοις συγκαταλέγεται Θωμάς δ Δι- 
πλοβατάτζης, Πατρίκιος Βυζάντιος, νομοδιδάσκαλος, γράψας ιστο- 
ρίαν της Νομικής εις βιβλία δώδεκα, μείνασαν άνέκδοτον . Πλην δέ 
τούτων έδίδαξαν έν Ιταλία, προηγουμένων βεβαίως άποχροοσών περί 
τής διακεκριμένης των ικανότητος ενδείξεων, και Γεώργιος Αλεξάν- 
δρου, Κρης, τω 1490, έν Ρώμη την Ελληνικην 7 , Δημήτριος Σπαρ- 
τιάτης, τω 1 490, Φραγκίσκον Τισσάρδον 8 , Ιωάννης Μόσχου, Λάκων, 



(1) Αυτόθι σελ. 305. 

(2) Αυτόθι σελ. 306. 

(3) Αυτόθι. 

(4) Τούτου εϋρηται «Μιχαήλ \Αποστολ(ου μονψδικά επικήδεια εις Άν- 
δρέαν Καλλιέργην » έν χειρ. παρά ΜίΠβΓ 0&1»1θ§ϋβ άβ& Μδ &Γ603 βίο. (τ^ς 
βιβλ. του ΜΐαΜΙβΜΠ) σελ. 843. 

(5) Αυτόθι σελ. 308. (6) Αυτόθι. 

(7) Έλληνομνήμ. Ε', 289. 

(8) Φαβρικ. Έλλ. Βιβλιοθ. Τόμ. ΙΑ', έν λ. (ΗίΠ'Ιβδ.) 



— 192 — 

τω 1480 εν Ιταλία, καΐ οι υίοι αυτού Γεώργιος κα! Δημήτριος, ο! 
έδίδαξεν εν Ενετία και Φερράρα 1 . Ιωάννης και Ιάσων οι Σωζόμενοι, 
Κύπριοι, τω 1570 εν Ρώμη 2 . Λίβιος Ζάκρης, Χίος, εν Φερράρα 
τω 1610, δημοσία την Ελληνικην 3 . Γεώργιος Κορέσσιος, Χίος, 
εν Πίση την Ελληνικην τω 1612 4 . Φραγκίσκος Τρίμης, Αθηναίος, 
τω 1620 Ιν Πίση την Ελληνικην*. Θεόδωρος Ρέντης, Χίος, τω 
1620 εν Τουρίνω και Ρώμη 6 . Εν δε Παταβίω Ιωάννης δ Κωττού- 
νιος, Βερροιαΐος, τω 1650 εδίδαξε Φιλοσοφίαν μετά πολλής φήμης, 
πρότερον δε έπι ετη εννέα και εικοσιν εν τω Πανεπιστημίω της 
Βονίονίας Ελληνικην και Αατινικην Φιλολογίαν και Φιλοσοφίαν 7 . 
Ιωάννης Κιγάλλας, τω 1680, Φιλοσοφίαν 8 . Νικόλαος Καλλιάκης, 
Κρής, τω 1677 Ρητορικην. Θωμάς δ Κατάνης, τω 1670, Φιλοσο- 
φίαν 9 . Αγγελος Συγκλητικός, Κρης (ΐζ' Εκατ.), Καθηγητής έγέ- 
νετο του Κανονικού Δικαίου αυτόθι . Σπυρίδο^ν Γόνιμος, Κύπριος, 
τω 1670 Καθηγητής των πολιτικών νόμων αυτόθι 14 . Κωνσταν- 
τίνος Στρατηγός, Κρης, τω 1740, Καθηγητής του φυσικού δικαίου 
αυτόθι 12 . Γεώργιος Καλαφάτης, Κρης, (ΙΖ Εκατ.) Καθηγητής της 
θεωρητικής Ιατρικής αυτόθι . Μάρκος Χαρβούρης, Κεφαλλήν, τω 
1768, διάσημος Καθηγητής τής Χημείας εν τω Παταβιανώ Πανε- 
πιστήμιο* **. Αγγελος Δαλλαδέτσιμας, Κεφαλλήν, τω 1786, Καθη- 



(4) Έλληνομνήμ. Ζ', 385. 389. 390—1. 

(2) Έλληνομνήμ. Ζ', 439. ό Ιωάννης Σωζόμενος τψ 1617 έξέδωκεν έν 
Ένετία τον Γαληνόν Σ. Ά ρ. 

(3) Βελούδου Χρυσαλλ. τοΰ έτους 1863 σελ. 41. 

(4) Βρετοΰ Α', 209. 

(5) Σοφ. Κ. ΟΙκονόμ. περί Φραγκίσκου του Κόκκου σελ. 1 έν σημ. % 

(6) Α. Βλαστού Χιακ. Β', 79. (7) Βρετοΰ Β', 294. 

(8) Σοφ. Κ. Οίκον, περί Μάρκου του Κυπρίου σελ. %\. 

(9) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 140. Κωνσταντίου Α' του από Σιναίου 
Ιν ττί περί της Πατριαρχικής Σχολής Διατριβή κτλ. σελ. 295. 

(10) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 67. 
(41) Μελετίου Έκκλ. 'Ιστορ. Δ'. 92- 
(12) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 4 47. 
(43) Μελετίου Έκκλ. Ίστορ. Δ', 68. 

(14) Ά. Μαζαράκη Βιογραφ. Κεφαλλήν. σελ. 198. 



— 493 — 

της τ^ς Ιατρικής ύλης εν τω αυτω Πανεπιστημίω ^, Νικόλαος Κο- 
μνηνός Παπαδόπουλος 4 700, εν τω αύτω Πανεπιστημίω Καθηγη- 
τές 2 . Εν Τουρίνω Καθηγητής της θεωρητικής Ιατρικής έγένετο Ιωάν- 
νης Χαρβούρης, Κεφαλλην τω 4 750 3 « 

Εν *ΕΛ6ζτία μετά φήμης και καρποφορίας έδίδαξαν, έν μέν Βα- 
σύεία Αντώνιος 6 Κοντοβλάκας, τω 4 474, έχων έν τοΤς άκροαταΐς 
αυτού και τον περίφημον Γερμανον ίωάννην Ρεϋχλΐνον η Καπνίωνα, 
έμπνεύσας τοις Γερμανοΐς την κλισιν προς την Ελληνικην φιλολο- 
γίαν *, έν δε Γενεύη Φραγκίσκος δ Πορτος, Κρης, τω 4 562, έχων 
άλληλογραφίαν μετά του Γερμανού Κρουσίου 3 , έν δε Λανσάγγτ\ της 
Ελβετίας, και ύστερον έν ΕΐδεΛβεργ'β τής Γερμανίας, ο άξιος υΐδς 
,αύτοΰ Αιμίλιος Πόρτος, ου ή δόξα διαμένει εισέτι έν πολλοίς των 
περί τους διάσημους συγγράφεις και τάς διαλέκτους τής Ελληνικής 
γλώσσης φιλοπονηθέντων υπ αύτοΰ Ιργων, έκκαύσας παρά τοις βα- 
θυσόφοις νυν Γερμανοΐς τόν προς τά αρχαία έρωτα 6 . 

Εν ΓαΛΜα έδίδαξε την 'Ελληνικην φιλολογίαν έν τω των ΙΤα- 
γΐσίων Πανεπιστημίω Γεώργιος 6 Έρμώνυμος, Σπαρτιάτη;, τω 
4470 7 , έχων έν τοις άκροαταϊς τον Βουδαιον 8 , και τον Γερμανδν 



(1) Αυτόθι σελ. 241. 

(2) Δημ. Προκοπίου Σχεδίασμα έν Φαβρ. Έλλ. βιβλ. Τόμ. ΙΑ' έν λ. 

(3) Α. Μαζαράκη έ'νθ. άνωτ. σελ. 479. 

(4) δοΐιοΐΐ έ'νθ. άνωτ. σελ. 308. 

(5) Έλληνομνήμ. ΣΤ', 375. 

(6) Έλληνομνήμ. ΣΤ', 380. 

(7) δοΐΐοΐΐ έ'νθ. άνωτ. σελ. 309. Τούτου ε'ύρηται ΟβΟΓ^ίί ΗβΓ1Ώ0ηγηί1ϊ 111 
ΒϋηιιοΙ ρΓοΜίίδδίιποΓυΐΏ νίΓΟΓϋίτι δβηίβηΐΐαδ β §Γ&βοο ίη Ιαΐίηυιη νβΓδϋδ 1ϊ- 
Ι)6Γ (έν χειρ. παρά ΜΐΙΙβΓ, θ3&1θ§υ6 (Ιβδ Μ8 £Γ60δ βίο. σελ 346). 

(8) Ό Βουδαΐος, μαθητής του Έρμωνύμου και του Λασκάρεως, ου μόνον 
έδίδαξε πρώτος την Γ £λληνικήν έν τψ τη προτροπή αυτοΰ υπό Φραγκίσκου 
Α' της Γαλλίας συστάντι Κολλεγίψ της Γαλλίας τψ 1530, άλλα και δια 
του παραδείγματος του προήγαγε την σπουδήν αυτής έν Γαλλία. ΒοϋΐΙΙβΙ, 
ϋΐθΐίθ1131Γβ (Γ ΗΐδΙΟΙΓβ 61 <3β ΟβΟ§Γ8ρ1ΐΪ6 σελ. 257. τοΟ αύτου ϋΐοΙίΟΠ- 
Π3ΪΓβ (Ιβδ δΟΙβΠΟβδ βΐ άθδ δίΓΐδ, σελ. 375. (Λέγεται, ό'τι ό Φραγκίσκος Α' 
διενοεΐτο, 'ΐνα μεταφέρη εξ Ελλάδος έλληνόπαιδας προς άνας-ροφήν μετά των 
γαλλοπαίδων και εύχερεστέραν οϋτω μετάδοσιν τής χ,αθ' ημάς προφοράς). 

13 



— 4 94 — 

έεϋχλΐνον 1 , Αγγελος Αάσκαρις, υίος τουίάνου, τφ 4 542 εδίδασκεν 
εν Παρισίοις, άκροωμένων του Βΐΐάέ και του 0αΐ168, ιδία, ίσως κα& 
δημοσία 2 . Εφεξής δε δια το είναι τους Παρισίους τ6 τότε μητρόπολιν 
τών γραμμάτων οι παρεπιδημοϋντες λόγιοι οι Ελληνες ετιμώντο I- 
κανώς παρά τοις έκει λογίοις, ώς Λεονάρδος (Β) Φιλαρας, Αθηναίος, 
(1674) 3 , Κύριλλος Ιεροδιάκονος, Χϊος, (1643) *, Αντώνιος Κοραής, 
Χίος, (1 662)°, και έτεροι* ώς δε διδάσκαλοι ευρισκον ύποδοχην πάντο- 
τε παρά τοις τότε διασημοις Γάλλοις Ελληνις-αΐς και άρχαιομαθέσι 6 , 
μέχρι των άρχων της παρούσης Εκατ., οτε μάλιστα επί Ναπολέον- 
τος του α', ικανοί ύπήρχον λόγιοι Ελληνες, Α. Κοραής, Π. Κοδρι- 
κάς, Θεοχαρόπουλος, Κ. Νικολόπουλος 7 , Σύψωμος, Γ. Μάνος, Γ. 
Ζαλίκογλους, Π. Ιωαννίδης 8 , Μ. Σχινας, την Έλληνικην ιδία και 
δημοσία διδάσκοντες . 

Εν ΆγγΜα, (οπού άρχαιότερον κατά την Ζ Εκατ. δ εκ ΤαρσΟϋ 
τής Κιλικίας Ελλην Αρχιεπίσκοπος Θεόδίορος μετά του Αββα 
Αδριανού εφερεν εκ Ρώμης εις την Βρεττανίαν πλείστα βιβλία, τά 
όποια άντέγραψζν , και διδασκάλους των δύο προκρίτων γλωσσών 
προσεκάλεσεν, ών οι μαθηταί ώς μητρικην γλώσσαν έλάλουν την Ελ- 
ληνικην και Λατινικην, προαγομένην και καλλιεργουμένην υς-ερον ) 
μετά την άλωσιν τω 4 608 εις Αγγλίαν μετέβη Αγγελος Χρι- 
στόφορος, εκ Πελοποννήσου, ένθα έδίδαξε την Ελληνικήν εν μέν τη 



(1) Κ. Άσωπ. έ'νθ. άνωτ. σελ. ρξβ'. έν σημ. 1. 

(2) ΜΐΙΙβΓ, ΟδΐΒίοοαβ άδβ Μδ §Γβθδ άβ ΓΕδΟατίβΙβ σ. 60. Βρετου Β', 298. 

(3) Βρετου Α', 250. 

(4) Βρετου Α'. 242. 

(5) Βρετου Β', 281. 

(6) Έν Παρισίοις διέτριβεν Ηλίας Ανδρέου Κρής, μεταφράσας τψ 1556 
τον Ανακρέοντα. 2. Ά ρ. "Ισως τούτου εϋρηται έν χειρ. της βιβλιοθ. Βασι- 
λείας (παρά ΜΐΠβΓ ΟειΙ&1ο§ιιβ (Ιβδ Μδ §Γ603 βίο. σελ. 616. « Εΐίαβ ΟβΙβηδίδ 
Γβδροηδϊοηβδ 3(1 Βΐοηγδίϋΐη.)» 

(7) Βρετου• Β'. 312. (8) Βρετου Β', 266. 

(9) "Ορα Λόγον ΒΓυηβΙ (3β ΡΓβδΙβ έν τφ Έθνικψ Ήμερολογίω Μ. Π. 
Βρετου του έτους 1867. 

(10) Κ. Άσωπ. ενθ. άνωτ. σελ. ρμζ'. σημ. 1. 

(11) Φιλίστορ. Γ', 52. 



— 495 — 

Ακαδημία της Κανναβριγίας άπδ του 4 608 — 4 610, εν δε τω 
Πανεπιστήμιο) της όξωνίας από του 4 64 — 1612 ι . 

Εν Ισπανία (Μαδρίτη) Δημήτριος δ Δούκας, Κρης, τω 1528 
προσεκλ^θη μετ' άλλων λογίων υπό του Καρδινάλεως Ξιμένους, 
πρωθυπουργού της βασιλίσσης της Ισπανίας Ελισάβετ, εις εκτύπω- 
σιν της πολυγλώττου Παλαιάς Διαθήκης, γνωστής υπό τδ όνομα 

ΒίΜία Οοπφΐυίβηδίδ 2 . 

Εν Πορτογα.Μία Μιχαήλ Φραντζής, Κεφαλλην, ιατρός και φυ- 
σικομαθηματικός, μετά φήμης έδίδασκε τφ 1750 έν Λισσαβώνι, 
άνατρέφων συνάμα τον Πρίγκηπα διάδοχον, πολλών αξιωθείς τιμών . 

Σημ. ά. Περί τών έν ί Ρωσσία ε'ίρηται ανωτέρω. 

Σημ. β' '. Λόγιοι δε καλλιγράφοι Ελληνες έν Ρώμη, Ενετία, Πα- 
ταβίω, ΙΜαδριλλίω, Τολέτω και άλλαχοϋ, τάς έν Ευρώπη Βιβλιοθηκας 
πλούσιας πολυτίμων Ελληνικών χειρογράφων (πλην τών κατά δια- 
φόρους καιρούς και τρόπους εξ Ελλάδος συληθέντων 4 ) καταστησαν- 
τες, και αύτάς δη ταύτας διά τοΰτο μάλλον πολύτιμους, ανα- 
φέρονται: 

Αρσένιος τις^ εκαλλιγράφησε χάριν του Μειδόζα, πρέσβεως Κα- 
ρόλου του Ε', πλείστα χειρόγραφα εκ της βιβλιοθήκης του Βησ- 
σαρίωνος". 

Ανδρόνικος (Νίκανδρος) δ Νούκιος, Κερκυραίος, Νικόλαος Μαρού- 
λης, Γαετάνος 7 , Επιδαύριος (1542), Ιωάννης Μαυρομμάτης, Κερ- 
κυραίος, έκαλλιγράφουν επίσης (1 545) χάριν του αύτου 8 . 



(1) "Ορα ΕρίδΙ. Μίοαίοπα (*' Ρβΐ&νϋ έν τ$ ά. έκδ. του συγγράμματος 
Αγγέλου Χριστόφορου Περί ττ^ς καταστάσεως τών νΰν Ελλήνων έ'τι αυτόθι 
Αηποΐ3ΐΐίοηβδ. 

(2) Βρετου Β', 262. 

(3) Ά. Μαζαράκη Βιογρ. Κεφαλλην. σελ. 340. 

(4) Σοφ. Κ. Οίκονόμ. έν (Βίψ Γρηγορίου Ειοηνουπόλεως σελ. 46 — 17. 
Έλλ. Βιβλιοθ. Α. Κοραή. Ισοκράτης, έν Προλεγομένοις τ^ς έκδ. Π. Σοφια- 
νοπούλου, έν Αθήναις σελ. κγ'. (5) Πιθανώς ό ϋστερον Μονεμβασίας. 

(6) ΜίΙΙβΓ Οαΐαΐο^αβ (Ιβδ πιειιιυδοπίδ £Γβϋδ άο Γ Εδουιίαίο, Ραπδ, 1848 
σελ. 111. 

(7) Αυτόθι σελ. 183. 189. 

(8) Αυτόθι σελ. [γ. 



— 496 — 

θ! σοφοί Ελληνες καλλιγράφοι Νικόλαος Μουρμούρης Ικ Ναυπλίου 
τω 4 542, Νικόλαος Βαλέριος και Γεώργιος 1 . 

Αντώνιος δ Δαμιλεύς ο και Μεδιολανεύς (1419) έκ Κρήτης 2 . 

Νικόλαος Σοφιανός, σταλείς δπ6 του Μενδόζα (άποθ. 4 575) ζϊς 
Θεσσαλίαν, Αθωνα, προς άνακάλυψιν χειρογράφων 3 . 

Ανδρέας Δαρμάριος, υίός Γεωργίου, Επιδαύριος, έκαλλιγράφει εν 
Μαδριλλίω τώ 4 574 4 . 

Αντώνιος δ Καλοσύνας, ιατρός, εν Τελέδο,) τη; Ισπανίας τω 1580, 
4 583, 4 586, 1587 5 , 

Μιχαήλος Αποστόλιος, δ Βυζάντιος, τη ΙΣΤ' Εκατ. έν Κρήτη 6 . 

Αρσένιος δ Μονεμβασίας, υίος τούτου 7 . 

Βενέδικτος Επισκοπόπουλος, δ Κρης, τω 4 574 8 * 

Κωνσταντίνος Αουσδέλιος, Κρης> τη ΙΣΤ' Εχ,ατ. 9 . : Δημήτριος 
δ Κυδώνης ττί ΙΕ' Εκατ. συγγράψας καΐ ίεράν ίστορίαν 10 . 

Δημήτριος Ζήνος έκ Ζακύνθου τη ΙΣΤ' Εκατ. 11 Γεώργιος Μπε- 
βαιν?ί;> Νόμπελος τη; Επιδαύρου και κάστρου τη; Εγένου (Αϊνου) 
και λδριανουπόλεως και Καςρίου και Χώρας τη; Β6 και Γάρδικος 
και Χαριουπόλεως, έκαλλιγράφει εν Τριδεντίνη 12 . Γεώργιο; Ιερεύς 
Γρηγορόπουλος> τη ΙΣΤ' Εκατ. 13 . Γεώργιο; Σπηλαιώτης, Βυζάντιος, 
σύγχρονος 14 . 

Ιάκωβος Διχνσωρινος, κύριος της Δωρίδος, ποιητής άριστος, τ>) 
ΙΣΤ' Εκατ. 15 . 



(1) Αυτόθι. 

(2) Αυτόθι σελ. 93. 94. 157. (3) Αυτόθι. (4) Αυτόθι σελ. 29. 

(5) Αυτόθι σελ. 4. 24. 52.408. 

(6) Αυτόθι σελ. 3. 69. 88. 

(7) Αυτόθι σελ. 407. 

(8) Αυτόθι σελ. 389. 

(9) Αυτόθι σεΐ. 462. 

(10) Αυτόθι σελ. 53. 

(11) Αυτόθι σελ. 131. 

(12) Αυτόθι σελ. 146. 

(13) Αυτόθι σελ. 91. 

(14) Αυτόθι σελ. 488. 

(15) Αυτόθι σελ. 96. 432. 433. 463. 259. 468. 491. 40& 



Μιχχηλ ο εκ Κυδωνίας τω 4 567 *. Κορνήλιος Μουρμούρης, Αν- 
δρέου, δ Ναύπλιος, εν Ενετία τφ 1599 2 . Νικόλαος Μουρμούρης Ικ 
Ναυπλίου τνί ΙΣΤ' Εκατ. (1541) 3 . Νικηφόρος δ εξ Ευβοίας ιερο- 
μόναχος, υίός Μιχαήλ Ιερέως του εξ Αθηνών, εν Βατοπαιδίω τω 
4486 4 . Παύλος Αναγνώστης τ^ ΙΣΤ' Εκατ, 5 . Πέτρος δ Κανα<- 
βούτζης τη ΙΕ' Εκατ. 6 , 

Πέτρος Καρναβάκης εκ Μονεμβασίας τω 4 542*. Ραφαήλ Ιερο- 
μόναχος, Θεσσαλός, εν Νεαπόλει τφ 4 608 8 . 

Σοφιανός Μελισσηνος, Κρης, έν Παταβίω τφ 1569 9 , καί εν 
Μαδριλλίω τω 4 565 10 . Θεόληπτος Μονάχος τω 1586 11 . 

Νικόλαο; Βεργίκιος τη ΙΣΤ' Εκατ. 12 . Ιωάννης δ Βεργάρας εν τη 
Ιν Κομπλούτω Ακαδημία τω 4 54 4* 3 . Ζαχαρίας μέγας Ιωάννης τφ 
4 51 4 **, και έτεροι πολλοί * δ . 



(I) Αυτόθι σελ. 48. (2) Αυτόθι σελ. 420. 

(3) Αυτόθι σελ. 418. 442. 146. 150. 152. 295. 

(4) Αυτόθι σελ. 255. 

(5) Αυτόθι σελ. 288. 

(6) Αυτόθι σελ. 450. 

(7) Αυτόθι σελ. 412. 143. 420. 

(8) Αυτόθι σελ. 456. 

(9) Αυτόθι σελ. 92. 97. 445. 

(10) Αυτόθι σελ. 390. 

(II) Αυτόθι σελ. 437. 

(12) Αυτόθι σελ. 447. Περί Αγγέλου Βεργικίου δ*ρα τα έν Κ.ρήτ$. 

(13) Αυτόθι σελ. 22. 

(14) Αυτόθι σελ. 281 

(15) Οί εξ Ιταλίας οΰν είς Ελλάδα έπανακάμπτοντες "Ελληνες λόγιοι μετε- 
λαμπάδευον τα φωτά, των Ίταλων ο'ύτως άντιπελαργούντων την Ελλάδα, έκ 
των αύτης λειμώνων πάντοτε τά άνθη δρεπομένων, ού τοσούτον ώς ό Ιτα- 
λός "Αγγελος Πολιτιανός έπέγραψεν (έν τοΤς του Βαρίνου Κανονίσμασιν, η\ 
έκ τών Ευσταθίου και άλλων ένδοξων έκλογαΤς) 

« Ελλάδι ιδίοις πεπλανημένη έν λαβυρίνθοις 

ού μίτον, άλλα βίολον προδθετο δαιδάλεον, 
Ούχ "Ελλην, Ιταλός δε ΒαρΤνος• κοΰτι γε 6αΰμα• 
εϊ γε νέοι την γραΟν άντιπελαργέομεν. » 
"Οσω καταλληλότερον ό "Ελλην Αριστόβουλος Αποστολίδης (ίσως ό ύ- 
στερον Μονεμβασίας "Αρσένιος): 



— 4 98 — 

Οι εις Εύρώπην δε μεταναστεύσαντες Ελληνες, ιδίως οι προ της 
αλώσεως και ολίγον μετ' αύτην, φιλοξένως ύποδεχθέντες υπ' αύτης, 
και μετά καρποφ:>ρίας διδάξαντες έπανηνεγκον εις την ϊταλίαν την 
γνώσιν των Ελληνικών. Παρεσκεύασαν πλήθος Ελληνιστών, μόλις δε 
καθ' δλην την ϊταλίαν εύρίσκετο λόγιος άγνοών τα Ελληνικά *. Δι- 
δάξαντες δε (μετά τών εν Κωνσταντινουπόλει διδαχθέντων Ιταλών 
Φραγκίσκου Φελέλφου, Γουαρίνου Γουαρίνη και Ιωάννου Αυρίσπα, 
μετεχόντο^ν της τιμής της διαδόσεως τών Ελληνικών εις την Δύ- 
σιν 2 ) οι την δεδουλωμένην πατρίδα καταλείποντες φυγάδες ούτοι 
και μεθ εαυτών την περιλιπομένην ετι σοφίαν και τα όργανα αύτης 
μεθ' εαυτών φέροντες, ώς αι Εστιάδες το ιερόν πυρ, « διδάξαντες 
όρθότερον την Ελληνικην γλώσσαν και παιδείαν, πολλαπλασιάσαντες 
τα αντίγραφα, διορθώσαντες τάς πρωτοφανείς δια του τύπου εκδό- 
σεις, μεταφράσαντες πολλά κατ ευθείαν εκ τοΰ Ελληνικού εις το 
•Λατινικον, δι' ου άπεσκορακίσθησαν αι πρώην εκ του Αραβικού α- 
τελείς μεταφράσεις, την περί το καλόν κρίσιν δεξιώτερον διευθύναν- 
τες, άνεκίνησαν μείζονα ζήλον προς την μάθησιν, και έδωκαν νέαν 
ελασιν εις τα πνεύματα. Οχ Ηγεμόνες της Ιταλίας άντεφιλοτιμούντο 
να έλκύωσι προς εαυτούς Ελληνας διδασκάλους ιδία τε και δημοσία. 
Αι διάφοροι πόλεις της Ιταλίας, τα Μεδιόλανα, η Βενετία, η Φερ- 
ράρα, ή Φλωρεντία, η Ρώμη, η Μεσσήνη της Σικελίας, κλπ. ευρέ- 
θησαν πλήρεις λογίων Ελλήνων, ο'ίτινες τοΐς ιδίοις ίδρώσι ζώντες, 
συνηργουν το καθ εαυτούς εις την μεγάλην εκείνην κίνησιν. Και 
άλλαχόθεν ετρεχον εις την ίταλίαν πολλοί παρά τοις Ελλησι διδα- 
ξόμενοι, και εκ τνίς Ιταλίας εις την Γαλλίαν και άλλαχόσε ουκ 
ολίγοι Ελληνες μετέβησαν, . . Ως δε δε πρότερον άμικτος και άκοι- 
νώνητος προς τά ανατολικά μέρη μείνασα η Ιταλία έξεβαρβαρώθη, 



« "Σπουδαίων ένεκεν Γωάρινος ήλυθε κηπον 
Ευσταθίου καλλών, ανθεα δρεψάμενος. » 
Κ. Άσωπίου Ίστορ. των Έλλ. ποιητών και συγγραφ. σελ. 701 — % Βρε- 
του Β', 48 (αρ. 29 έν Σημ.) 

(1) Κ. Άσωπίου ενθ. άνωτ. σελ. ρνή. 

(%) 8θΙΐθΙ1 ενθ. άνωτ. σελ. 309. Κ. Άσωπίου ενθ. σελ. ρμς-'. 



— 4 99 — 

ούτω και νυν (ΙπΙ της αλώσεως της Κ/Πόλεως) διά της νέας επι- 
μιξίας άπέβαλε την βαρβαρότητα. Καϊ οϋτως οι ταλαίπωροι 
"Ελληνες, καϊ αρχαίοι καϊ νεώτεροι, καϊ ακμάζοντες και εν έκ- 
πτώσει, καϊ προστατεύοντες καϊ προστατευόμενοι, και ευνοούμενοι 
καϊ διωκόμενοι, καϊ δι εαυτών καϊ διά ' Ρωμαίων και δι Αράβων 
καϊ δι Ιταλών εζεπαίδευσαν τους ανθρώπους, και τής άρχαιοτέ- 
ρας καϊ της νεωτέρας αναπτύξεως προεξάρχοντες πάντοτε. Καϊ 
οϋχϊ μόνον διά τής εαυτών γλώσσης έδίδαζαν, αλλά καϊ εις ζέ- 
νας γλώσσας συνέταζαν αλφάβητα, καϊ έζεπολίτευσαν χριστιανέ- 
σαντες, κατά. τόν ενατον αιώνα, τά άγροικα καϊ άγρια σλαυϊκά 
έθνη. Τοσούτων καϊ τηλικούτων αγαθών ένεκα έχρεωστεΐτο (καϊ 
χρεωστεϊται) μικρά τουλάχιστον ευγνωμοσύνη προς τους άναζια- 
πραγήσαντας "Ελληνας» *. 

(1) Αυτόθι σελ. ρξά. — γ'. 



-Ο^θ4 



200 — 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ* 



Περιέργειας χάριν παρατιθέαμεν ενταύθα την εν δυσιν έκαταν- 
ταετηρίσι (ΐΗ και ΙΘ ) βαθμιαίαν των κατά τους Ελληνας εκπαιδευ- 
τηρίου αύξησιν. 

Τω 4 707 Αναστάσιος Μιχαήλ, δ εκ Ναούσσης, εν τω Περιη- 
γηματικώ αυτοϋ Πτυκτατίω δνομάζων φιλέλληνα την Αριστοκρα- 
τίαν των Ενετών δια την συνδρομην εις την υπο Ιωάννου του Κωτ- 
τουνίου σύστασιν εν Παταβίω Ελληνικού Γυμνασίου προστίθησιν εις 
επαινον της τότε τεταπεινωρ,ένης Ελλάδος: 

« Εχει νυν η αύτη προς τούτοις εν πλείσταις των Ηπειρωτικών 
πόλεων, των Μακεδόνικων, των Θεσσαλικών, τών Πελοπονησιακών, 
και πάλιν τών Κρητικών, ηδη δε και τών της Μικρας Ασίαν Ιωνι- 
κών τε και νησιωτίδων περίπου τών τεσσαράκοντα σπουδας-ηρίων» 1 . 

Γεώργιος δε δ Κωνς-αντίνου πεντήκοντα ετη [/.ε τα ταύτα (1757) 
λέγει τάδε: « Ο παρών κατάλογος τών Σχολείων, δπου την σήμερον 
σώζονται εις το ήμέτερον Γένος, θέλει επιβεβαιώσει τα ρηθέντα, 
και θέλει ελέγξει ώς ψευδόμενους τους εναντία λέγοντας. 

« Εις Κωνσταντινούπολη είναι δύο κοινά Σχολεία, εις Ιωάννινα 
τρία, εις Θεσσαλονίκην δύο, εις Βουκουρέστιον δύο, εις Ιάσιον £ν, 
εις Αδριανούπολιν £ν, εις Φιλιππούπολιν εν, εις Αγιον Ορος εν, εις 
Βέρροιαν εν, εις Καστορίαν εν, εις Σιάτισταν £ν, εις Μοσχόπολιν ε*ν 
και μία τυπογραφία, εις Τύρναβον της Θεσσαλίας Ιν, εις Τρίκκαλα 
εν, εις Τριπολιτσάν του Μωρέως εν, εις Παλαιάς Πάτρας εν, εις 
Σάλωνα εν, ζΐς Αρταν εν, εις Σμύρνην £ν, εις Χίον εν, εις Πάτμον 
£ν, εις Μητιληνην εν, εις Σάμον £ν, εις Σίφνον εν, εις Ρόδον εν, εις 



(1) Παρά Βρετφ Α', ή, ί. 



— 201 — 

Κρητην 8ν, εις Λευκοσίαν Κύπρου §ν, εις το ΠατριαρχεΊον της Ιερου- 
σαλήμ £ν, εις το της Αλεξανδρείας εν Κ 

Ο δε άοίδιμος Ανδρέας Κορομηλας τω 18*5^ διανέμουν τον υπδ 

Νεοφύτου Δούκα τοις απανταχού Ελληνικοΐς έκπαιδευτηρίοις δω- 
ροφορούμενον Αριστοφάνη, καταλέγει, αυτά ώς έπεται: 

« Εις την δημόσιον βιβλιοθηκην Αθηνών . . Σώμ. 3 

Εις τους Καθηγητάς τοΰ Πανεπιστημίου (ανά εν) . . 30 

Εις τδ Κατάστημα της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας . . 3 

Εις την βιβλιοθηκην του Γυμνασίου Αθηνών ... 3 
Εις τους Καθηγητάς του Γυμνασίου και διδασκάλους τοΰ 

Ελληνικού Σχολείου (ανά εν) 4 5 

Εις τδν Γυμνασιάρχη ν Αθηνών Κύριον Γ. Γεννάδιον, διά νά 

δώση εις ους μαθητάς έγκρίνη .... 50 

Εις την βιβλιοθηκην του Διδασκαλείου και Καθηγητάς (ανά εν) 8 
Εις τάς βιβλιοθηκας τών Υπουργείων άνά £ν σώμα και ανά §ν 

εις τους Υπουργούς . . . . ... 20 

Εις τδ ιδιοσυντηρητον Ελλ. Σχολειον τοΰ Δήμου Πειραιώς 

μετά τών Διδασκάλων 3 

Εις την βιβλιοθηκην τοΰ Γυμνασίου Ναυπλίας ... 4 

Εις τους Καθηγήτάς αύτοΰ και έλλην. Σχολείου Διδασκάλους 8 
Εις τδν Γυμνασιάρχην Ναυπλίας Κ. Χ. Παμπούκην, διά νά 

δώση εις ους μαθητάς έγκρίνη 20 

Εις την βιβλιοθηκην τοΰ Γυμνασίου Πατρών .... 4 

Εις τους Καθηγητάς αύτοΰ και Ελλην. Σχολείου Διδασκάλους 8 
Εις τδν Διευθυντην τοΰ Γυμνασίου Πατρών Κύριον Αλ. Ραδινδν, 

διά νά δώση εις ους μαθητάς έγκρίνη . . . .40 

Εις την βιβλιοθηκην τοΰ Γυμνασίου Σύρου .... 4 

Εις τους Καθηγητάς αύτοΰ και Διδασκάλους τοΰ Ελλ. Σχολείου 8 
Εις τδν Γυμνασιάρχην Σύρου Κύριον Γ. Σερούϊον, διά νά δώση 

εις ους μαθητάς έγκρίνη . . . . . .30 

Εις την βιβλιοθηκην τοΰ Μουσείου 4 

(1) Έν Προλεγόμενοι; τοΰ Λεξικοΰ. 



— 202 — 

Είς τάς βιβλιοθηκας των Ελληνικών Σχολείων των νήσων ανά 
δύο* το μέν £ν δια την βιβλιοθηκην, το δε άλλο δια τδν 
διδάσκαλον' ει* το της Τδρας, Σπετσών, Κύθνου, Κέας, 
Τήνου, Νάξου, Σίφνου, Ιου, Θήρας, Αμοργού, Μήλου, 
Πολυκάνδρου και Σερίφου 28 

Είς τήν Πελοπόννησον. 

Κορίνθου, Αργούς, Τριπολιτσας, Δημητσάνης, Σπάρτης, Καλα- 
μών, Πύργου, Νεοκάστρου, Μεθώνης, Κορώνης, Λεωνιδίου, 
Αστρους, Σελλασίας, Αιγίου, Ακράτας, και εις *τά τρία 
Μοναστήρια Μεγάλου Σπηλαίου, τών Ταξιαρχών και της 
Λαύρας ανά δύο εις εκαστον, εν διά τον διδάσκαλον και 
άλλο διά την βιβλιοθηκην 36 

Είς τα της Στερεάς Ελλάδος. 

Χαλκίδος, Καρύστου, Σκοπέλου, Λεβαδείας, Αμφίσσης, Μεσο- 
λογγίου, Αγρινίου, Κραβασαρα, Βονίτσης, Ύπατης, Καρ- 
πεννησίου και Λαμίας . . . . . . .24 

Είς διαφόρους λογίους της Ελλάδος 100 

Εις το Όθωμ,ανικόν Κράτος. 

Εις τάς βιβλιοθηκας τών Γυμνασίων Ξηροκρηνης (Κουρουτζεσμέ), 
Χάλκης, Φαναριού, Σμύρνης, Μυτιλήνης, Κυδωνιών, Θεσ- 
σαλονίκης, Κλεισούρας, Ιωαννίνων ανά σώμ. 5 . . 50 

Είς τάς βιβλιοθήκας τών Ελληνικών Σχολείων 
και Διδασκάλους ανά εν. 

Ευλοπόρτας, Μοχλιου, Τσουπαλίου, αγίας Κυριακής, Βλάγκας, 
Τψωμαθείων, Εδερνε-Καπιου, εξ Μαρμάρων, Τοπ-Καπίου, 
Χασκιγιου, Ταταούλων, Σταυροδρομίου, Γάλατα, Πε- 
σίκτασι, Ορτα-Κιγιοΰ, Αρναούτ-Κιγιοϋ, Νεοχωρίου, Παλ- 
ταλιμανίου, Θεραπειών, Γενι-Μαχαλα, Τζεγκέλ-Κιγίοΰ, 



— 203 — 

Πριγκίπου, Τουζλών, Αριτζους, Νικομήδειας, Προύσης, 
Κίου, Μουντανίων, Τριγλίας, Μιχαλιτζίου, Μαγνησίας, 
Αξαρίου, Ηλιουπόλεως, Φωκιών, Βρουλών, Κρήνης, Χίου, 
Ικονίου, Καισαρείας, Χαλδείας, Σινώπης, Πάφρας, Ατα- 
λείας, Ρόδου, Κύπρου, Σύμης, Λέρου, Καλύμνου, Πάτμου, 
Αστυπάλαιας, Σάμου, Στεφανουπόλεως, Καρλοβασίου, 
Μαραθοκάμπου, Μεθύμνης, Λήμνου, Ιμβρου, Σαμοθράκης, 
Θάσου, Αρτάκης, Κάστρ6)ν, Καλλιουπόλεως, Ραιδεστού, 
Σηλυβρίας, Καλλικρατείας, Τυρολλόης, Αδριανουπόλεως, 
Φιλιππουπόλεως, Τουρνόβου, Σιστοβίου, Πελαγονίας, Στρο- 
μνίτσης, Σερβίων και Κοζάνης, Βοδενών, Βερροίας, Σερ- 
ρών, Μελενίκου, Γαλατίας, ίσβόρου, Τυρνάβου, Ζαγοράς, 
Αγχιάλου, Σούμλας, Κούταλης, Αμπελακίων, Ελασσώνος, 
Αρτης, Τρικάλων, Καλαμπάκας . . .498 

Εις Ιωάννινα εις διδασκάλους και βιβλιοθήκης . . .15 
ΐδίως εις τα Σχολεία και διδασκάλους του Ζαγορίου . . 40 
ΐδίως δε εις την Σχολην της Βηρυττου δια τοΰ εντιμότατου 

εμπόρου Κ. Ζωρζή Δ. Απαλύρα 5 

Εις την εν Τεργέστη Σχολην του Γένους 1 και 3 δια τους Κα- 

θηγητάς της 4 

Εις την βιβλιοθηκην της Ακαδημίας Κερκύρας 1 και δια τους 

Καθηγητάς αυτής άλλα 6 7 

Εις τάς βιβλιοθηκας τών Σχολείων των Νήσων, Ζακύνθου, 
Κεφαλληνίας, Λευκάδος, Ιθάκης, Παξών και Κυθήρων ανά 
£ν και άλλο δια τον διδάσκαλον εκάστου Σχολείου . 12 
Εις την βιβλιοθηκην του εν Μασσαλία Ελληνικού Σχολείου 4 

και δια τον διδάσκαλον 4 2 

Εις την βιβλιοθηκην του εν όδησσώ Ελληνικού Σχολείου και 

τους Διδασκάλους 5». 

Περί δε της μεθόδου της διδασκαλίας, επικρατησάσης μέχρι τών 
τελευταίοι χρόνιον κατά μέγα μέρος, Αλ. δ Έλλάδιος λέγει *' Ιε- 
ρείς και Μονάχοι ώς επι τ6 πλείστον επαίδευον την νεολαίαν παρά 



(1) δίαίιΐδ ρΓ9θδβηδ βίο. σελ. 41 — . 



— 204 — 

τοις ναοΐς, % εν τοις οΐκοις των. Βιβλία εις χρήσιν ήσαν τα Πινακί- 
δια, η Πίνακες εκ χάρτου μικρού δηλούμενοι πολλάκις και δέρμα- 
τι τυλισσόμενοι, εν οι; εγράφοντο τα στοιχεία του Αλφάβητου, α& 
συλλαβαι και λέξεις* ακολούθως ή Οκτώηχος τοΰ Δαμάσκηνου, το 
Ψαλτηριον, δ Απόστολος, τα Μηναία* βραούτερον της αναγνώσεως 
ηρχιζεν η γραφή ύπο την έπιτηδειγμην και η" λογαριθμητικη (λο- 
γαριασμός)* οι παίδες Ικάθηντο δκλάξ περί τ6 οίκημα, δ δε δι- 
δάσκαλος έδίδχσκε (συγχρόνως δε ησκει και το έργον του* ερραπτεν 
η άνεγίνωσκε)* περί μεσημβρίαν ηκουε των μαθημάτων δλων και 
τους άπέλυεν έπειτα* πολλάκις οι παίδες εφερον μεθ' εαυτών το 
πρόγευμα των* προ της ενάρξεως και μετά τ6 τέλος των μαθημά- 
των προσηύχοντο. Δια της μεθόδου ταύτης έπικρατησάσης και μέ- 
ρις ημών εις τα κοινά σχοΑεϊα (κατώτερα) προ της εισαγωγής της 
Αλληλοδιδακτικής Μεθόδου οι παίδες μορφούμενοι έλάμβανον τάς 
άναγκαιοτάτας βιωφελεΐς γνώσεις, άπέβαινον καλοί Χριστιανοί καΐ 
τίμιοι πολΐται. 

Μετά δε την άποπεράτωσιν τών ούτωσι γινομένων πρώτων σπου- 
δών οι μέν άποροι έπεδίδοντο εις τι έργον, οι δε μετέβαινον εις α- 
νώτερα, α δ Έλλάδιος καλεί Γυμνάσια, υπάρχοντα ανά πασαν πό* 
και μετρίως άνθοΰντα, Εν αύτοΐς οι μαθηταί εδιδάσκοντο την Γραμ- 
ματικην του Λασκάρεως η του Γαζή, την Χρηστοηθειαν Αντωνίου 
τοΰ Βυζαντίου, ήρμηνευον τους κυριωτέρους Ελληνας ποιητάς καΐ 
συγγραφείς, Ρητορικην και Έπιστολογραφίαν, Φιλοσοφίαν ιδίως την 
Αριστοτελικήν, Μαθηματικά, Φυσικην τίνα και Θεολογίαν πλήρη. 6 
δε Γεώργιος Κωνς-αντίνου μετά την άπαρίθμησιν τών Σχολών προσ- 
τίθησιν \ΐ «Εις τά άνω ρηθέντα κοινά Σχολεία διδάσκονται τά συγ- 
γράμματα τών συγγραφέων τής Ελλάδος, ρητόρων, ποιητών, ιστο- 
ρικών, και τά τών Αγίων Πατέρων, Οσα συντείνουσιν εις την Γραμ- 
ματικών, Ποιητικην και Ρητορικην τής Εγκυκλοπαίδειας. Εις δε τά 
φιλοσοφικά σπουδάζουσι και διδάσκουσι κοινώς τά τοΰ Κορυδαλέως 
εις τδν Αριστοτέλη και Αλεξάνδρου τοΰ εξ Απορρήτων, μελετών<- 
τες κατά μέρος οι μαθηταί τον Αφροδισιέα, τον Σιμπλίκιον, τον Φι^ 



(1) Έν Προλεγομένοις τοΰ Αεςικοδ. 



— 205 — 

λόπονον, και τον Θεμίστιον. Εις δε τά Μαθηματικά διδάσκουσι την 
Μαθηματικών όδδν, φιλοπόνημα του Αίδεσιμωτάτου Αρχιπρεσβυτέ- 
ρου Ιωαννίνων Κ. Μπαλάνου, μελετώντες κατ* ιδίαν τά συγγράμ- 
ματα των αρχαιοτέρων μαθηματικών Ελλήνων, ώς φαίνονται τά 
εαυτών συγγράμματα έν τω προοιμίω της ρηθείσης Οδού Μαθη- 
ματικής, τυπωθείσης έν Βενετία κατά τδ αψμθ . εις δε την Θεο- 
λογίαν διδάσκουσι την του Ιωάννου τοΰ Δαμάσκηνου θεολογίαν καΐ 
την του Κορεσίου, και τά θεολογικά συγγράμματα των Ανατολι- 
κών Πατέρων, ίδού λοιπδν τά σπουδαστήρια και αι σπουδαί, δπου 
ττ;ν σήμερον γυμνάζονται οι των Ελλήνων παίδες. » 

Εν Ιωαννίνοις Κ. δ Μπαλάνος (1750) (και δ αδελφός του Κωνς\ 
Καμινάρης υς-ερον) μετεχειρίζετο την έξη; μέθοδον* ώς προς μεν τά 
Γραμματικά (και οι πρδ του Ανθρακίτου διδάσκαλοι) έν τγ; ερμη- 
νεία του τεμαχίου συγγραφέως τίνος η ποιητου (Ελληνος αρχαίου η 
Χριστιανού), έχρώντο τη λεγομένη ψυχαγωγία, μεθόδω ερμηνευτι- 
κή άπδ της Βυζαντινής ετι εποχής χρονολογουμένη και κοινή πά- 
σαις ταΐς τότε Σχολαΐς 1 . Απδ δε Μεθοδίου του Ανθρακίτου, οτε καΐ 
η Ιωάννου Πατούσα Εγκυκλοπαίδεια διεδόθη έν τη Ελλάδι, η ψυ- 
χαγωγία περιο^ρίσθη εις τάς κατωτέρας τάξεις* ε?ς δε τάς ανωτέρας 
οί μαθηται φέροντες έκαστος τδν τόμον τής Εγκυκλοπαίδειας καΐ 
τοΰ διδασκάλου άκροώμενοι έξηγοϋντος δι' δλιγολεξίας τάς λέξει; 
και τάς φράσεις του κειμένου, εγραφον την έξηγησιν έν ιδιαιτέρω 
τετραδίω, ούχι δε άνίοθεν του κειμένου. Προσέίχε πολύ εις την θε- 
ματογραφίαν, Επιστολογραφίαν έν αρχαία Ελληνική, ήρμ^νευε τους 
αρχαιότερους Ελληνας ποιητάς και συγγράφεις μετά ποιητικών και 
μ,ετρικών παρατηρήσεων, διηρχετο άναγινώσκων μετά τών μαθητών 
δλόκληρον την όδύσσειαν και δράματα τών τραγικών* έδίδασκε Φυ- 



(1) Ψυχαγωγίας παράδειγμα Ιστω ό επόμενος τοΰ Φωκυλίδου στίχος. 
« "Ακουσον, ώ παΤ, της έμης συμβουλίης. » Ερμηνεία: ώ παΤ (ώ παιδί μου> 
ώ τέκνον μου, ώ μαθητά μου) άκουσον (άκουσον, άκροάσθητι, ένωτίσθητι) 
τ^ς έμης συμβουλίης (την Ιδικήν μου συμβουλήν, παραίνεσιν, έρμηνείαν, 
νουθεσίαν)• γραφομένου πάντοτε του μεν κειμένου κάτωθεν άραιοΐς γράμμασι ? 
της δε ερμηνείας άνωθεν λεπτοτέροις γράμμασιν αντιστοίχως. 



— 206 — 

σικην του Βλεμμύδου, Λογικής Είσαγωγην Γ. Σουγδουρή και Κο- 
ρυδαλέως, Μαθηματικά δε την Σειράν του Ανθρακίτου, ην επί τδ ά- 
ναλυτικώτερον διερρύθμισε. Θεολογίαν Αθανασίου του Παοίου, Γεω- 
γραφίαν Νικηφόρου του Θεοτόκη. Ευγένιος ο Βούλγαρις εν ίωαννί- 
νοις φιλοσοφικδν ρ.έν σύστημα είχεν δλως νεώτερον, εφ' <ο και συνέ- 
ταζεν έκλεκτικην Αογικήν, Μεταφυσικην και Φυσικών, Αλγεβράν τε 
και Γεωμετρίαν και Είσαγωγην των Μαθηματικών. Ο δε Ψαλίδας 
(1806) έχρήτο καύτδς δλως νεώτερο) συστηματι, εις μέν την Φιλο- 
σοφίαν τω του διδασκάλου αυτού Καντίου, επίσης εις τα Μαθημα- 
τικά, την Πειραματικην Φυσικην και τά λοιπά* 'αυτδς κατέλιπε και 
την επί πολύ επικρατησασαν ψυχαγωγίαν' ολιγώρησε δε της Θε- 
ματογραφίας, εις ην εχώλαινον οι αυτού μαθηταί 1 . Οι νεώτεροι δι- 
δάσκαλοι ήκολούθουν έκαστος ιδίω καθ' αυτδν καταλληλοτέρω συ- 
στηματι, ως Κωνσταντίνος ο Οικονόμος εν Σμύρνη 2 , και έτεροι. 

Περί Τυπογραφείων. Ολίγον πρδ της αλώσεως της Κωνσταντι- 
νουπόλεως (1440) εφευρέθη εν Ευρώπη ή θεία τέχνη της τυπογρα- 
φίας, δι ης τά συγγράμματα πολλαπλασιαζόμενα επ άπειρον δύ- 
νανται νά συντελέσωσιν, ώς συνετέλεσαν, εις την ταχυτάτην τής 
άνθρωπότητος άνάπτυξιν. Τδ συμβάν τούτο συνδυαζόμενον μετά 
τής αλώσεως τής Κωνσταντινουπόλεως και τής εις την Δύσιν με- 
ταναστεύσεως των λογίων του Βυζαντίου αποτελεί την πα,Αιγγενε- 
οίαν των γραμμάτων εν Ευρώπη 3 , εξ ης προυκυψεν έντδς τεσσάρων 
αιώνων ή τεραστία πρόοδος του νεωτέρου πολιτισμού. 

Προς την θείαν ταύτην έφεύρεσιν τδ ήμέτερον Εθνος διασώζον εν 
μέρει την άρχαίαν παιδείαν και φιλοκαλίαν δεν εμεινεν άδιάφορον. 
Ει δε εν τη ιδία πατρίδι δεν ηδύνατο εκ των περιστάσεων νά ώφε- 
ληθτ) έζ αυτής, αλλ όμως Ελληνες συνέστησαν τυπογραφεία λίαν 
πρω'ίμως εν Ιταλία, ι Ενεζία δηλ. Φ^Ιωρενζία, 'Ρώμτ} και άλλαχου, 



(1) Π. Άρ. 

(2) Κ. Σιβίνη Υπόμνημα Αύτοσχέδιον, έ'νθ. άνωτ. πρβλ. Γ. Γ. Παπαδο- 
πούλου εν Πανδ. Η', 469. — . 

(3) Κ. Άσωπίου Ιστορία τών Ελλήνων ποιητών και συγγραφέων κτλ. 
σελ. ρμά — . 



— 207 — 

ένθα υπό Ελλήνων καί ξένων εξεδίδοντο τα βιβλία της αρχαίας ■φι- 
λολογίας 4 . Ού μόνον δε, άλλα και αυτοί της Ευρώπης οι τυπογρά- 
φοι κυρίως έπεδόθησαν εις την εκτύπωσιν τών ενδόξων συγγραφέων 
και ποιητών της γεραρας ημών αρχαιότητος. Πλην δε τών Εκκλη- 
σιαστικών βιβλίων, αναγκαιοτάτων εις τάς Ιεράς Ακολουθίας, έτυ- 
πώθησαν ή Γραμματική Κωνσταντίνου του Λασκάρεως, δ Ομηρος, 
δ Ευριπίδης, δ Αριστοφάνης, δ Ισοκράτης, δ Βασίλειος, τ6 Μέγα Ε- 
τυμολογικών και έτερα. 

Πρώτον βιβλίον Ελληνικόν έτυπώθη εν ΜεδωΑάνοις^ τω 4 476, 
η Γραμματική του Αασκάρεως υπο την επιστασίαν Δημητρίου του 
Κρητος 2 , πρώτος δ' Ελλην τυπογράφος εγένετο Αλέξανδρος δ Γεωρ- 
γίου, εκ Χάνδακος της Κρήτης εν 'Έ,νεζία, ένθα ετύπωσε τό Ψάλτη- 
^ιον τω 1 486 3 . Μετά δε Αλέξανδρον Γεωργίου εγένετο Ζαχαρίας δ 
Καλλιέργης, Κρης και. ούτος, συστησας κατά πρώτον τυπογραφεΐον 
εν ι Ενεζία περί τά τέλη της ΙΕ Εκατ. μετά δε ταύτα περί τάς 
αρχάς της ΙΣΤ εν 'Ρωμη' εκ του τυπογραφείου αυτού έξηλθον εις 
φως εν μεν 6 Ενετίατο Μέγα Ετυμολογικών (Ί 499), Σιμπλικίου με- 
γάλου διδασκάλου Υπόμνημα εις τάς δέκα κατηγορίας του Αρις-οτέ- 
λους (1499), Υπόμνημα εις τάς πέντε φωνά:, από φωνής Αμμωνίου 
μικρού του Έρμείου (1 500)* εν δε 'Ρώμτι η Όκτώηχος (154 0), 
Πινδάρου Όλύμπια, Νέμεα, Πύθια, ϊσθμια (1515), Αποφθέγματα 
φιλοσόφων και στρατηγών παρά Αρσενίοο Μονεμβασίας (1515), καί 
έτερα 4 . Περί δε τά μέσα τή; ΙΣΤ' Εκατ. εγένετο εν 'Ένετία τυ- 
πογράφος καί Νικόλαος δ Σοφιανός, Κερκυραίος, έκδούς το περί παί'- 



(1) Περί Τυπογραφείων καθόλου δρα Α. Π. Βρετοΰ Χρονολογικήν εκθεσιν 
τών Ελληνικών τυπογραφείων και τών ΰπ' αυτών εκδοθέντων βιβλίων κτλ. 
έν τω Έθνικώ Ήμερολογίψ Μ. Π. Βρετοΰ του έτους 4864. σελ. 253 — 
259• ετι Π. Λάμπρου 'Ιστορικ. Πραγματείαν περί της άρχης και προόδου 
της τυπογραφίας έν Ελλάδι, έν Χρυσαλλίδι (Αθηνών) Γ', 361 — . (Τεύχ. 
Ξ'. ΞΑ', 361—.) Βελούδου Χρυσαλλίδ. του έ'τους 4863, σελ. 33—39. 
Α. Ηβΐΐαάπ δίθίαδ ρπΐϋδθηδ βίο. σελ. 1—11. 

(2) Βρετοΰ Β', 4. 

(3) Βρετοΰ Α, 1 — . 

(4) Βρετοΰ Α, 2. Β', 4—, 



— 208 — 

5ων αγωγής του Πλουτάρχου 1 , το Ωρολόγιον (154ο). Μετά τούτον 
Ανδρέας δ Κουνάδϊΐς, Πατρεύς, περί τά μέσα της ΙΣΤ Εκατ. άκμά- 
σας, συστησας Ιν ί Ενετία το βραχύ διάρκεσαν τυπογραφείων του, 
|ξ ού έφάνησαν εις φώς ή Παρακλητική (1*522), τ6 ΤριοΛον (1 522) 
καί το Ανθος του Καρτάνου (1567) 2 * ετι Μιχαήλ Μαργούνιος (ο 
ύστερον Μάξιμος, δ Κυθήρων Επίσκοπος) Κρης ( 15 51 — •1 568) 3 . ίσως 
δέ καί Ιωάννης δ Παλαμήδης, Ιωάννης δ Φιλάδελφος καί Μάρκος δ 
Καλογερας (1539— 1597) 4 . 

Περί όέ τάς αρχάς της ΙΖ Εκατ. ηρξαντο καί οι Ιωαννιται νά ε- 
πιδίδονται εις την τυπογραφικην τέχνην, εις ην τοσούτον επί- 
ζηλον θέσιν κατέχουσι. Πρώτος εξ Ιωαννίνων τυπογράφος ^αναφέρε- 
ται Ανδρέας δ Ιουλιανός, εξ Ιωαννίνων, χάριν εμπορίας μεταβάς εις 
'Ενηίαγ^ ένθα συνέστησε τυπογραφεΐον, εξ ου έξηλθεν εις φώς % 
Σύνοψις των θείων καί ιερών της Εκκλησίας δογμάτων (1635) δ , 
ή Σύνοψις διαφόρων Ιστοριών (1637) 6 , δ Θεοδώρητος (4 639) 7 . 
Το παράδειγμα του Ιουλιανού ηκολούθησαν καί έτεροι ίωαννΐται, ων 
περιφημότερος έγένετο Νικόλαος δ Γλυκύς, συς-ησας εν 'Έγετία τυ- 
πογραφεΐον διάρκεσαν άπο του 1671 — 1832, εξ ου έξεδόθησαν 
πλείστα συγγράμματα Εκκλησιαστικά, φιλολογικά καί επιστημο- 
νικά. Ετερος δ Ιωαννίτης έγένετο Νικόλαος δ Σάρρος περί τά τέλη 
της \ΊΪ Εκατ. συστησας τυπογραφεΐον διάρκεσαν μέχρι του 1778, 
Ιξ ου επίσης έξηλ^ον εις φώς πλείστα βιβλία. Τελευταίος δε Ιωαν- 
νίτης τυπογράφο; έγένετο δ Δημήτριος Θεοδοσίου συστησας τυπο- 
γραφεΐον διάρκεσαν άπο του 1762 μέχρι της άποβιώσεως του υιοΰ 
αύτου Πάνου Θεοδοσίου τω 1821 8 . 



(1) Βρετοΰ Α', 5. Β', 27. 336. 

(2) Βρετοΰ Α', 2. 3. 6. 7. 211. 

(3) Βελούδου Χρυσαλλίδ. του έ'τους 1863 σελ. 35. Βρετοΰ Β', 301. 

(4) Αυτόθι. (5) Βρετου Α', 22. 

(6) Βρετου Α', 24 (αυτόθι [άρ. 73] γράφεται « Ένετίησιν παρά Άν- 
■εωνίψ τφ Ίουλιανψ ετει κυρίου αχλζ'.) 

(7) Βρειοΰ* Α', 26. (αυτόθι [άρ. 77] γράφεται παρά Ιωάννη Άντωνίψ 
τφ Ίουλιανφ)• ετι Βρετοΰ Β', άρ. 62. 69. σελ. 268. 

(8) Βρετου Α', 197. 



— 209 — 

Περί δε τα τέλη της ΙΗ' Εκατ. δ ί% Ζακύνθου Γεώργιος Βενδό- 
της συνέστησεν εν Βιέννη Ελληνικον τυπογραφείον, διάρκεσαν άπο 
τοΰ 1792 μέχρι τ0 $ 4810. Συγχρόνως περίπου (1792) οι αδελφοί 
Μαρκίδαι Πούλιοι, Σιατίστεΐς 4 , συνέστησαν εν Βιίννη έτερον τυ- 
πογραφείον Ελληνικον, κλεισθέν όμως κατ' άνωτέραν διαταγην. Και 
ταύτα μέν τα συστάντα εν τί) αλλοδαπή Ελληνικά τυπογραφεία, 
ούκ ολίγον, μάλλον δε το παν τω Εθνει, ώφελησαντα. 

Εντεύθεν δε του Αδρίου πρώτος Ελλην συλλαβών την ίύέαν συ- 
στάσεως τυπογραφείου ην δ άοίδιμος Πατριάρχης Κωνσταντινουπό- 
λεως Κύριλλος δ Λούκαρις, επί τούτω άποστείλας εις Αγγλίαν τον 
λόγιον ίερομόναχον Νικόδημον τδν Μεταξαν, Κεφαλλήνα, ίνα έκ- 
μάθη την τυπογραφικην τέχνην. Ο Μεταξάς έκόμισε τ6 τυπογρα- 
φείον τω 1627 εις ΚωνστανηνούποΛιν,, δι•/)ρκεσεν δμο>ς Ιπ ολίγον 
δια την ραδιουργίαν τών ίησουϊτών . Εκ τούτου έξήλθον εις φως 
αύτοΰ τοΰ Κυρίλλου Σύντομος κατά Ιουδαίων Πραγματεία (1627), 
Γεωργίου του Κορεσίου διάλεξις μετά τίνος τών φράρων, και έτερα 3 . 
Μετά την διάλυσιν τούτου * συνέστη το δεύτερον εν Κωνς-αντινου- 
πόλει τυπογραφείον επί Σαμουήλ Πατριάρχου τω Ί 747, οτε εφάνη 
εις φως βιβλίον καλούμενον Ραντισμοΰ Στηλίτευσις 8 , διατηρηθέν 
επί τίνα καιρόν (1767) 6 . Ακολούθως επί Γρηγορίου Ε' τω 1796, 
οτε εξεδόθη το βιβλιάριον κατά Λατίνων, έχον όνομα Εγκύκλιος 
Επιστολή 7 , τελευταΐον δε τω 1817, οτε επεστάτει αύτοΰ, νέου ετι 
οντος, Αλέξανδρος δ Αργυράμμος, διατηρηθέν και εφεξής 8 . 

Εν Σμύρνη συνέστη τυπογραφείον Ελληνικον τω 1764 δλίγον 
διάρκεσαν . 



(1)2.Άρ. 

(2) ΒρετοΟ Α', αρ. 50 — 55 και την αυτόθι Σημ. 

(3) Αυτόθι. 

(4) Και τψ 1662 φαίνεται ο ν τυπογραφείον εν Κ]Πόλει Βρετοΰ Α', αρ. 101. 

(5) Βρετου Α', άρ. 107. 

(6) Βρετοα Α', αρ. 241. 

(7) Βρετου Α', άρ. 347. 

(8) Ρ. Ό'κίοΐ νο)^β ά&ηδ 1β ίβν&ηΐ βη 1816 βΐ 1817 σελ. 83. 

(9) Π. Λάμπρου έν Χρυσαλλίδ. (Αθηνών) Δ', \Ί% 

14 



~~ 210 — 

Εν Ίερουσ^ήμ επίσης τφ 4728 συνέστη τυπογραφεΐον, έξ οϋ 
εξεδόθη Χρύσανθου Πατριάρχου Ιεροσολύμων Έγχειρίδιον περί της 
κατ' εξοχήν υπέροχης ι ης Αγίας πόλεως Ιερουσαλήμ, έπ' βλίγον 
διάρκεσαν . 

Περί δε τάς αρχάς τη; ΙΖ Εκατ. οι φιλόμουσοι Ηγεμόνες της Βλα- 
χίας και Μολδαυ'ί'ας συνέστησαν εν τα1ς εδραις αυτών Βουκουρες-ίω 
και Ιασίω Ελληνικά τυπογραφεία. Εκ μεν του του Ιασίου, συστάν- 
τος τω 4 639 — 4820, εξεδόθησαν Πέτρου του Μογίλα η Ορθόδο- 
ξος Ομολογία (1 662), Νεκταρίου Ιεροσολύμων περί τη; αρχής του 
Πάπα (4 682), 6 Συμεών Θεσσαλονίκης (1683), Δοσιθέου Ιεροσολύ- 
μων οι Τόμοι (4 694), και άλλα. Εκ δε τούτου Βουκουρεστίου, συ* 
στάντος τω 1690 — 4 821, έπιμ,ελεία Ανθίμου τοΰ έξ Ιβηρίας, εξε- 
δόθησαν Εγχειρίδιον κατά του σχίσματος των παπιστών (1690) 2 , 
Μελετίου του Συρίγου κατά Καλβίνων (4 690) 3 , ή" Ακολουθία της 
Αγίας Παρασκευής (1692) *, ή μετάφρασις τών Παραλλήλων το5 
Πλουτάρχου υπδ Κωνσταντίου Βασσαράβα (4 704)^, και πλείστα 
έτερα τής τε θύραθεν και τής εξω σοφίας συγγράμματα . 

Περί τάς αρχάς τής ΙΗ Εκατ. έτερον τυπογραφεΐον συνέστη εν τ?ν 
τότε ακμαία πόλει τής άνω Ηπείρου (η Μακεδονίας) ΜοσχοπόΛει, 
υπο Γρηγορίου Κωνσταντινίδου ιερομόναχου, έξ ου εξεδόθησαν η Α- 
κολουθία του Αγίου Χαραλάμπους (1734), η τοΰ Αγίου Σεραφείμ 
(1740), και έτερα 7 . 

Περί τάς αρχάς τής ΙΗ' Εκατ. συνέστη τω 4820 Έλληνικον 
τυπογραφεΐον εν Κυδωνίαις τής Μ. Ασίας, έξ ου έφάνη εις φώς ή 
Γραμματική του Σαράφη και αι Πτώσεις (Συντακτικον) τοΰ αύτο& 



(1) Βρετο3 Α', άρ. 175 (« Τυπωθέν έν τ$ Αγία πάλει- έν έ'τει αψκη. 
κατά μήνα Σεπτέμβριον».) πρβλ. Κ. Οικονόμου Σιωνίτ. προσκυνητ. σελ. 432. 

(2) Βρετου Α', άρ. 116. 

(3) Βρετοΰ Α', άρ. 119. 

(4) Βρετου Α', άρ. 120. 

(5) Βρετου Β', άρ. 76. 

(6) Γ. Γ. Παπαδοπούλου περί τοΰ έν Βλάχοις Ελληνισμού έν Πανδ. ι%- 
20 (Σημ. 2 της β' στήλης). 

(7) Π. Λάμπρου έν Χρυσαλλίδ. (Αθηνών) Γ, 399. (Τεύχ. ΞΑ'). 



— 211 — 

καταστραφεν τω (1821) *. Συγχρόνως εν Χί(ύ (εν τω Γυμνασίου) τω 
4820, έξ ου έφάνη εις φως δ Λόγος του Νεοφύτου Βάμβα και ή 
Γραμματική του αύτοΰ . 

Μετά δε την σύστασιν της Ιονίου δημοκρατίας συνέστη εν Κέρ- 
κυρα τω 1801 Έλληνοϊταλικον τυπογραφείον έπικαλούμενον της 
Κυβερνήσεως 3 * τω δε 1809 οι Αγγλοι καταλαβόντες τεσσάρας των 
Ιονίων νήσων συνέστησαν εν Ζακύνθω τυπογραφείον Έλληνοϊταλι- 
κον προς έκτύπο>σιν Εφημερίδος και των πράξεων των εντοπίων 
άρχων, δπερ συνεχωνεύθη έπειτα εν Κέρκυρα μετά του δημοσίου 
τυπογραφείου, διευθυνομένου ύπ6 Πλάτωνος Πετρίδου. 

Εν δε τβ ελευθέρα ΈΛΑάδι τω 1821 συνέστη εν Κορίΐ'θω μι- 
κρόν τυπογραφείον καταστραφέν ύστερον. Μετά δε ταύτα συνέστη 
έτερον εν Τδρα τω 1824 6π6 του Ιταλού Κιάππε διευθυνόμενον *. 
Εφεξής δε έν Μεσογογγίω τω 1824 5 , ΝαυπΜω τω 1825 6 , 
Αθήναις τω 1830 7 . Καταστραφέντων των δύο πρώτο>ν επί Καπο- 
διστρίου τω 1828, εν Αιγίνη, υπήρχον έν Ελλάδι τρία τυπογρα- 
φεία, ακολούθως δε δύο. 

Εν δε Αιγίνη περί τά τέλη του 1832 συνέστησε τυπογραφείον 
δ διάσημος των 'Ελληνων τυπογράφων Ανδρέας Κορομηλας, μετα- 
κομίσας αύτο ύστερον περί τάς αρχάς του 1835 εις ' Αθήνας, ένθα 
εξέδωκε πλείστα και άξια λόγου βιβλία* δ αύτδς περί τδν Οκτώ- 
βριον του 1841 συνέστησεν έτερον έν Κωνσταντινουπόλει προς έκ- 
τύπωσιν των Μηναίων της Εκκλησίας καί τίνων βιβλίων διδακτι- 
κών. Το τυπογραφείον τοΰτο ανέλαβε κατόπιν επαξίως περί τάς αρ- 
χάς του 1843 δ τούτου αυτάδελφος Αντώνιος Κορομηλάς μετά Π. 
Πασπαλλη. Αμφότερα τά τυπογραφεία ταύτα έν ταϊς δυσί της Ανα- 



(1) Εηο)τ1ορβα 1 ΐ6 Ρ. ΌίάοΙ. λ. Τ)φο§πφ1ιίβ Τόμ. ΚΣΤ'. σελ. 708. 
τοΰ" αύτου νθ) Γ 9£θ (13Π8 1β Ι.βν3η1 σελ. 389. 

(2) Εηογθ1θρ6(1ΐ6 Ε. ΒίθοΙ έ'νθ. άνωτ. σελ. 707. 

(3) δΐ3ΠΐρβΠ& άί ΟογΓΓι. Βρετου Β', αρ. 331. 

(4) Ρ. ϋίίΐοΐ Επογο1ορβάΊβ. Τόμ. Κς-' σελ. 709. 

(5) Αυτόθι σελ. 709. 

(6) Αυτόθι. 

(7) Αυτόθι. 



— 212 — 

τολης Μητροπολεσι διατηρούνται ακμαία και παραγο)γά άξίως του 
ονόματος του ίδρυτοϋ αυτών. 

Εφεξής δμως έπολλαπλασιάσθησαν εν τε τη κυρίως Ελλάδι, Ε- 
πτανήσου, Κωνσταντινουπόλει, Σμύρνη και άλλαχοϋ. 

"Εφημερίδες. Πολιτικαι Εφημερίδες έν ταις καθ* ήμ,ας χώραις, 
ετέρας αισθανομ,έναις άνάγκας μάλλον κατεπείγουσας, οψιαίτερον 
έφάνησαν, και αύται έν τη δυτική Ευρώπη. Πρώτη Ελληνική 
Έφημερις πολιτική έν Βιέννη τω 1793 (άπο 4 Ιανουαρίου — 28 
Ιουνίου) εξεδόθη ύ~6 των αδελφών Μαρκιδών Πουλιού 1 , μετ' αυτήν 
δε ή *Λστυχη έν Κέρκυρα τω 1802 2 , ο 'Έ.Μηνιχός ΤηΛεγραφος 
έν Βιέννη τω 1811 — 4 819*, δ Λόγιος ί Ερμης έν Βιέννη τω 
1816 — 1821 4 , ή "Αθηνά έν Παρισίοις τω 1808 % τδ Μουσείον 
έν Παρισίοις τω 1819 6 , ή Μέλισσα έν Παρισίοις τω 1819 7 , 
ή ΚαΜιόπη έν Βιέννη τω 1820 8 , ή Έθπχη τω 1830 9 , ί 
Αίγιναία έν Αιγίνη τω 1831 10 , ή ' Αθηνά έν Ναυπλίω τω 1831 11 > 
ο "Οθωμανικός Μηνόζωρ, έν Κωνσταντινουπόλει πρώτη Ελληνική 
έφημερίς, τω 1835. 



Τοιαύτη έν άτελεΐ σκιαγραφία, ή κατάστασις των γραμμάτων έν 
τω ήμ,ετέρω Εθνει άπδ της ενάρξεως των συμφορών έν διαστήματα 
τεσσάρων μακρών αιώνων. Τδ ζώπυρον των γραμ,μάτων διατηρηθέν 
εν μικραΐς και ταπειναις παρά τοις ναοις και Μοναις Σχολαίς, πα«- 



(1) Πανδ. ΙΖ', 347. 

(2) Πανδ. Η', 367. 

(3) Βρετοΰ Β', άρ. 472—650. 

(4) Βρετοΰ Β', 159—. 

(5) Βρετοΰ Β', 202. 

(6) Πανδ. Ι', 260. 

(7) Βρετοΰ Β', 203. 

(8) Βρετοΰ Β', 209. 

(9) Πανδ. Η', 147. 

(10) Βρετοΰ, Β', άρ. 800 

(11) Βρετοΰ Β', άρ. 804. 



— 213 — 

τοίαις πνοαίς περιφυσώμενον άνηπτετο καΐ άπετέλει βαΦμηδον φλό- 
γα λαμπροτέραν διαθερμαίνουσαν και φωτίζουσαν το εις μέλλον εν» 
δοξον και λαμπρον, άνάλογον του παρελθόντος, αποβλέπον ευφυές 
και φιλομαθές Εθνος. Τα χαμηλά και ευτελή παιδευτηρια προέβαινον 
τω χρόνω αυξάνοντα και τελειούμενα, τα βιβλία ως ένήν άφθόνως 
προεχέοντο ε?ς το διψών εις μάθησιν Εθνος, η δέ Μητηρ αύτοϋ Εκ- 
κλησία, ης τα μέλη ανέκαθεν ήσαν μεμουσωμένα, πάντοτε δια προ- 
τροπών και εγκυκλίων ένεψύχου την διανοητικην ταύτην έπι τα πρό- 
σω κίνησιν 1 . Νέοι Ελληνες, ώς και πρότερον, ούτω και κατά τε- 
λευταία κατά έκατοστύας διεσπαρμένοι ανά πασαν την δυτικην Εύ- 
ρώπην ηρύοντο εν τοις Πανδιδακτηρίοις αυτής τάς ωφελίμους γνώ- 
σεις και τάς Επιστημας. Οι λόγιοι του Εθνους συνές-ησαν "Εταιρίας, 
ώς την του Βουκουρεστίου, την Φιλόμουσον των Αθηνών" συνέγρα- 
φον η μετέφραζον συγγράμματα επωφελή, δαπάνη δέ φιλογενών 
πλουσίων, Ηγεμόνων και εμπόρων, έν οις διακρίνεται η αείμνηστος 
*Λδ&Λφόττ\(; των Ζωσψαόών, εξέδιδον αυτά. Λόγιοι δμογενεΧς έ- 
κτησαντο μεγάλην εν τοις γράμμασιν ύπόληψιν παρά τοις Εύρω- 
παίοις, συγκαταλεχθέντες έν τοις άνωτάτοις Σώμασιν αυτών, ώς 
Ανδρέας δ Μουστοξύδης 2 και Αδαμάντιος δ Κοραής 3 * πάντες δ' ώς 
ειπείν είργάζοντο διά τον φωτισμον του Εθνους. Συς-άσης δέ (1824) 
τής ύπο του άοιδίμου Κόμητος Γυ'ί'λφορδ Ιονίου Ακαδημίας, τοΰ πρώ- 
του "Ελληνικού Πανεπιστημίου, εις $ν άπανταχόθεν τής "Ελλάδος 
συνέρρευον μαθηταΐ, μετά δέ την άποκατάστασιν τών πραγμάτων 
τής Ελλάδος (1821 — . 1832 — .) συστάντων πλέον δημοσίων Γυ- 
μνασίων, Σχολείων Ελληνικών και δημοτικών καθ* άπαν το "Ελλη- 
νικών Κράτος, κατά τ6 1837 και Πανεπιστημίου, άνά δέ το 6θω- 



(1) "Ορα Έγκύκλιον Έπιστολήν έκδοθεϊσαν τφ 1807 επί Γρηγορίου 
Ε' έν Λογίψ Έρμ$ τοΟ έ'τ. 1819 σελ. 203. έν «Μελίσση» Έλλ. έφημ. 
έν Παρισίοις τφ 4820, τετράδ. Β' σελ. 219—229. Κούμα Ίστορ. τ&ν 
άνθρ. πράξ. ΙΒ', 510. Ι. Φιλήμονος Δοκίμιον Φιλικής Εταιρίας σελ. 65 
Σημ. ά. Βρετου Α', 191. 

(2) Τφ 4811—1814. Πανδ. ΙΑ', 249. 

(3) Γερβίνο» Ίστορ. τής 'Ελλ, 'Επαναστ. σβλ. 98. τής Έλλ. μβταφρ. 



— 244 — 

μανικον Κράτος προς τοΧς υπάρχουσι συστάντων πανταχού, άνά 
πασαν πόλιν και κώμην Γυμνασίων, Ελληνικών Σχολείων καΐ δημο- 
τικών, και τούτων συντηρουμένων και τγ) θεία χάριτι προαγόμενων, 
των δε λογίων του Εθνους προς τγ} Ελληνική κτώμενων και τάς 
κυριωτέρας τών Ευρωπαϊκών και Ασιατικών γλωσσών, και τάς Ε- 
πιστημας, επαξίως δε προς τους σοφού; της Ευρώπης άμιλλωμένων, 
δυνάμεθα να ειπωμεν οριστικώς, δτι τα φώτα επανέκαμψαν εις την 
άρχαίαν των έστίαν. 



ΟΟΟ^ΒΜ 



ΤΕΛΟΣ. 



ΠΙΜΞ ΤΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. 



Σχεδίασμα περί τ^ς Ιν τώ Έλ- 
ληνικφ Έθνβι καταστάσεο>ς 
των γραμμάτων από αλώσεως 
Κ]πόλεως μέχρι τών αρχών 
της ένεστώσης (ΙΘ') Λ Έκατον- 
ταετηρίδος 4 

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α'. 

Τά έν Κωνσταντινουπόλει. 
4) Τά μετά την αλωσιν * 3 

2) Τά έν Κ]πόλβι Ιδίως. . 8 

3) Ή έν Κ|πόλει Πατριαρχική 
(Μεγάλη το0 Γένους) Σχολή 
καΐ αϊ δευτερεύουσας Κοντο- 
σκαλίου, Βλάγκας, Άγ. Κων- 
σταντίνου, 'Τψωμαθείων, Έδιρ- 
νέ καπη,Έγρικαπ^, Χαρτζερ- 
λη, Αραμπατζή, Μείδάνη, ε- 
νορίας Αγ. Γεωργίου, Σαρμα- 
σικίου, Σαλματομπρουκίου, Δι- 
πλοκιονίου,Νεοχωρίου, Θερα- 
πειών, Παγκαλοχωρίου, Γα- 
λάτη 44 

Αί της Χάλκης Εμπορική καΐ 
Θεολογική .... 34 
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β'. 
Τά έν ταΤς 'Επαρχίαις του Όθωμανικου 
Κράτους. 

4) Τά έν ταΤς ΕύρωπαϊκαΤς Έ- 
παρχίαις .... 37 

Αί Σχολαι αυτών ή τ^ς Άδρια- 

νουπόλεως . . . .14 
Σηλυβρίας, Φιλιππουπόλεως . 44 

Αγχιάλου 45 

Τουρνόβου, Σοφίας, Θεσσαλονίκης 46 

"Αθω 48 

Πολυγύρου, Βοδενών ... 50 
Βερροίας, Ναούσσης . .51 

Μελενίκου, Σερρών ... 52 

Καστοριάς 53 

Σιατίστης . ' . . . .54 
Σελίτσης, ΆρβανιτοχωρίουΓρεβ- 

βενων, Κοζάνης ... 56 
Σερβίων, ΒελβενδοΟ ... 59 
Βιτωλίων, Κλεισούρας, Σταγεί- 



ρων, Κωστάντζικου, Γραμμό- 

στεως, Λινοτοπόλεως . . 60 
Αί τών τ^ς Ηπείρου Μονών, 
Γερομερίου, Καμιτσάνης, Σω- 
ζίνου, Μολυβδοσκεπάς-ου,Βελ- 

λδς, Διπαλίτσας ... 61 

Αί τών *Ιωαννίνων ... 61 

Αί τή"ς πόλεως τών Ιωαννίνων 62 

Μετσόβου 70 

Ζαγορίου (Μονοδενδρίου, Κοκ- 
κουλίου, Νιγάδων, Φραγκά- 

δων, Καπεσόβου, Άρτσίστης) 71 

Κονίτσης 72 

Καλαρ^υτών . . . . 72 

Συράκου ..... 73 

"Αρτης 73 

Πρεβέζης ..... 75 

Παραμυθίας . . ... 75 
Πάργης . . . . .76 

Αργυροκάστρου .... 77 

Δελβίνου 77 

Δροβιάνης . . . . . 77 

Δελβινακίου 78 

Έ της Μονής τ^ς Απολλωνίας 78 

Βελλεγράδων .... 79 

Κορυτσάς — 

Άχρίδος — . 

Σιπτίκης 

Μοσχοπόλεως .... 80 
Λαρίσσης . . . . .81 

Τυρνάβου 82 

Τρίκκης 84 

Καστανέας 84 

Μοσχολουρίου . . . .85 

Τσαριτσάνης .... — 

Άμπελακίων ... , 86 

Λιβαδίου — 

'Ραψάνης .... , 87 

Ζαγοράς — . 

Μηλεών 88 

Αγράφων ^Βρανιανών και Γού- 

βης) 

Καρπενησίου 

'Ρεντίνης .... 



— 216 — 



Κερασόβου ..... — 

Φουρνδς . . * — 
Χρυσοΰ, Τπάτης, ΑΙτωλικοϋ . — 
Λοκρών, Σαλώνων, Μεσολογ- 
γίου 94 

Αθηνών . .97 

Ναυπλίου , . . . .402 
Κορίνθου, Λακεδαίμονος . .403 
Κορώνης, Πατρών . . .404 
Τριπόλεως . . , * .105 
Δημητσάνης, Βυτίνης . .406 

Κάλαμων, Δολιανών, Τριπό- 
λεως, 'Ανδριτσαίνης, Μιστρά"•, 
"Αργούς . . . . .407 
Χ) Τα έν ταΤς ΆσιατικαΤς καΐ 

ΆφρικανικαΤς Έπαρχίαις . 108 
Ιεροσολύμων . . . .409 
Τραπεζοϋντος . . . . 410 
Χαλδείας, Θεοδοσιουπόλεως, Σι- 
νώπης 412 

Προύσσης, Μουνδανίων, Φυσίου, 

Κυδωνιών . . . .413 

Σμύρνης . . . . .4 44 

'Εφέσου, Μαγνησίας, Κασαμπα 417 

Καισαρείας 418 

Κερμηρίου, καΐ λοιπών τΐ\ς Μι- 

κρας Ασίας . . . .124 
Τοϋ Πατριαρχείου της Αλεξαν- 
δρείας, Καίρου . . .125 
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ. 
Τα έν ταΤς νήσοις και ταΤς ανά 
την Δύσιν 'Ελληνικαΐς Κοι- 
νότησι . . . . • . 126 
ΑΙ της Ένετίας . . . . 4 29 

Παταβίου 132 

Τα προσηλυτις-ικά Φροντις-ήρια, 

Φώμης . . . . .133 
«Ολλανδών, "Αγγλων, Γάλλων 135 
'Ή της Τεργέστης, Βιέννης . 136 
Λιβόρνου, Πέστης, Νεοφύτου, 

Ζέμονος, Καλκούττης . .137 
Δάκκας, Λειψίας . . . .138 
Κερκύρας . . . . .138 
Κεφαλληνίας . . . .4 45 

Ζακύνθου 449 

Λευκάδος 454 



Ιθάκης, Κυθήρων . 

Κρήτης * 

Κύπρου . 

Χίου ♦ » 

Πάτμου . 

Σάμου, Σύμης, * Ρόδου 



. 452 
. 453 
. 462 
. 465 
. 469 
> 474 



Σίφνου 472 

Μυτιλήνης, Σερίφου, "Τδρας, 

Πάρου, Νάξου . . .173 
"Ανδρου . » .. . .474 

Κώ, Ευρίπου, Πάρου, Σκοπέλου 475 
Σκιάθου, Νάξου, "Ιου, Ίμβρου 
Τενέδου, Λήανου, Θήρας . 476 
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δ'. 
Τα έν Φωσσία και ταΤς παρ* "Ι- 

στρον Έγεμονείαις . .477 
Αί Όστροβίας . . . .479 
Μόσχας ..... 480 
Λβόβης . . . . .484 

Κιέβου — 

Καφφα — 

ΌδησσοΟ, Γνίζνης, Ιασίου . 482 
Βουκουρεστίου . . . .483 

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ε'. 
Τίνες οί έν Ευρώπη, οί γνωστό - 
τεροι, διδάξαντες των Ελλή- 
νων 485 

Έν Ιταλία οί άρχαΤοι . . 4 86 
' οί τη; Η' Εκατ. . 486 
» οί έπι ττ\ς αλώσεως 

καΐ μετ' αυτήν . . .488 
Έν Ελβετία . , . .493 
Έν Γαλλία ! . . , .493 
Έν Αγγλία . . . .494 
Έν Ισπανία, Πορτογαλλία . 495 
Οί έν Ευρώπη καλλιγράφοι Γ Έλ- 
ληνες . . ! . .495 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. 
Ή βαθμιαία αΰξησις τών Εκ- 
παιδευτηρίων κατά τάς ΙΗ' 
καΊ ΙΘ' 'Εκατ. . . .200 
Περί της μεθόδου της δίδασκα- 

λί«: ... . . -203 
Περί Τυπογραφείων . . . 206 
Περί Εφημερίδων . . .212